The
MUKHAMATTADĪPANĪ
of Vimalabuddhi
From the PDF Burmese Edition: Nyāsapāṭh, Suddhammavatī Press, Yangon, 1933
http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN680163352&IDDOC=866891
[1]
ĀRAMBHAGĀTHĀ
[C1]
buddhaṃ visuddham avisuddhajanassa suddhi
sampāpakaṃ  sakalalokavimohakassa //
mohassa dhaṃsakam api ‘ssa suvuttadhammaṃ
natvāna saṃgham anaghuttamadakkhiṇeyyaṃ //
kaccāyanañ ca munivaṇṇitabuddhim assa
kaccāyanassa mukhamattam ahaṃ karissaṃ //
pāramparābhatavinicchayanicchayaññu
laddhopadesam  avalambakatassa tena //
yaṃ kiñci ganthaṃ samārabhitukāmena tāvācariyena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā tabbihatantarāyena samārabhitabban ti bāttiṃ samahāpurisalakkhaṇa- sabbaññutādiguṇasampattisamaṅgitāya buddhassa svākkhātatādibhāvena dhammassa suppaṭipannatādibhāvena saṃghassa ca sabbalokābhivandanīyassa attano satthuno paṇāmaṃ dassento seṭṭhaṃ tilokamahitaṃ abhivandiyaggan ti ādim āha.
[2]
ettha ca tabbihatantarāyatā nāma yathāpaṭiññātatthābhinipphādanasamatthatā. ratanattayappaṇāmakaraṇena hi yathāpaṭiññātatthābhinipphādanasamatthatā hoti. tassa pūjanīyapūjayattā. pūjanīyapūjayatāya ca maṅgalabhāvato. maṅgalena ca yathāpaṭiññātatthappasijjhanato. vuttañ hi bhagavatā
pūjā ca pūjanīyānaṃ
etaṃ maṅgalam uttaman ti
etādisāni katvāna
sabbattham aparājitā
sabbattha sotthiṃ gacchantī ti ca.
atha vā tassa bhayādyupaddavakaro ‘paghātakattā. vihatabhayādyuppadavakarassa ca yathāpaṭiññātatthābhinipphādanasamatthatā sambhavato. vuttañ hi bhagavatā
evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ
dhammaṃ saṃghañ ca bhikkhavo
bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā
lomahaṃso na hessatī ti.  (cf. Dhajjaggasutta)
[C2]
atha vā tassa paṭibhānā parihānabhāvato aparihīnapaṭibhānassa ca yathāpaṭi ññātatthābhinipphādanasamatthatā sambhavato. vuttañ hi bhagavatā sattime bhikkhave aparihānīyādhammā. katame satta? satthugāravatā, dhammagāravatā, saṃghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, kalyāṇamittatā, sovacassatā ti (AN, Devatāvaggo, Appamādagāravasutta).
atha vā tass āyuvaḍḍhanato. vaḍḍhitāyuno ca yathāpaṭiññātatthā-bhinipphādanasamatthatā sambhavato. vuttañ hi bhagavatā abhivādana sīlissa niccaṃ vaḍḍhāpacāyino. cattāro dhammā vaḍḍhantī ty ādi.
aparo nayo pakaraṇārambhe ratanattayappaṇāmavacanaṃ ratanattayassa yathābhūtaguṇam ākhyāpatena pakaraṇe gāravuppādanatthaṃ vā. tassa svākkhātabhāvena ratanattaye  gāravuppādanatthaṃ vā.
atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ sadācāravokkamanatthaṃ. taṃ viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ. taṃ pakaraṇassa gāhaṇatthaṃ vacanatthāvabodhanatthaṃ. taṃ sabbasampattinipphādanatthan ti.
evaṃ natassa sugatādikatassa passam
iṭṭhappasiddhikaratādiguṇoghamaggaṃ /
saṃkhyātigam pi kurutaṃ natam assa dhīmā
vatthuttayassa tibhavābhinatārahassa //
tasmā alam atippapañcena. anupubbapadavaṇṇanam evedāni samārabhissāma.
(els versos són citats a C, però no a B1)
seṭṭhaṃ tilokamahitaṃabhivandiyaggaṃ
buddhañ ca dhammam amalaṃ gaṇamuttamañ ca
satthussa tassa vacanatthavaraṃ suboddhuṃ
vakkhāmi suttahitam ettha susandhikappaṃ.
tattha seṭṭhan ti pasatthataraṃ. tilokamahitan ti tilo
[3]
kena pūjitaṃ tayo lokā tilokaṃ. tena mahitaṃ tilokamahitaṃ . abhivandiyā ti abhivanditvā. aggan ti uttamaṃ. buddhan ti paṭividdhasabbadhammaṃ. buddhasaddaṃ pana aññattha bahudhā papañcayanti. sakammakadhātuto kammani tappaccayo hotī ti. idha pana budhagamāditthe kattarī ti vuttattā budha icc etasmā kattari tappaccayo labbhate veti na vicāritaṃ. dhamman ti navalokuttaradhammaṃ. sapariyattikaṃ vā. amalan ti nimmalaṃ. malapaṭipakkhaṃ vā. gaṇan ti samūhaṃ. uttaman ti uddhaṭatamattā uggatatamattā seṭṭhattā ca uttamaṃ. uttamaṃ gaṇan ti sambandho. buddhañ ceti ettha ca saddaṃ dhammasaddena yojetvā seṭṭhaṃ tilokamahitaṃ aggaṃ buddhaṃ abhivandiya amalaṃ dhammañ ca uttamaṃ gaṇañ ca abhivandiyā ti yojetabbaṃ. ettha ca seṭṭhan ti vacanena buddhassa guṇamahattataṃ  dīpeti. tilokamahitan ti puññamahattataṃ . aggan ti jātimahattataṃ . tassa ca guṇamahattatādīpanena guṇābhimādīnam  abhinimmaddanasamatthataṃ dasseti. itaradvayadīpanen’  itaresaṃ. satthussā ti sadevakassa lokassa sāsanato satthussa. tassā ti yo seṭṭhan ti ādinā vutto. tassa vacanatthavaran ti uccate anenā ti vacanaṃ. arīyatī ti attho. vacanassa attho vacanattho. uttamaṭṭhena varo. vacanattho ca so varo cātivacanatthavaro. taṃ vacanatthavaraṃ. subuddhun ti suṭṭhu ñātuṃ. vakkhāmī ti bhāsissāmi. suttahitan ti suttānukūlaṃ. suttan ti ceha piṭakattayam adhippetaṃ. tañ hi:
atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanato ‘tha sūdanato ||
suttāṇā suttasabhāgato ca suttan ti akkhātaṃ || ||
suttan ti hi sūcaganthane t’ imassa atthe sūcetī ti atthe su-pubbassa va ca viyattiyaṃ vācāyam it’ imassa suṭṭhu vuttan ti vā su abhīssavet’ imassa atthe [abhisavatī ti vā suda paggharaṇe t’ imassa atthe  – C] sūdeti  paggharāpetī  ti vā supubbassa tā pālane t’ imassa suṭṭhu atthe tāyatī ti vā bhāvakammesu ta iti vattamāne buddhagamāditthe kattarī ti kattari tappaccayaṃ katvā sāsadisato tassa riṭṭho ce ti vattamāne bhujādīnamanto no dvi ce ti dhātvantānaṃ lopaṃ katvā tappaccayassa ca dvebhāvaṃ katvā tato sūcādīnaṃ dīghasarassa kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ce ti rassaṃ katvā netabbaṃ. netvā
[4]
syuppattādimhi kate rūpaṃ sijjhati. susandhikappan ti sundaraṃ sandhikappaṃ. kappīyati etthā ti kappo. sammādhīyatī ti sandhi. samodhānaṃ vā sandhi. sandhīnaṃ kappo sandhikappo. sobhaṇo sandhikappo yassa so susandhikappo. taṃ susandhikappaṃ. etthā ti etasmiṃ vacanatthavare. yaṃ seyyaṃ. taṃ jineritanayena budhā labhantī ti sambandho.
ettha vacanatthavaro nāma tan ti atthabhūto lokiyalokuttarasaṅkhāto attho.
seyyaṃ jineritanayena budhā labhanti
tathā pi tassa vacanatthasubodhanena ||
atthañ ca akkharapadesu amohabhāvā
seyyatthiko padam ato vividhaṃ suṇeyya || ||
tattha ca seyyaṃ sāmanavalokuttaradhammaṃ. taṃ jineritanayena budhā labhantī ti attho. asati hi tappaṭipattidīpakaparato ghose sotāpattimaggappaṭilābhābhāvā. ettha ca seyyan ti pasatthataraṃ. jineritanayenā ti jinena desitanayena. budhā ti tihetuka ppaṭisandhipaññāya paññavanto bhabbapuggalā. tehi  bujjhantī ti budhā ti vuccanti. budhā ti budha bodhane t’ imassa laddhadhātusaññādissa saññāyam a nū [Kacc 527] ti vattamāne visarujapadādito ṇe [Kacc 530] ti kattari ṇapaccayaṃ katvā vibhatyuppattādimhi kate rūpaṃ. labhantī ti paṭivijjhanti. tañ cāpī [text in Ce reads tathāpi?] ti taṃ jineritanayam pi. tassā ti heṭṭhā vuttaṃ satthāram evāpadisati. vacanatthasubodhanenā ti pāḷi yatthāvabodhanena. atthañ ca akkharapadesu amohabhāvā ti heṭṭhā vuttappakāram atthañ ca akkharesu ca padesu ca amohabhāvā samadhigacchanti. tattha ca akkharāmohabhāvo nāmasarabyañjanadīgharassavaggāvaggaghosāghosādippabhedesu akkharesu paṭutarañāṇatā. padāmohabhāvo nāma akārikārantādi itthipumāditaddhitasamāsādippabhedesu padesu appaṭihatabuddhitā. seyyatthiko padam ato vividhaṃ suṇeyyā ti yasmā suttantappakaraṇe savanābhiyuttassa akkharapadesv amohabhāvo hoti. akkharapadesv amūḷhassa vacanatthāvabodho hoti. vacanatthāvabodhassa vuttanayena sammāpaṭipattiyaṃ paṭipajjanato seyyasaṅkhāta navalokuttaradhammappaṭilābho hoti. tasmā tamatthiko tammūlakāraṇabhūtasavanasampattinipphādanatthaṃ anekappakāram akkharaṃ sarabyañjanādibhedavasena padañ ca pakatipaccayādibhedavasena upaparikkhitvā suṇeyyā ti attho. ettha ca seyyatthiko akkharapadan ti vattabbe chandahānibhayā akkharasaddassa lopaṃ katvā evaṃ vuttan ti daṭṭhabbaṃ. nanv itthiyā pi sotabbaṃ. atha kasmā se
[5]
yyatthiko ti āhā ti. yebhuyyavasena vā paṭṭhānavasena  vā. anekavidhā hi saddappayogā. katthaci sāmaññavasena niddisitabbe pi paccāsannavasena niddeso dissati kāke vārayam acchamhā ti ādīsu. katthaci paṭṭhānavasena rājā āgacchatī ti ādīsu. katthaci yebhuyyavasena ānagarākhadiravasan ti ādīsu. katthaci upalakkhaṇamattavasena laddhātapatto rājakumāro ti ādīsu. katthaci nānantarikavasena ghatatthikassa ghaṭam ānaya icc evam ādīsu. katthaci asādhāraṇavasena bherisaddo yavaṅkuro icc evam ādīsu. tena vuttaṃ yebhuyyavasena vā paṭṭhānavasena vā ti.
ettha ca gāthādvayena saha ratanattayappaṇāmena vuccamānappakaraṇaṃ taṃ saññānimittakattuparimāṇappayojanāni ca dasseti. vuttañ ca.
saññā nimittaṃ kattā ca parimāṇaṃ payojanaṃ ||
sabbāgamassa pubbeva vattabbaṃ vattumicchatā ti || ||
tattha ca nāmaṃ [=saññā] nāmaduvidhaṃ sāmaññanāmaṃ visesanāmañ ca. assa pana kaccāyanan ti sāmaññanāmaṃ. sandhikappādīnaṃ sādhāraṇattā idañ hi kaccāyanassa idan ti kaccāyanan ti vuccati. sandhikappan ti evamādīni visesanāmāni. sabbasādhāraṇarahitattā. idha pana sandhikappan ti visesanāmam āha. susandhikappan ti vuttattā. taṃ pana kriyāguṇajātiyādicchakesu guṇanāmaṃ. tathā sāmaññaguṇakittimopapātikesu pi guṇanāmaṃ. āvatthikaliṅgikanemittikādhiccasamuppannesu pana nemittikan ti veditabbaṃ. atha vā sandhikappan ti sāmaññanāmaṃ [vā -C]. tathā hi koci ādivasena nāmaṃ labhati. pārājikakaṇḍo ti evam ādi. koci antavasena. tikanipātādi. ayaṃ pana ādivasena laddhanāmo ti veditabbo. ayam ev’ ettha sārato paccetabbo. upari nāmakappassārambhantarābhāvā. nimittaṃ pana duvidhaṃ ajjhattikaṃ bāhirañ ca [cā ti – C]. tattha ajjhattikaṃ nāma dunnikkhittapadabyañjanatāya dunnītam atthaṃ gahetvā paṭipattiyaṃ virajjhitvā dukkhoghanimuggamānaṃ sattasamūhaṃ disvā samussāhayamānā [-manā – C] karuṇā. taṃ pana payojanadvayābhinipphādanasamatthappakaraṇārambhakaraṇen’ eva karuṇāya attano sañcoditabhāvaṃ dasseti. bā
[6]
hiraṃ nāma tadārammaṇabhūto sattasamūho. taṃ budhā ti byāpadisati.
x revisat amb C fins aquí x
kattā nāma etaddaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāyano  ti bhagavatā etadagge ñapito āyasmā mahākaccāyano. taṃ vakkhāmī ti dasseti. parimāṇaṃ pana duvidhaṃ paricchedapamāṇaṃ samūhappamāṇañ cā ti. tattha paricchedappamāṇavasena tevīsatiparicchedā. tathā hi pañca sandhiparicchedā aṭṭha nāmaparicchedā. cattāro ākhyātaparicchedā [cha] kitabbidhānaparicchedā ti. etāni yeva cattāri pakaraṇānī ti vuccanti pañca sandhiparicchedā sandhippakaraṇaṃ. aṭṭha nāmaparicchedā nāmappakaraṇaṃ. cattāro ākhyātaparicchedā ākhyātapakaraṇaṃ. cha kitabbidhānaparicchedā kitabbidhānappakaraṇan ti. samūhappamāṇavasena pana satta satādhikasahassa mattappamāṇo. suttāni pana dasādhikāni satta satāni honti. taṃ susandhikappan ti ettha sundaratthavācakena susaddena samubbhāviyati. nātisaṅkhepa nātivitthārappamāṇatāya hi sundaraṃ hotī ti. payojanaṃ pana duvidhaṃ mukhyānusaṅgikappayojanavasena. tattha mukhyappayojanaṃ nāma akkharakosallaṃ pana sampādetvā byañjanānurūpam atthaṃ paṭivijjhati ca pakāseti ca atthānurūpaṃ byañjanaṃ uddisati ca uddissāpeti ca. yathā pana bhagavā buddhattādīsu catūsu ṭhānesu uppannaṃ parappavādaṃ dhammena niggayha parisacatukkesu vesārajjappatto hoti. evam idhāpi katābhiyogo nāmikādīsu catūsu padesu uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena atimadditvā vesārajjappatto hoti. idam idha mukhyappayojanaṃ taṃ sabbaṃ ekadesaniddessanamukhena dassento vacanatthavaraṃ subuddhan ti āha. byañjanānurūpaṃ atthassa ca atthānurūpaṃ byañjanassa ca yā thā… adhigatattā bhagavatā tesu tesu suttantesu yam akattabba… paṭikkhittaṃ taṃ parivajjeti. yaṃ kattabban ti anuññātaṃ taṃ samādāya vatta… tato akattabbaṃ me na kataṃ. kattabbaṃ me apariccattan ti paccavekkhate … pāmojjaṃ jāyati. pamuditassa pīti jāyati. pītimanassa kāye … passambhati. passandhakāyo sukhaṃ vedayati. sukhino cittaṃ samādhi… ti. samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. paṭividdhayathābhūto sa … mokkhadvayassa bhāgī hoti. idam idha anusaṅgikappayojanaṃ. taṃ se
[7]
yyan ti ādinā apadisati. ādigāthāya pana saha paṇāmena mukhyappayojanapañcamaṃ pubbapañcakaṃ dassetvā sissānaṃ tassa savanuggahaṇadhāraṇādīsu ussāhajananatthaṃ dutiyagathāya anusaṅgikappayojanam āha. atha vā dvīhi gāthāhi payojanadvayatthikānaṃ sissānaṃ ussāhaṃ janeti.
I. SANDHI
evaṃ dvīhi gāthāhi pubbapañcakaṃ dassetvā akkharapadāmohabhāvesu kataraṃ paṭhamaṃ sampādetabban ti cintāyaṃ padāmohabhāvassa akkharāmohabhāva mūlakattā paṭhamaṃ tammūlakāraṇabhūtaṃ akkharakosallaṃ sampādetabban ti dassento vuttappakāraguṇaṃ akkharesv eva pakkhipitvā
[1.] attho akkharasaññato ti ādim āha. ayañ h’ etth’ attho. yo koci ghaṭapaṭādivacanattho so sabbo akkhareh’ eva saññāto. saññāyati saññāyittha saññāyissatī ti. ettha ca saññāto ti saṃpubbāya ñā avabodhane icc etāya dhātuyā rūpaṃ. tāya ca pana dhātuyā tappaccayo kālattaye pi sambhavati. āha ca ṇādayo tekālikā [Kacc 552] ti idaṃ vuttaṃ hoti. lokiyalokuttarasaṅkhātavacanatthasaññāpako akkharappabhedo va paṭhamaṃ sakkaccaṃ sikkhitabbo ti. vuttiṃ kubbatā vuttādo gāthādvayaṃ vuttaṃ. sutte kubbatā suttass’ ādo pubbavākyam āraddhaṃ attho akkharasaññāto ty apare. idān’ evaṃ tattha balavussāhaṃ janetvā yathāvuttayuttiyā saññāvidhānam eva paṭhamaṃ vattabbaṃ. aviññātasaññassa vohārāsijjhanato ti paṭhamaṃ saññāvidhānam āha. sāmaññavisesasaññāsu [sā]maññasaññā va paṭhamaṃ vattabbā. tadantogadhattā visesasaññānan ti taṃ dassento
[2.] akkharāpādayo ekacattālīsan ti ādi suttam ārabhi.  [e]vaṃ pana suttaṃ chabbidhā saṃvaṇṇetabbaṃ. ten’ etaṃ vuccati.
sambandho ca padañ c’ eva padattho padaviggaho,
codanā parihāro ca chabbidhā suttavaṇṇanā ti.
kimattham idam uccate. tasmiṃ tasmiṃ padese akkharehi kāra icce[va]mādīsu suttesu akkharā nāma katame ti sissānaṃ sandeho jā-
[8] yeyya taṃ nivattanattham idam uccate. ayam iha sambandho. akkharā ti ekaṃ padaṃ. apī ti ekaṃ padaṃ. ādayo ti ekaṃ padaṃ. ekacattālīsan ti ekaṃ padan ti catuppadam idaṃ suttaṃ. ayam ettha padacintā. akkharā nāma akārādayo ekacattālīsaṃ sarabyañjanā ti ayam ettha attho. vuttañ ca vuttimhi te ca kho akkharā api akārādayo ekacattālīsaṃ suttante sopakārā ti ādi. ayam ettha adhippāyo. heṭṭhā attho akkharasaññāto [Kacc 1] ti vuttakkharā nāma katame ti na cintetabbaṃ. te ca kho akkharā api ekacattālīsappamāṇā suttantānaṃ sopakārā akārādayo [Kacc-v 1, 16] ti. idañ hi suttaṃ akkharāpādayo ekacattālīsan ti. te pana katame ti ce. a, ā – pa – ḷ aṃ iti ime akkharā nāma. tena kiṃ payojanan ti ce. attho akkharasaññāto ti ādīsu imesaṃ gahaṇatthan ti. keci pana attho akkharasaññāto ti iminā va saññā vihitā. idaṃ pana tabbivaraṇam iti vadanti. taṃ na gahetabbaṃ. evañ hi sati attho akkharasaññāto ti suttavuttiyaṃ yeva akkhara icc anena kv attho. akkharāpādayo ekacattālīsan ti vattabbaṃ bhaveyya. idha ca na vattabbaṃ. akkhara icc anena kv attho. attho akkharasaññāto ti na vuttañ ca tattha, vuttañ ceha. tena vuttaṃ taṃ na gahetabban ti. n’ akkharantī ti akkharā. pamāṇato ekacattālīsamattā piṭakattayam pi patvā na khīyantī ti attho. a-ādi yesan te ti ādayo ti bahubbīhisamāso hoti. ādisaddo tāva catūsu atthesu dissati.
mariyāde pakāre ca samīpe ‘vayave pi ca ||
catubbidhappakāro ‘yaṃ ādisaddassa lakkhyate || ||
tathā hi bhuvādayo dhātavo [Kacc 459] ty ādīsu mariyāde dissati. brāhmaṇādayo bhuñjantī ty ādīsu pakāre. dadhibhojanamattasādī ty ādīsu samīpe. mūlaṃ rukkhassā ty ādīsu avayave. idha pana yadi akārapakārā akkharā ti attho bhaveyya. akārassa rassasarānam eva vā akkharattam āpajjeyya. evañ ca sati ḍo ḍhakāre [Kacc  614, Pind reads ḍhakyāre] ti sutte ḍhakāraggahaṇam ayuttaṃ siyā. kasmā akkharehi kāremi ti kārappaccayassa sambhavato. yadi pana akārasamīpā akkharā ti
[9] attho bhaveyya. ākārass’ eva akkharattam āpajjeyya. evañ hi sati vuttadoso va siyā. yadi pana akārāvayavā akkharā ti attho bhaveyya. akārāvayavassa kassaci abhāvato niratthakaṃ siyā vuttadoso ca. tasmā taṃ sabbam aggahetvā akāramariyādā akkharā ti atthe gahite vuttadosābhāvato mariyādattho v’ etth’ ādisaddo ti avagantabbo. ayam assa padaviggaho. yathā pana ā gho [Kacc 60] ti ādīsu gho iti ekakkharen’ eva saññā ṭhapitā. kasmā evam idhā pi akatvā garusaññā katā ti ayam ettha codanā. rūḷhīanvatthavasena dvippakārāsu saññāsu yā rūḷhīsaññā sā vohārasukhamattam eva sādheti. yā pana anvatthasaññā, sā tañ c’ eva sādheti. attano atthassa sabhāvañ ca dīpeti. idha pana vohārasukhamattam anapekkhitvā attano atthassa sabhāvadīpanatthaṃ garusaññā katā ti ayam ettha parihāro. atha vā apiggahaṇaṃ kasmā katan ti codanā. saññāvidhānesu sabbasādhāraṇasaññā va paṭhamaṃ vattabbā ti sabbasādhāraṇaṃ akkharasaññaṃ ṭhapento sissānam ādaruppādanatthaṃ amhehi upari ṭhapetabbaṃ nāmaṃ sandhāya attho akkharasaññāto ti vuttaṃ. tasmā tadanurūpavasen’ eva ṭhapetabban ti cintetvā heṭṭhā vuttānaṃ pākaṭīkaraṇamukhena akkharāpādayo ekacattālīsan ti saññāsuttam ārabhi. tasmā heṭṭhā vuttānaṃ apekkhā karaṇattham apiggahaṇaṃ katan ti daṭṭhabbaṃ. ayaṃ h’ etth’ attho te ca kho akkharā api akārādayo ekacattālīsan ti. vakkhati ca attho akkharasaññāto ti imassa ṭhapetabbanāmāpekkhattaṃ tena kv attho. attho akkharasaññāto ti. apiggahaṇe pana asati tatth’ odantā sarā aṭṭhā ti ādīni viya aññānapekkhaṃ siyā ti parihāro. atha vā ādayo ti ettha katamo bahubbīhī ti codanā. ettha ca tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhī ti daṭṭhabbo. duvidho hi bahubbīhi tagguṇātagguṇasaṃviññāṇavasena. tattha tagguṇasaṃviññāṇaṃ lambakaṇṇam ānaye ti ādīsu. atagguṇasaṃviññāṇaṃ pabbatādīni khettānī ti ādīsu. idha pana yadi atagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi bhaveyya suhisv akāro e [Kacc 101]; karassakāro ca [Kacc 514]. lopañ c’ ettam akāro [Kacc 512] ti evam ādīsu
[10]
akāraggahaṇam asiddhaṃ siyā. tena viññāyati tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi ev’ ettha gahito ti parihāro. atha vā akkharāpādayo ti vutte yeva akārādīnaṃ gahaṇe sati pi ekacattālīsan ti kasmā vuttan ti codanā. idha suttantopakārā ekacattālīsaṃ. bahiddhā pana aññe pi akkharā santī ti ñāpanatthan ti parihāro. nanu pamāṇavacanaṃ tagguṇasaṃviññāṇo vā tattha ñāpanatthan ti. tan na. asati pi tasmiṃ suviññeyyattā. suhisv akāro e [Kacc 101] ti evam ādīsu pi hi akāro ti vacanen’ eva sakkā viññātuṃ. asati hi tasmiṃ akārass’ eva akkharattābhāvato. asati ca tassa akkharatte akkharehi kāram iti kārappaccayābhāvā tasmiṃ pana asati akāro ti vohārābhāvo. ettha ca tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi ettha ca atagguṇasaṃviññāṇabahubbīhī ti payogavasena avagantabbaṃ. tathā hi bhūvādayo dhātavo ti evam ādīsu asati pi tattha taṃ ñāpake pamāṇavacane bhavato bhoto ti evam ādippayogā va viññāpenti. bhavato ti hi bhū sattāyam icc etassa vattamāne mānantā ti antappaccayantassa sesesu ntu veti ntasaddaṃ savibhattimhi ntum iva katvā totitā sasmiṃ nāsū ti to ādese kate rūpaṃ. ettha ca antappaccayo dhātvādhikāre vihito. tena ñāyati bhū ity eyam pi dhātusaññaṃ labhatī ti. api ca yadi pamāṇavacanaṃ tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhī ti viññāpanatthaṃ siyā lahumattā tayo rassā ti etthāpi tayo ti vuttattā tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi bhaveyya. evañ ca sati lahubhūtāmattā pi rassā ti āpajjeyya. sā hi tesaṃ guṇabhāvena gahitā ti. tasmā yaṃ vuttaṃ aññesam pi atthi bhāvañāpanatthan ti. taṃ suvuttaṃ. atha vā kasmā akāro va tesaṃ ādī ti codanā.
pañcannaṃ pana ṭhānānaṃ | paṭipāṭivasā pi ca ||
nissayādippabhedehi | vutto tesam anukkamo || ||
tathā hi pañcaṭhānāni kaṇṭhatālumuddhadantoṭṭhavasena tāni pana ṭhānāni uppajjanti ettha akkharānī ti ṭhānānī ti vuttāni. idaṃ vakkhāmī ti hi anu
[11] vattayato anuvicārayato tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne uppannāya pathavidhātuyā upādinnaghaṭṭanena tattha tattha saddo jāyati. na c’ ettha pubbāparaviseso . so pana akārādināmena vohāram āgato. tattha ca.
avaṇṇakavaggahakārā kaṇṭhajā.
ivaṇṇacavaggayakārā tālujā.
ṭavaggarakāraḷakārā muddhajā.
tavaggalakārasakārā dantajā.
uvaṇṇapavaggā oṭṭhajā. ekāro kaṇṭhatālujo.
okāro kaṇṭhoṭṭhajo. vakāro dantoṭṭhajo.
tattha ca avaṇṇakavaggahakārā kiñcāpi kaṇṭhe va jāyanti. tathā pi kālasutibhedehi bhinnā ti veditabbā. yathā hi ekissāy’ eva itthiyā gambhe uppajjamānā dārakā vaṇṇādibhedena bhinnā honti. evam imāni pi daṭṭhabbāni. yadi pan’ ekasmiṃ ṭhāne visadisakkharā pi jāyanti. aññe pi visadisakkharā tatth’ eva kasmā n’ uppajjantī ti codanā. tassa sabbesam akhettattā. yathā hi ekissāy’ eva itthiyā gambhe vaṇṇādivisadisesu dārakesu jāyantesu pi na añño kukkuṭagoṇapotakādayo uppajjanti. evaṃ sampadam idaṃ daṭṭhabbaṃ. ettha ca ṭhānasutikālabhedena bhinnā ekacattālīsakkharā nissaya nissitavasena duvidhā tattha ca sarā nissayā byañjanā nissitā. tathā hi sarappaṭiabaddhavuttino byañjanā. na byañjanappaṭibaddhavuttino sarā. tattha ca nissayanissitesu nissayā va paṭhamaṃ vattabbā ti sarā va paṭhamaṃ vuttā. te ca duvidhā ekajā dvijā ti. ettha ca dvijā appakā. ekajā bahukatarā ti appakabahukesu bahukā va paṭhamaṃ vattabbā ti ekajā va paṭhamaṃ vuttā. te ca kaṇṭhatāluoṭṭhajavasena tividhā. tattha ca ṭhānappaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kaṇṭhajā va vattabbā. tato tālujā. tato oṭṭhajā ti te ṭhānānukkamena vuttā. tattha ca lahukattā rassānaṃ garukattā dīghānaṃ lahukagarukesu lahukā va paṭhamaṃ vattabbā ti rassā va paṭhamaṃ vuttā. dvijesu pana ekāro va paṭhamaṃ vutto. kasmā. paṭhamappatiṭṭhitaṭṭhānadvayajātattā ti
[12] ayaṃ tāva sarānam anupubbacintā. byañjanā pana duvidhā vaggāvaggavasena. tattha ca vaggānaṃ bahukatarattā itaresañ c’ itarattā vuttanayena vaggā va paṭhamaṃ vuttā. pañcavaggānaṃ pana anukkamo ṭhānānukkamavasena veditabbo. paṭhamañ hi kaṇṭhaṭṭhānaṃ patiṭṭhitaṃ. tato tālumuddhadantoṭṭhaṭhānānī ti. tattha ca vaggakkharā pi duvidhā ghosāghosavasena. tesu ca kiñcāpi bahukatarattā ghosā va paṭhamaṃ vattabbā. tathā pi ye ghosavanto te garukā. ye pana aghosavanto te lahukā ti garukalahukesu lahukā va paṭhamaṃ vattabbā ti aghosā va paṭhamaṃ vuttā. tatthāpi vaggādayo lahukakaraṇattā paṭhamaṃ vuttā. itare pana garukakaraṇattā pacchā vuttā. te ca sarūpāsarūpavasena duvidhā. tesam anukkamo vuttanayo va. atha vā vaggakkharā pi duvidhā sarūpāsarūpavasena. tattha ca sarūpābahukatarattā paṭhamaṃ vuttā. tato itare. tattha ca sarūpāduvidhā ghosāghosavasena. te pana kiñcā pi samānā. tathā pi aghosā va paṭhamaṃ vuttā. ghosapubbabhāge aghosānaṃ vattabbattā. evañ hi sati asaṃkiṇṇatā hotī ti. sesaṃ vuttanayam eva. avaggā pi duvidhā ghosāghosavasena. vuttañ ca vuttiyaṃ  gaghaṅa, jajhaña, ḍaḍhaṇa, dadhana, babhama, yaralavahaḷa iti ghosā. kakha, cacha, ṭaṭha, tatha, papha, sa iti aghosā [Kacc-v 3, 4-5] ti. tattha ca bahukatarattā ghosā va paṭhamaṃ vuttā. tato itare ghosā ca duvidhā ekajā dvijā ti. tattha ca bahukatarattā ekajā va paṭhamaṃ vuttā. tesaṃ pana anukkamo ṭhānappaṭipāṭivasena veditabbo. tato dvijo. tato aghoso. ha ḷa iti ca. ettha pana hakāro ghosattā kaṇṭhajattā ca kiñcā pi paṭhamaṃ vattabbo. tathā pi paṭipāṭivasena vuttā pi uppaṭipāṭivasena uppajjantī ti ñāpanatthaṃ uppaṭipāṭiyā vutto ti daṭṭhabbaṃ. ḷakāraṃ pana ḍakāravikāraṃ katvā saddasatthavidū paṭhanti. idha pana visuṃ yeva paṭhitaṃ. suttakāro pana tassa ṭhāne lakāram eva paṭhati. dissati hi yavamadanataralācāgamā. dahassa dolaṃ icc evam ādīsu. tassa pana kiñcāpi ghosāghosavicāraṇā na katā. tathā pi lakārassa vuttavicāraṇānusāren’ eva sakkā viññātun ti na katā ti daṭṭhabbaṃ. tassa taṭṭhāniyattā. saddasatthe pana ḍakārassa vuttapakāram eva
[13] sandhāya na tassa visuṃ vuttaṃ. taṃ pana na sabbe sabbattha voharanti. keci pana tassa ṭhāne lakāraṃ paṭhanti. keci ḍakāran ti ñāpanatthaṃ. muddhajattā ghosattā ca rakārānantaraṃ vattabbe pi pacchimaṃ katvā vutto ti daṭṭhabbaṃ. assa rattā avaggattā ghosāghosavinimuttattā ca sabbapacchimaṃ katvā niggahītaṃ vuttan ti daṭṭhabbaṃ. ayam ettha parihāro.
atha vā akkharā ti ettha asaddo.
paṭisedhe vuddhi tambhāve | aññatthe sadise pi ca ||
viruddhe garahe suññe | akāro virahappake ti || ||
vuttesu dasasu atthesu katarattho ti codanā. tathā hi akatvā ti ādīsu paṭisedhe dissati. asekkhā dhammā ti ādīsu vuddhimhi. anavajjam ariṭṭhan ti ādīsu tambhāve. abyākatā dhammā ti ādīsu viruddhe. arājā ti ādīsu garahe. abhāvo ti ādīsu suññe. aputtakaṃ sāpateyyan ti ādīsu virahe. anudarā kaññā ti ādīsu appake. idha pana aññatthe. kharaṇaṃ kharattaṃ khayaṃ n’ atthi etesan ti akkharā ti virahe vā daṭṭhabbo ti parihāro.
atha vā kim idaṃ samudāyavākyanipphatti udāhu avayavavākyanipphattī ti codanā. iha avayavavākyanipphatti yeva daṭṭhabbā.  aññathā gaggakulassa sataṃ daṇḍan ti ādīsu viya akārādayo samuditā va akkharā nāma bhaveyyuṃ. evañ ca sati lato vokāro ca karassa kāro ceti evamādīni suttāni na sijjheyyuṃ. evam adhītāni ce tāni ācariyena. tena tān’ eva ñāpayantī ti yaññadattadevadattādayo bhuñjantī ti ādīsu viya avayavavākyanipphattivasen’ ev’ etaṃ vuttan ti parihāro.
atha vā ettha ca ādayo ti samāsapadan ti vadatha. imassa ca sattassa sajjhāyanakāle aññesaṃ suttānaṃ abhāvato kena samāso hotī ti codanā. ādyantavasena sabbaṃ vitakketvā pacchā ganthārambhakaraṇato upari vattabbaṃ paṭicca evaṃ vuttan ti parihāro.
atha vā attho akkharasaññāto ti ādīsu akkharā nām’ ime ti ñāpanattham idan ti tumhākam adhippāyo. nāmamhi aṭṭhapite vohāro na yutto. vohāre asati tattha tattha voharīyamānā ime ti ñāpanattham idan ti
[14] vacanaṃ na yuttan ti codanā. yathā loke tathā saddasatthe pi paṭipajjitabbato na evarūpaṃ avagantabbaṃ. loke pi hi rukkhasmiṃ asati na bījena bhavitabbaṃ. bījasmiṃ asati na rukkhenā ti na cintayan ti. paramatthe pi avijjāya asati na khandhena bhavitabbaṃ. khandhasmiṃ asati na avijjāyā ti na cintayan ti. saddasatthe pi saṅkūpamāy’ esā ti paṭikkhittā ti parihāro.
atha vā katham idaṃ saññāsaññīvidhānam iti ñāyate ti codanā. yathā pana kusalaṃ rūpaṃ cakkhumā ti ādīsu aññamaññān apekkho yeva attho sambhavati. tathā idhāpi akkharā ca api ca ādayo ca ekacattālīsañ cā ti aññamaññān apekkho attho bhaveyya. yathā vā pana nīluppalan ti ādīsu samānādhikaraṇattho sambhavati. evam idhā pi paccattavibhattiyuttattā samānādhikaraṇatthasambhavato akkharā ādayo ti vā attho bhaveyya. attho akkharasaññāto ti vatvā vuttattā akkharā nāma akārādayo ti vā attho bhaveyya. seṭṭhan ti ādinā nayena paṇāmārahassa satthuno paṇāmaṃ katvā sadācāram avokkamitvā āraddhattā anummattavacanam idan ti viññāyati. tassa ca anummattavacanatte siddhe paṭhamattho tattha na sakkā viññātuṃ. dutiyattho pi attho akkharasaññāto. akkharehi kāram icc evam ādīsu akkharasaddena akārādīnaṃ gahitattā akkharasaddassa ca visesakatte sati uppalasaddaṃ vinā nīlasaddena viya ādisaddaṃ vinā akkharasaddena tadatthassa anupalambhanato na gahetabbo. tatiyattho pana vuttappakārānurūpattā gahetabbo ti parihāro.
atha vā idaṃ pana suttaṃ saññādhikāraparibhāsāvidhisuttesu kataman ti codanā. catubbidhañ hi suttaṃ. ivaṇṇuvaṇṇājhalā ti evamādīni saññāsuttāni. itthipumanapuṃsakasaṅkhyam icc evamādīni adhikārasuttāni. ayuvaṇṇānañ cāyovuddhī ti evamādīni paribhāsāsuttāni. vamodudantānam icc evamādīni vidhisuttāni. tesu pan’ idaṃ saññāsuttan ti parihāro.
atha vā akkharā ti vutte akārādīnaṃ ñāpanattham idaṃ suttaṃ vuttan ti vadatha. kiṃ tesv akāro yeva akkhare vadati. tathā khakāro tathā rakāro udāhu sabbe vā ti. kiñc’ ettha. yadi tāva akāro va akkhare vadati. niratthakam itaresaṃ vacanaṃ. yadi pana na vakkhati. yathā sakkhara
[15] kaṭhalā telaṃ paṭicca avayave niratthakā va rāsiṃ katvā pīḷitā pi niratthakā va honti. evaṃ avayave pi vattuṃ asamatthatāya samuditā pi asamatthatā va bhaveyyun ti codanā. yathā pana rathacakkanemikubbarādayo gamanaṃ paṭicca avayave kiñcāpi niratthakā. tathā pi samuditā sātthakā va sambhavanti evaṃ sampadam idaṃ daṭṭhabbaṃ. ayañ hi tesaṃ sabhāvo. samudāye va sātthakatā ti parihāro.
yady evaṃ tumhehi suttam eva na vattabbaṃ. kadāci pi tesaṃ samudāyābhāvato. tathā hi akāraṃ sutvā khakārassa savanakāle akāro nassati. khakāraṃ sutvā rakārassa savanakāle khakāro nassati. evaṃ samudāyassa anupaladdhi hoti. evañ ca sati atthāvabodho na hotī ti codanā. yathā pana paribbhamānam (making rounds) ādittam (aflame) alātaṃ (fire brand) passato taṃ cakkaṃ viya dissati. na ca tadā ekakkhaṇe sabbatth’ opalambhati. evaṃ sante pi taṃ saṭṭhānam (S. saṃsthānam = staying together, ressembling) āgataṃ ārammaṇaṃ katvā pavattesu nānācittasantānesu niruddhesu tehi gahitākāraṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā cintayantassa alātaṃ cakkaṃ viya dissati. sabbatth’ opalabbhamānaṃ viya ca atilahuparivattitāya cittasantānassa. vuttañ ca bhagavato cittassa atilahuparivattitaṃ sandhāya nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammam pi samanupassāmi yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ yathayidaṃ bhikkhave cittan ti. evaṃ akkharā ti saddaṃ suṇantassāpi visuṃ visuṃ akārādīnam ārammaṇaṃ katvā pavattesu nānādittasantānesu niruddhesu tehi gahitam eva sabbaṃ sampiṇḍetvā cintayantassa pubbe gahitam eva piṇḍaṃ īdisatthavācakan ti katasaññassa tam eva piṇḍam āgamma atthāvabodho hotī ti parihāro. iminā nayena tesu tesu suttesu lambhamānavasena chappakāraṃ nayaṃ dassetvā vaṇṇanā kātabbā ti.
3. tatthodantāsarā aṭṭha. kimattham idam uccate. sarā sare lopan ti ādīsu sarānām ime ti ñāpanatthan ti. tatthā ti ekaṃ padaṃ. odantā ti ekaṃ padaṃ. sarā ti ekaṃ padaṃ. aṭṭhā ti ekaṃ padan ti catuppadam idaṃ suttan ti daṭṭhabbaṃ. tattha ekacattālīsakkharesu okārapariyantā aṭṭhasarā nāmā ti attho. oanto yesaṃ te ti odantā. saranti gacchanti pavattantī ti sarā. byañjanāni sarāpentī ti vā sarā. sati pi
[16] byañjanānaṃ sarabhāve sarappaṭibaddhavuttitāya te sarā ti avatvā ye appaṭibaddhavuttino te yeva sarā ti gahitā ti. ettha ca avasānakkharaṃ vatvā pi ādyakkharaṃ kasmā na vuttan ti. taṃ vatvā pi parivajjetabbassābhāvā. aṭṭhā ti pamāṇavacanaṃ bahiddhā aññe pi sarā santī ti ñāpanatthaṃ. asati pi hi tasmiṃ odantā ti vacanen’ eva siddhattho.
nanv ekāro pi odantā ti sakkā viññātuṃ. tathā ikāro ti codanā. na sakkā. odantā ti vatvā pi ādyakkharaggahaṇena parivajjetabbābhāvaparidīpanato.
nanv iha tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhī ti ñāpanatthan ti. tan na. dhātussanto lopo’ nekassarasse [Kacc 523] ti ettha lopo anekassarasse ti chedaṃ katvā vā paro asarūpā ti asarūpamhā okārasaramhā parasarassa lopaṃ katvā lopo ‘nekassa rasse ti vuttattā va tadatthassa sijjhanato. yam ettha vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttam eva.
idaṃ pana catūsu suttesu saññāsuttan ti daṭṭhabbaṃ. garusaññākaraṇe payojanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.
idaṃ pana suttaṃ kasmā ih’ eva vuttan ti codanā. sabbasādhāraṇasaññaṃ vatvā paṭhamaniddiṭṭhakkharānaṃ vā tadanantaraṃ sarasaññāya vattuṃ yuttattā. evam ettha sambandhādayo chappakārā veditabbā.
4. lahumattā tayo rassā. kimattham idam uccate. agho rassam ekavacanayosv api ca [Kacc 84] icc evam ādīsu tassā nām’ ime ti ñāpanatthaṃ. lahumattā ti ekaṃ padaṃ. tayo ti ekaṃ padaṃ. rassā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. tattha-gahaṇam ihānuvattate. tena tattha aṭṭhasu saresu lahumattā tayo sarā rassā nāmā ti attho. lahukaṃ mattaṃ yesan te ti lahumattā. lahukaṃ mattaṃ lahumattaṃ. lahumattam etesam atthī ti vā lahumattā. tadā tadassatthī ti vī ce  [Kacc 366] ti adhikicca saddhādito ṇe [Kacc 372] ti ṇappaccayantaṃ katvā vuttan ti daṭṭhabbaṃ. mattasaddo c’ ettha accharāsaṅghātasaṅkhātaṃ vā vijjuppādasaṅkhātaṃ vā akkhinimmīlanasaṅkhātaṃ vā kālaṃ vadantī ti daṭṭhabbo. tathā hi tena mattena ekamattā rassā. dvimattā dīghā. aḍḍhamattā byañjanā ti. rassā ti rassakālikā. rassasaddo hi rassakālaṃ vadati. takkālikā pana tabbohārena vuttā. rassakālam etesam atthī ti vā rassā. tadā pana heṭṭhā vutta
[17] nayena ṇappaccayanto rassasaddo ti daṭṭhabbo. garusaññākaraṇe payojanaṃ pana vuttanayen’ eva viññātabbaṃ. idaṃ pana ekamattā rassā ti avatvā evaṃ lahumattā ti vacanaṃ diyaḍḍhamattikānam pi saṅgaheṇatthaṃ. ekamattā rassā ti hi vutte saṅkhyāvasena nisametvā vuttattāyedi [ya sobra?] yaḍḍhamattikā te asaṅgahitā bhaveyyuṃ. tasmā lahumattā tayo rassā ti saṅkhyāvasena aniyametvā vuttaṃ. evañ hi sati diyaḍḍhamattikānam pi lahukamattattā saṅgahitā va hontī ti. tayoggahaṇaṃ pana aññattha aññe pi rassā santī ti ñāpanatthaṃ. tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi gahitabhāvaviññāpanatthan ti hi na sakkā vattun ti. rassadīghānaṃ missakabhāve sati pi tesu rassass’ eva paṭhamaṃ vuttattā paṭhame va niṭṭhaṅgatattā vā rassasaññā va sarasaññāyānantaraṃ vattabbā ti ih’ etaṃ suttam adhītaṃ. idam pi suttaṃ catūsu suttesu saññāsuttan ti veditabbaṃ.
5. aññe dīghā. kimattham idam uccate dīgham icc evam ādīsu dīghānām ime ti ñāpanatthaṃ. aññe ti ekaṃ padaṃ. dīghā ti ekaṃ padan ti dvipadaṃ idaṃ suttaṃ. tatthaggahaṇam ihānuvattate. tena tattha tesu saresu rassehi aññe dīghā nāma hontī ti attho. dīghaṃ kālaṃ dīghaṃ. ihā pi takkālikā tabbohārena dīghā ti vuttā. tam etesam atthī ti vā dīghā. garusaññākaraṇe payojanaṃ pana vuttanayam eva. dvimattā dīghā ti avatvā aññe dīghā ti vacanaṃ tiyaḍḍhamattikānam pi saṅgahaṇatthan ti daṭṭhabbaṃ. rassasaññāyānantaraṃ pana dīghasaññā va vattabbā ti ihedaṃ vuttaṃ. idam pi suttaṃ saññāsuttan ti veditabbaṃ.
6. sesā byañjanā. kimattham idam uccate. aṃbyañjane niggahītam icc evam ādīsu byañjanānām ime ti ñāpanatthaṃ. sesā ti ekaṃ padaṃ. byañjanā ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. ye pana sarehi rassehi dīghehi vā sesā. te byañjanā nāmā ti attho. vuttehi aññe sesā nāma. sissantī ti sesā. sesā ti hi sisa asabbappayoge icc etassa bhūvādayo dhātavo ti laddhadhātusaññādissa dhātussanto lopo ‘nekasarasse ti luttānubandhassa dhātuliṅgehi parāpaccayā ti adhikicca visarujapadādito ṇe [Kacc 530] ti ṇappaccayantassa kāritaṃ
[18] viya ṇānubandho ti kāritam iva katvā kāritānaṃ ṇo lopan [Kacc 525] ti ṇakāre lutte asaṃyogantassa vuddhikārite ti katavuddhissa kitakattā taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā tavetunādīsu ce ti nāmam iva katvā jinavacanayuttaṃ hi. liṅgañ ca nippajjate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti syādyuppattiṃ katvā tassā pi siyoaṃyonāhi sanaṃsmāhisanaṃsmiṃsū ti aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvā tassā pi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā bahumhi vattabbe bahuvacanan ti yovacanaṃ katvā tassa ato ‘nena. so vā ti adhikicca sabbayoni[ī?]nam ā e ti ākārādese kate saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lope kate rūpaṃ. byañjīyati attho etehī ti byañjanā. tassa pana vipubbassa añju byatti gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa nandādīhi yū ty adhikicca kattukaraṇapadesesu ce ti yupaccayaṃ katvā tassa anakāyuṇvūnan ti anādese kate vuttanayena nāmam iva katvā vibhatyuppattādimhi kate rūpaṃ. sarā pana kiñcāpi atthaṃ byañjayan ti. paṭiladdhavisesanāmattā pana byañjanā ti idha na gahitā ti daṭṭhabā. yathā pana āsuṃ gamanattā asso ti vutte kiñcāpi gavādayo āsuṃ gacchanti. paṭiladdhavisesanāmattā pana na tabbohāraṃ labhanti. evam idhāpi daṭṭhabbaṃ. pubbaniddiṭṭhānaṃ sarānaṃ saññaṃ vatvā tadanantaraṃ niddiṭṭhānaṃ sabbasādhāraṇasaññā va paṭhamaṃ vattabbā ti ih’ edaṃ vuttaṃ. idam pi saññāsuttan ti daṭṭhabbaṃ.
7. vaggā pañcapañcaso mantā. kimattham idam uccate. vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā icc evam ādīsu vaggānām ime ti ñāpanatthaṃ. vaggā ti ekaṃ padaṃ. pañcapañcaso ti ekaṃ padaṃ. mantā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. makārapariyantā byañjanā pañcapañcavibhāgena tadakkharavanto vā vaggā nāmā ti attho. ettha ca pañcapañcā ti vicchāvacanaṃ. yathā gādhogādho ramaṇīyo ti. iminā pañcapañcahutvā vaggasaññaṃ paṭilabhantānaṃ bahuttaṃ dasseti. so ti vibhāgatthavācako paccayo. vibhāge dhā ce ti sutte casaddena sambhūto. assa ‘tthī ti vācako vā. tadā tadassatthī ti vī ce ti ettha casaddena sambhūto. mo
[19] anto yesan te ti mantā. ādyakkharassāvacane parihāro vuttanayo va byañjanasaddassānuvattanato paṭhamaṃ niddiṭṭhānaṃ paṭhamam eva vattabbato ca ihedaṃ vuttaṃ. idam pi saññāsuttan ti daṭṭhabbaṃ.
8. aṃ iti niggahītaṃ. kimattham idam uccate. aṃ byañjane niggahītam icc evamādīsu niggahītaṃ nām’ idan ti ñāpanatthaṃ. aṃ iti ekaṃ padaṃ. itī ti ekaṃ padaṃ. niggahītan ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. aṃ iti yaṃ vuttaṃ taṃ niggahītaṃ nāmā ti attho. nissāya gayhatī ti niggahītaṃ. kiṃ nissāyā ti ce. saraṃ nissāya. aññesam pi taṃ sabhāve sati tannāmālābhe parihāro vuttanayo va. ettha ca itisaddena anantare vuttaṃ binduṃ nidasseti. niyamābhāve sati pi sarena vinā niddisitum asakkuṇeyyattā laddhasaññena paṭhamaṃ niddiṭṭhena akārena niddiṭṭhabindūṃ va nidassetī ti daṭṭhabbaṃ. aṃ niggahītan ti vutte pi siddhe itisaddena tam eva atthaṃ pakāseti. saddādhikā atthādhiko hotī ti taṃ pana upari yeva āvibhavissati. pacchā niddiṭṭhānaṃ pacchā vattabbato ihedaṃ vuttaṃ. idam pi saññāsuttan ti daṭṭhabbaṃ.
9. parasamaññā payoge. kimattham idam uccate. vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā. gahass’ upadhass’ eva ti evam ādīsu ghosāghossupadhādayo ime ti ñāpanatthaṃ. parasamaññā ti ekaṃ padaṃ. payoge ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. paresam pi samaññā yuttaṭṭhāne yojetabbā ti attho. paresaṃ samaññā parasamaññā. veyyākaraṇānaṃ samaññā ti attho. parasmiṃ vā samaññā parasamaññā. sakkataganthe samaññā ti attho. payujjanaṃ payogo. tasmiṃ payoge satī ti sambandho. attano samaññaṃ vatvā parasamaññāya pacchā vattabbato ihedaṃ vuttaṃ. tividhā hi saññā anvatthasaññā sakasaññā parasaññā ti. tā pana akkharavaggaghosasaññādivasena dīpetabbā.
10. pubbam adhoṭhitam assaraṃ sarena viyojaye. kimattham idam uccate. sandhiṃ kattukāmo padacchede kate pubbabhūtabyañjanaṃ adhoṭhitaṃ assaraṃ katvā sarato viyojaye ti ñāpanatthaṃ. pubban ti ekaṃ padaṃ. adhoṭṭhitan ti ekaṃ padaṃ. assaran ti ekaṃ padaṃ. sarenā ti
[20] ekaṃ padaṃ. viyojaye ti ekaṃ padan ti pañcapadam idaṃ suttaṃ. pubbabhūtaṃ byañjanaṃ adhoṭṭhitam assaraṃ katvā sarato viyojaye ti attho. sarabyañjanapadesu viggaho vutto va. sarato byañjanaṃ viyojaye ti avatvā kasmā evaṃ vuttan ti. yadi pan’ evaṃ vuttaṃ bhaveyya sasīlavā ti ādīsu so sīlavā ti padacchede kate kataraṃ byañjanaṃ sarato viyojaye ti sandeho jāyeyya. pubbāparan ti niyamābhāvā. taṃ sandehanivattanatthaṃ pubbaggahaṇaṃ kataṃ. pubbeṭṭhitaṃ byañjanaṃ sarato viyojetvā kattha ṭhapetabban ti sandeho jāyeyya. taṃ sandehanivattanatthaṃ adhoṭṭhitaggahaṇaṃ kataṃ. āha ca vuttiyaṃ pubbabyañjanaṃ adhoṭṭhitam assaraṃ katvā ti. ayañ h’ etth’ attho: adhoṭṭhitaṃ katvā assaraṃ katvā ti. assaraggahaṇaṃ pana kasmā kataṃ. asati pi assaraggahaṇe sarena viyojaye ti vuttattā va tadattho viññāyatī ti. saccaṃ. uttarasuttattham assaraggahaṇaṃ. ayañ h’ etth’ attho adhoṭṭhitaṃ assaraṃ byañjanaṃ parakkharaṃ naye ti. evañ hi sati kasmā tatth’ eva na vuttan ti codanā. ihā pi kiñcimattatthasambhavato. asati hi assaraggahaṇe sarene ti evaṃ paṭṭhitattā kiṃ pubbabyañjanaṃ adhoṭṭhitaṃ katvā sarena saha viyojetabban ti sandeho jāyeyya assaraggahaṇe sati assaraṃ katvā sarena sahā ti atthassa ayuttattā sarene ti ettha sarato ti attho lambhati. kiṃ nām’ etaṃ. viyojaye ti vuttattā va tadattho pi lambhatī ti. na lambhati. bandhuss’ eva samāgamo ti ādīsu bandhussa ivā ti chede kate parapadaṃ paṭicca parasakārassa pubbabyañjanattā. purimasakārato adhoṭṭhitaṃ katvā parapadaṃ paṭiccataṃ pubbabyañjanaṃ sarena saha viyojetabban ti atthassa sambhavato. kasmā pan’ ettha sarato ti avatvā evaṃ vuttan ti. yena kenaci ākārena sissānaṃ pariṇatuppādanatthaṃ pañcamyantassā pi evarūpaṃ rūpaṃ bhavissatī ti. tathā hi sarasaddamhā smāvacanassa amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smānā ve [Kacc 272]  ti sutte ādiggahaṇena nābhāve kate atonenā [Kacc 103] ti tassa enādese kate saparalopo mādesappaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lope kate sarāsare lopaṃ. vā paro asarūpā ty adhikicca
[21] kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte ti parasarassa asavaṇṇe sampatte ten’ eva pakati bhāve kate pubbakkharaṃ parakkharam upanīte evarūpaṃ rūpaṃ hotī ti. ayaṃ pana karuṇāy’ evāparādho. nācariyassa. tāy’ evam akāsī ti.  assaran ti ettha ca akāro virahattho. idaṃ pana paribhāsāsuttan ti daṭṭhabbaṃ. tatrāyam iti udāharaṇaṃ. tassa pana tatra ayaṃ iti padacchede kate iminā sarato byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā sarā sare lopaṃ. vā paro asarūpā. kvacāsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicca dīghan ti dīghaṃ katvā parakkharaṃ netvā udāharaṇasiddhi veditabbā.
11. naye paraṃ yutte. kimattham idam uccate. sandhiṃ kattukāmena sarato viyojitam akkharaṃ vā sassaraṃ itaraṃ vā yuttaṭṭhāne parakkharaṃ netabban ti ñāpanatthaṃ. naye ti ekaṃ padaṃ. paran ti ekaṃ padaṃ. yutte ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. assaraṃ byañjanaṃ yujjitabbaṭṭhāne parakkharaṃ netabban ti attho yujjitabban ti yuttan ti viggaho. viyogānantaraṃ saṃyogavidhāyakassa vattabbato ihedaṃ vuttaṃ. idam pi catūsu suttesu paribhāsāsuttan ti daṭṭhabbaṃ. tatrābhiratim iccheyyā ti udāharaṇaṃ. tassa pana tatra abhiratī ti vā abhiratiṃ iccheyyā ti vā padacchede kate pubbapakkhe sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā sarā sare lopaṃ. vā paro asarūpā. kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicca dīghan ti dīghaṃ katvā iminā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. itarapakkhe pana aṃ byañjane niggahītaṃ, vaggantaṃ vā vagge ty adhikicca madā sare ti niggahītassa makāraṃ katvā iminā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ paṭhamo paricchedo.
12. sarā sare lopaṃ. kimattham idam uccate. anantaresu saresu pubbasarassa lopañāpanatthaṃ. sarā ti ekaṃ padaṃ. sare ti ekaṃ padaṃ. lopan ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. sarā kho sare pare lopaṃ pappontī ti attho. ettha ca sarā ti kārino nidasseti. sare ti nimittaṃ. lopan ti kāriyaṃ. sarantī ti sarā. lutti lopo. sarānaṃ
[22] paṭhamaṃ niddiṭṭhattā paṭhamaṃ tesaṃ sandhividhānaṃ vattabban ti ihedaṃ vuttaṃ. ettha ca saresū ti avatvā sare ti vacanaṃ ekekasmiṃ yevā ti ñāpanatthaṃ. yady evaṃ sare ti avatvā kasmā sarā ti vuttan ti. ekadviticatunnam pi lopo hotī ti ñāpanatthaṃ tena sakhato gasse vā [Kacc 113] ti ettha a ca ā ca i ca ī ca e cā ti viggahaṃ katvā nāmānaṃ samāso yuttattho [Kacc 318] ti adhikicca nāmānaṃ samuccayo dvando ti dvandasamāsaṃ katvā vuttatthānam appayogo [MBh uktārthānām aprayogaḥ, “salutary conventional maxim against repetition of words in the Parībhāṣāpāṭhas of Vyāḍi (Par.51), Candragomin (Par.28) and Kātantra (Par.46) and Kalāpa (Par.46) grammars” Abhyankar, A Dict. of Sanskrit Grammar, p.76 ] ti casaddam appayogaṃ katvā a ā i ī e ti evaṃ ṭhite ekāre pare sesasarānaṃ lopo hotī ti daṭṭhabbaṃ. yass’ indriyāni ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana yassa indriyāni no hi etaṃ sametu āyasmā ti padacchedaṃ katvā sarato byañjanaṃ viyojetvā iminā pubbasarassa lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. imasmiṃ kappe sabbān’ eva kārakasuttāni.
13. vā paro asarūpā. kimattham idam uccate. asarūpamhā saramhā paro saro vikappena lopaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. vā ti ekaṃ padaṃ. paro ti ekaṃ padaṃ. asarūpā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttato saraggahaṇaṃ atthavasā vibhattivipariṇāmo ti katvā ekavacanan tena parosaddena sambandho hoti. sareggahaṇaṃ pañcamyantena asarūpāggahaṇena sambandho hoti. yattha hi kāriyakārinimittāni na santi tatth’ eva kāriyakārinimittabhāvena vattanti. yattha pana santi tattha tabbisesakabhāven’ eva vattanti vā na vā. idha pana nimittakārīnaṃ sambhavā heṭṭhā nimittakārino tabbisesakabhāven’ eva vattanti. kāriyāsambhavā pana kāriyaṃ kāriyavasen’ eva vattate. tena asarūpamhā saramhā paro saro vikappena lopaṃ pappotī ti attho. samānaṃ rūpaṃ yassa so sarūpo. na sarūpo asarūpo. tappurisasamāsatthā attaṃ nassa tappurise [Kacc 335] ti nakārassa attaṃ hoti. tasmā asarūpā. vā asarūpā ti pi vutte pi paro ti viññāyeyya. kimatthaṃ paroggahaṇaṃ katan ti pubbassa ti pi atthassa sambhavato. tan na. yadi hi taṃ sandhāya vuttaṃ. pubbasutten’ eva sijjhanato suttam eva na vattabbaṃ siyā ti. na na vattabbaṃ. kasmā. purimasutten’ eva siddhe asarūpamhā saramhā pubbasaro vikappena lopaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ vuttan ti vatthuṃ
[23] sakkuṇeyyattā. tasmā. pubbassa nivattanatthan ti yaṃ vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ. cattāro me bhikkhave ti ādīni udāharaṇāni. tattha cattāro ime kiṃ nu imā ā ti padacchede kate sarato byañjanaṃ viyojetvā anantarasuttena pubbasarassa lope sampatte apavādattā taṃ nivāretvā anantarasuttam adhikicc’ iminā parasarassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. pañcindriyānī ti ādīni kim udāharaṇāni. tesaṃ pana pañca indriyāni tayo assuti (“non-traditionalism”? cf. CPD) padacchedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā parasarassa lope sampatte vāggahaṇena lopam akatvā anantarasuttena pubbasarānaṃ lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā.
14. kvacāsavaṇṇaṃ lutte. kimattham idam uccate. pubbasare lutte paro saro kvaci asavaṇṇaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. kvacī ti ekaṃ padaṃ. asavaṇṇan ti ekaṃ padaṃ. lutte ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttato paroggahaṇaṃ vattate. tena ādisutte sarāsaddo atthavasā vibhattivipariṇāmo ti katvā ekavacanantena parosaddena sambandho hoti sattamyanto sare ti sattamyantena lutte saddena. tena pubbasare lutte paro saro kvaci asavaṇṇaṃ pappotī ti attho. samāno vaṇṇo savaṇṇo. na savaṇṇo asavaṇṇo. taṃ asavaṇṇaṃ. vāggahaṇe vijjamāne pi kvaciggahaṇaṃ kasmā katan ti. vāggahaṇasambandhe sati yebhuyyena ekass’ eva rūpadvayaṃ hoti. kvacī ti vutte pana yebhuyyena ekasmiṃ yeva hoti ekasmiṃ n’ eva hoti. tadattham iha kvaciggahaṇaṃ kataṃ. saṅkhyaṃ nopetī ti ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana saṅkhyaṃ na upeti, bandhussa iva samāgamo ti chedaṃ katvā anantarasutte na parasarassa lope sampatte vāggahaṇenākatvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā anantarasuttadvayam adhikicc’ iminā ukārassa asavaṇṇam okāraṃ katvā tathā ikārass’ ekāraṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. ettha pana kasmā asavaṇṇaggahaṇena ekārokārā va ikārukārānaṃ papponti. n’ āññe ti. ṭhānāsannattā. atha vā n’ atthi etesaṃ savaṇṇā ti asavaṇṇā. ko te. ekārokārā va. itare pana akārādayo savaṇṇā ti vuccanti. tena asa
[24] vaṇṇaṃ pappotī ti vutte ekārokārā va gayhante. yassindiyāni ty ādīni kim udāharaṇāni. tesaṃ pana yassa indriyāni tathā upaman ti cchedaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā iminā parasarānaṃ asavaṇṇe sampatte kvaciggahaṇenākatvā pacchimassa sarā sare lopaṃ. vā paro asarūpā. kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti adhikicca dīghan ti dīghaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā.
15. dīghaṃ. kimattham idam uccate. pubbasare lutte paro saro kvaci dīghaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. idha pana kāriyass’ eva niddiṭṭhattā nimittakārino anantare viya vattanti. kvaciggahaṇañ ceha vattatte. te na pubbasare lutte paro saro kvaci dīghaṃ pappotī ti attho. viggaho heṭṭhā vutto. saddh’ īdha vittaṃ purisassa seṭṭhan ti ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana saddhā idha vittaṃ anāgārehi ca ubhayan ti chedaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā anantarasuttattayam adhikicca ‘minā parasarānaṃ dīghaṃ pāpetvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. pañcah’ upāli ty ādīni kim udāharaṇāni tesaṃ pana pañcahi upāli n’ atthi aññan ti chedaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā iminā dīghe sampatte kvaciggahaṇenākatvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā.
16. pubbo ca. kimattham idam uccate. parasmiṃ sare lutte pubbo saro kvaci dīghaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. pubbo ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. idha pana kārino niddiṭṭhattā kārinaṃ ṭhapetvā kāriyanimittān’ eva vattanti. paro saddo pana pubbasaddena asambandhattā kāriyanimittān’ eva vattanti. parosaddo pana pubbasaddena asambandhattā kārinaṃ ṭhapetvā lutte ti niddiṭṭhanimittam eva viseseti. sarā sare ti yathā sambhavaṃ tabbisesakā va honti. tena parasmiṃ sare lutte pubbo saro kvaci dīghaṃ pappotī ti attho. casaddaggahaṇaṃ pana luttadīghaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. adhikatattā va vattamāne pi cānukaḍḍhitam uttaratra nānuvattate ti dassanatthaṃ. kiṃ sūdhavittan ti ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana kiṃ su idha vittaṃ sādhu iti paṭissuṇitvā ti cchedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopan ty adhikicca vā paro asarūpā ti parasarānaṃ lopaṃ katvā anantarasuttacatukkam adhikicca pubbasa
[25] rānaṃ iminā dīghaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. itissā ti kim udāharaṇaṃ. tassa pana iti assā ti chedaṃ katvā vattanayena parasarassa lopaṃ katvā pubbasarassa iminā dīghe sampatte kvaciggahaṇenākatvā rūpasiddhi veditabbā.
17. yam edantassādeso. kimattham idam uccate. ekārassa antabhūtassa sare pare kvaci yakārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. yan ti ekaṃ padaṃ. edantassā ti ekaṃ padaṃ. ādeso ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. ādisuttato sareggahaṇassa ca tatiyasuttato kvaciggahaṇassa cānuvattanato ekārassa antabhūtassa sare pare kvaci yakārādeso hotī ti attho. ādesāpekkhattā yo ti vattabbe yan ti vacanaṃ sandhivasena sukhuccāraṇatthaṃ. vacanaṃ rūpan ti vā sambandho. e yeva anto edanto. tassa edantassa dakāro missakadosāpagamanatthaṃ sandhivasenāgato. idha pana kammadhārayo va mantabbo. na e anto yassa so edanto ti bahubbīhi. evañ hi sati ṭhakārantasaddassāpi yakāram āpajjanato ti. tan na. edantassā ti chaṭṭhiniddiṭṭhatā ekārantasaddassa santakāvayavo vā yakāraṃ pappotī ti atthassa sambhavato ti. evaṃ sante pi asukassā ti avacanato yassa kassa ci yakāraṃ āpajjeyyā ti. tan na. sare ti anuvattanato ekārantasaddassāvayavo sare pare yakāraṃ pappotī ti atthassa sambhavato ti. evaṃ sante pi idha vuttesu kho myāyaṃ dhammo ty āhaṃ ty āssā ti rūpesu metesaddehi sare vivitte ekārantasaddassa santakānaṃ makāratakārānam pi saraparattā tesaṃ yakāraṃ āpajjeyyā ti. tam pi na. yakārassa tālujjattā. tālujass’ ekarass’ eva yakārādeso hotī ti vattuṃ sakkuṇeyyattā ti. evaṃ sante pi sacāyaṃ na bhaṇissatī ti ādīsu sace ayan ti chede kate byañjanattā tālujattā ca byañjanassa tālujassa ca akārass’ eva yakāram pi āpajjeyyā ti. tam pi na. sarādhikārattā byañjanass’ e ti na sakkā viññātun ti. na na sakkā. imasmiṃ yeva kappe do dhassa ce ti ādīsu byañjanānam pi vidhānass’ upalambhanato. tasmā yaṃ vuttaṃ idha pana kammadhārayo va mantabbo ti. taṃ suvuttaṃ. tenāha ekārassa
[26]  antabhūtassā ti. adhigato kho myāyaṃ dhammā ti ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana me ayaṃ te ahaṃ te assā ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopaṃ. kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicc’ iminā ekārassa yakāraṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nenāgatā ti ādīni kim udāharaṇāni. tesaṃ pana ne anāgatā ne etthā ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā yakāre sampatte kvaciggahaṇenākatvā sarā sare lopan ty adhikicca vā paro asarūpā ti parasarānaṃ lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
18. vamodudantānaṃ. kimattham idam uccate. okārukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvaci vakārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. van ti ekaṃ padaṃ. odudantānan ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttass’ eva anuvattanato tato ādesaggahaṇañ ca okārukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvaci vakārādeso hotī ty attho. o ca u cā ti viggahaṃ katvā dvandasamāsañ ca odu yeva antā odudantā ti kammadhārayaṃ katvā tato ādesāpekkhaṃ katvā chaṭṭhyantavasena odudantānan ti sambandhanīyaṃ. dakāro missakadosāpagamakaraṇatthaṃ sandhivasenāgato. vamodudantānan ti ettha yaṃ vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttam eva. atha khvassā ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana atha kho assa so assa bahu ābādho vatthu ettha cakkhu āpātan ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopaṃ. kvacāsavaṇṇaṃ lutte yam edantass’ ādeso ty adhikicca iminā okārukārānaṃ vakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. cattāro ‘me bhikkhave ty ādīni kim udāharaṇāni. tesaṃ pana cattāro ime kiṃnu imā va iti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā pubbasarassa vakāre sampatte kvaciggahaṇenākatvā vāparo asarūpā ti parasarassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
19. sabbo can ti. kimattham idam uccate tisaddo sabbo byañjano sare pare kvaci cakāraṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. sabbo ti ekaṃ padaṃ. can ti ekaṃ padaṃ. tī ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttassa viya sareggahaṇassa kvaciggahaṇassa cānuvattanato tisaddo sabbo
[27] byañjano sare pare kvaci cakāraṃ pappotī ty attho. icc etan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana iti ekaṃ iti assa pati uttaritvā pati āharatī ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopan ty adhikicca ivaṇṇo yaṃ navā ti ikārassa yakāraṃ katvā sabbaggahaṇena tena saha takārassa sarā sare lopaṃ. kvacāsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicc’ iminā cakāraṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. imassa pana can tī ti vattabbe sabbo can tī ti vacanaṃ tikārappaṭibaddhayakārassā pi āpajjanatthaṃ. tenāha tisaddo byañjano ti. ikārassa hi yakāre kate tisaddo byañjano nāma hoti. itissa muhuttan ti kim udāharaṇaṃ. tassa pana iti assā ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā tikārassa cakāre sampatte kvaciggahaṇenākatvā sarā sare lopan ty adhikicca vā paro asarūpā ti parasarassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
20. do dhassa ca. kimattham idam uccate. dhakārassa sare pare kvaci dakārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. do ti ekaṃ padaṃ. dhassā ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttassa viya sareggahaṇassa kvaciggahaṇassa cānuvattanato dhakārassa sare pare kvaci dakārādeso hotī ty attho. caggahaṇaphalaṃ sayam eva vakkhati. idāhan ti udāharaṇaṃ tassa pana idha ahan ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopaṃ. kvacāsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicc’ iminā dhakārassa dakāraṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā vuttanayena parasarassa dīghan ti dīghaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. itaraṃ pana kvaciggahaṇaphalaṃ. tassa pana idha evā ti chedaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopo va viseso. sesaṃ suviññeyyam eva. casaddaggahaṇena imassa ca aññaṃ aññesañ ca aññāni dassento sāhu dassanam ariyānan ty ādim āha. anekatthā hi nipātā. vuttañ ca
upasaggo nipātā ca paccayā ca ime tayo
nekā nekatthavisayā iti neruttikābravun ti.
[28] tattha sādhu dassanam ariyānan ti chede kate dhakārassa idha caggahaṇena hakāre kate sāhū ti rūpasiddhi veditabbā. sugato ti imassa pana supubbassa gada viyattiyaṃ vācāyaṃ icc etassa bhūvādayo dhātavo ti laddhadhātusaññādissa dhātussanto lopo ‘nekasarassā ti luttānubandhassa dhātuliṅgehi parā paccayā ty adhikicca visarujapadādito ṇā iti ṇappaccayantassa kāritaṃ viya ṇānubandho ti kāritam iva katvā kāritānaṃ ṇo lopan ti ṇamhi lutte asaṃyogantassa vuddhikārite [Kacc 485] ti vuddhimhi sampatte ākatigaṇattā ghaḍādipakkhepena ghaḍādīnaṃ vā [Kacc 486] ti ettha vāggahaṇenākatvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ce [Kacc 603] ti nāmam iva katvā jinavacanayuttaṃ hi [Kacc 52], liṅgañ ca nippajjate [Kaccc 53] ty adhikicca tato ca vibhattiyo [Kacc 54] ti vibhatyuppattiṃ katvā tassā pi siyoaṃyonāhisanaṃsmāhisanaṃsmiṃsū [Kacc 55] ti aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvā tassā pi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddapaṭipattī ti katvā ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanaṃ sivibhattiṃ katvā atonenā ty adhikicca so ti siss’ okāraṃ katvā saralopo mādesappaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā parasarassa kvacāsavaṇnaṃ lutte ti asavaṇṇe sampatte ten’ eva pakatibhāvaṃ katvā sugado ti rūpe kate idha caggahaṇena dakārassa takāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. atha vā sugato ti idaṃ tass’ eva dhātussa īsaṃdusūhi kha [Kacc 562] iti khapaccayantassa vā kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopagamā ce ti khamhi lutte vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ sijjhatī ti daṭṭhabbaṃ. dukkaṭan ti imassa pana dupubbassa kara karaṇe icc etassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu ta iti tappaccayantassa sāsadisato tassariṭṭho ca. bhujādīnam anto no dvīca janādīnamātimhi ce ty adhikicca rakāro ce ti luttarakārassa dhātuppaccayavibhattivajjitam atthavaṃ liṅgan ti vuttattā liṅgabhāvābhāvā syādyūppattimhi asampatte vuttanayena nāmam iva katvā syādyūppattiñ ca katvā simhi kate napuṃsakaliṅgattā yonaṃ ni napuṃsakehi. ato niccan ty adhi
[29] kicca sin ti sivacanassa aṃ ādesaṃ katvā saralopo mādesappaccayādimhi saralope tu pakatī ti vuttavidhānañ ca katvā upasaggaparassa kakārassa paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvaṃ katvā dukkatan ti rūpe kate idha caggahaṇena takārassa ṭakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. gandhabbo ti imassa pana gamu gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tabbānīyā [Kacc 542] ti tabbappaccayantassa rakāro ce ti imassa vuttādhikāram adhikicca gamakhanahanaramādīnam anto ti makārassa lope sampatte tadapavādāgamakhanahanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na iti makārassa nakāraṃ katvā vuttanayena syādyuppattiñ ca katvā gantabbo ti gatimattaṃ vā assa atthī ti atthe saddhādito ṇā ti ṇappaccayādiñ ca katvā gantabbo ti rūpe kate idha caggahaṇena takārassa dhakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. atrajo ti imassa pana ada bhakkhane t’ imassa laddhadhātusaññādissa khyādīhi man ma ca to vā [Kacc 629] ti man paccayantassa puna toggahaṇena makārassa takāre kate pubbadakārassa idha caggahaṇena takāraṃ katvā kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ce ti nakārassa lopaṃ katvā attasaddaṃ nipphādetvā tam eva upapadaṃ katvā jana janane jani pātubhāve ti dvinnam aññatarassa laddhadhātusaññādissa attasaddato kvaci to pañcamyatthe ti topaccayādiṃ katvā attato jātan ti atthe dhātuliṅgehi parāpaccayā ty adhikicca kvi ce ti kvippaccayaṃ katvā dhātvantassa lopo kvimhī ti dhātvāntassa nakārassa lopaṃ katvā kvilopo ce ti kvissa lopaṃ katvā samāsañ ca katvā tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti ettha tesaṃ gahaṇena vibhattilopaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā syādyuppattiñ ca katvā attajo ti rūpe kate idha caggahaṇen’ attakārass’ atrakāraṃ katvā attajo ti rūpasiddhi veditabbā. kulūpako ti imassa pana kulasadd’ ūpapadassa upapubbassa gamu gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa kulam upagacchatī ty atthe kvi ce ti kvipaccayādiṃ katvā kulūpago ti rūpe kate idha caggahaṇena gakārassa kakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. mahāsālo ti imassa pana mahantaṃ doram assā ti atthe nāmānaṃ samā
[30] so yuttattho. amādayo parapadebhī [Kacc 329] ty adhikicca aññapadatthesu bahubbihī ti bahubbīhisamāsaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti vibhattilopaṃ katvā pakati ca ‘ssa sarantasse ti pakatibhāvaṃ katvā mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade ti mahantasaddassa matādesaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena siss’ okārādesaṃ katvā mahā sāro ti rūpe kate idha caggahaṇena rakārassa lakārādesaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. gavajo ti imassa pana gosaddūpapadassa aya gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa go viya ayatī ti atthe dhātvādhikāram adhikicca visarujapadādito ṇa iti ṇappaccayantassa ghaṭādipakkhepena akatavuddhissa nāmam iva katvā syādyuppatyādimhi kate pubbapade okārassa sare pare vā vase. avaṃ hi ce ty adhikicca osare ce ti avādesaṃ katvā gavayo ti rūpe kate idha caggahaṇena yakārassa jakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kubbato ti imassa pana kara karaṇe icc etassa laddhadhātusaññādissa dhātuliṅgehi parā paccayā ty adhikicca vattamāne mānantā ti antappaccayaṃ katvā tanādito oyirāti dhātumhā oppaccayaṃ katvā uttamokāro ti tass’ ukāraṃ katvā tam evādhikicca karassa kāro ce ti kakāragatassa akārassa ukāraṃ katvā kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ce ti vā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu cā ty adhikicca tesu vūddhilopāgamavikāraviparītādesā ce ti vā rakārassa lopaṃ katvā ivaṇṇuvaṇṇajhalā ti parukārassa lasaññaṃ katvā khalānam iyuvā sare vā ty adhikicca yavakārā ce ti tassa vakārādesaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti tassa dvebhāvaṃ katvā vā sare pare pubbasarassa lasaññaṃ katvā jhalānam iyuvā sare vā ti uvādesaṃ katvā parukārassa vamodudantānan ti vakārādesaṃ katvā vā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmam iva katvā kuvvantasaddato savibhattiṃ katvā simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo antyadhikicca sesesu ntuvetintum iva katvā amhassa mamaṃ savibhattissa se ntussanto. ntassa se vā ty adhikicca totitāsasmiṃ nāsū ti savibhattissa ntussa toādesaṃ katvā kuvvato
[31] ti rūpe kate idha caggahaṇena vakāradvayassa bakāradvayaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. sake ti imassa pana sasaddāsassa idan ti atthe ṇarāgātassedam aññatthesu ce ti ṇappaccayaṃ katvā vuttatthānam appayogo ti idaṃ saddam appayogaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti ettha tesaṃ gahaṇena vibhattilopaṃ katvā tesaṃ ṇo lopan ti ṇamhi lutte yavamadanataralā cāgamā ti sare pare yakārāgamaṃ katvā sayasaddassa taddhitattā nāmam iva katvā syādyuppattiṃ katvā tassāpi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yaṃ karoti taṃ kamman ti kammasaññaṃ katvā kammatthe dutiyā ti dutiyābahuvacanaṃ katvā atonena. so vā ty adhikicca sabbayoninam ā e ti tass’ ekārādesaṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti saralopapakatibhāvaṃ katvā saye ti rūpe kate idha caggahaṇena yakārassa kakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. niyaṃ puttan ti imassa pana ṇipubbassa jana janane ti icc etassa laddhadhātusaññādissa attānaṃ nissāya jāto ti atthe kvi ce ti kvippaccayādiṃ katvā nijan ti rūpe kate idha caggahaṇena jakārassa yakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. niyako ti imassa pana nipubbassa yatapatiyatane icc etassa laddhadhātusaññādissa visarujapadāditoṇe ti ṇappaccayantassa kāritam iva katvā ṇamhi lutte nāmam iva katvā syādyuppattādimhi kate niyato ti rūpe nipphanne idha caggahaṇena takārassa kakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. bhacco ti imassa pana bhara dhāraṇaposanesū ti imassa laddhadhātusaññādissa bharatī ti atthe bhāvakammesu ty adhikicca budha gamāditthe kattarī ti tapaccayaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena ramhi lutte takārassa paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā syādyuppattiñ ca katvā bhatto ti rūpe kate idha caggahaṇena takāradvayassa cakāradvayaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nipphatti ti imassa pana nipubbassa pada gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa nippajjatī ti atthe saññāyaṃ dādhāto ity adhikicca tikiccā siṭṭhe ti vā nippajjanan ti atthe itthiyamatiya vo
[32] vā ti vā midādīhittitayo ti vā tippaccayantassa dakārassa idha caggahaṇena takāraṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tato syādyuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipī ti silopaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti pakārassa dvebhāvaṃ katvā nippattī ti rūpe kate idha caggahaṇena pakārassa phakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. vuttiyaṃ ādiggahaṇena nikkhamatī ty ādīnisaṅgaṇhāti. tassa pana nipubbassa kamu padavikkhepe ti imassa laddhadhātusaññādissa dhātuliṅgehi parāpaccayā ty adhikicca anekappaccayappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā vattamānā ti an ti si tha mi ma te ante se vhe e mhe ty ādīnaṃ vattamānasaññaṃ katvā vattamānāpaccuppanne ti vattamānappaccayaṃ katvā tassā pi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā tassa pubbesaṃ channaṃ atha pubbāni vibhattīnaṃ chaparassa padānī ti parassa padasaññaṃ katvā kattari parassapadan ti parassapadaṃ katvā tassā pi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā ti ādimhi niddiṭṭhānaṃ dvinnaṃ paṭhamapurisasaññāṃ katvā nāmamhi payujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti paṭhamapurisaṃ katvā tassā pi aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanatipaccayaṃ katvā bhūvādito a iti dhātumhā apaccayaṃ katvā netabbaṃ. parakkharaṃ netvā paradvebhāvo ṭhāne ti kakārassa dvebhāvaṃ katvā nikkamatī ti rūpe kate idha caggahaṇena kakārassa khakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. iminā nayena yassa yassa yasmiṃ yasmiṃ kate na virujjhati. tassa tassa taṃ taṃ kātabban ti.
21. ivaṇṇo yaṃ navā. kimattham idam uccate. ivaṇṇo sare pare yakāraṃ pappoti na vā ti ñāpanatthaṃ. ivaṇṇo ti ekaṃ padaṃ. yan ti ekaṃ padaṃ. navā ti ekaṃ padan  ti tipadamidaṃ suttaṃ. sareggahaṇassa nimittabhāvenānuvattanato ivaṇṇo sare pare yakāraṃ pappoti navā ty attho. i eva vaṇṇo ty atthe nāmānaṃ samāso yuttattho ty adhikicca dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo ti samāso ca vibhattilopo ca pakati bhāvo ca nāmam iva katvā vibhatyuppattādīni ca
[33] vuttanayān’ eva. ivaṇṇo ti vuttattā īvaṇṇo kathaṃ saṅgahaṃ gacchatī ti. samānarūpattā. yathā pana ajo ti vutte dīghārassakāḷakodātādibhedabhinnā pi samānarūpattā ajasaṅgahaṃ gacchati. evaṃ sampadam idaṃ. nanu jhalānam iyuvā sare vā. yavakāro ce ti vuttattā imassāniyatatāpākaṭā va. kasmā idha na vāggahaṇaṃ katan ti. payojanantarasambhavato. asati hi navāggahaṇe ivaṇṇassa sare pare iminā yakārādeso hoti. puna yavakārā ce ti vuttattā katthaci tena pi yakāro hoti. puna jhalānam iyuvā sare vā ti vuttattā katthaci iyādeso hoti. evaṃ imehi vinimuttā keci payogā kadāci pi na siyuṃ tasmā taṃnivattanatthaṃ idha navāggahaṇaṃ kataṃ. tena yattha navāggahaṇena yakāro na hoti. tattha aññena pi yakāro na hoti. ten’ eva hoti muttacāgī anuddhato ti. nanu kvaciggahaṇenā pi tadattho viññāyati kasmā kvaciggahaṇam anapekkhitvā idha navāggahaṇaṃ katan ti. navāsaddo pi kvacattho ti dīpanatthaṃ. samānatthattā yeva hi attanā vattabbam atthaṃ ettha navāggahaṇam eva vadatī ti katvā kvaciggahaṇaṃ nivattate.  aññathā ivaṇṇaggahaṇe sati pi sareggahaṇaṃ viya bhinnatthattā tenāpi vattitabbaṃ siyā ti. yadi evaṃ vā paro asarūpā ti ettha sati pi vāggahaṇe kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti ettha kvaciggahaṇaṃ kataṃ. na ca taṃ disvā tattha vāggahaṇaṃ vattate. tasmā vāsaddena kvacisaddo pi samānattho ti sakkā mantun ti. tan na. vaggantaṃ vā vagge ti ito hi yavamadanataralā cāgamā ti ettha vāggahaṇe vattamāne pi kvaci o byañjane ti ettha kvaciggahaṇaṃ kubbaṃ ñāpayati bhinnatthāvimeti. nāpi ubhinnaṃ samānatthabhāvaṃ ñāpetun ti sakkā mantuṃ. dvikkhattuṃ ñāpane payojanābhāvā. yadi evaṃ tena vā ivaṇṇe ti ettha navāggahaṇe vijjamāne pi kvaci paṭipatissāti ettha kvaciggahaṇena idhe pi nānatthā ti sakkā mantun ti. tan na. tattho na vāggahaṇassābhāvā. na hi tattha navāggahaṇam atthi. atha kho n’ atthiggahaṇaṃ vāggahaṇañ ca. āha ca te ca kho abhi icc ete ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vā ti. ten’ eva atissa c’ antassā [Kacc 47] ti suttassa vuttiyaṃ ṭhapetvā vāggahaṇaṃ naggahaṇam eva vattate. tasmā
[34] sandeham akatvā kvacisaddo ca navāsaddo ca ime dve samānatthā. vāsaddo ca vibhāsāsaddo ca ime dve samānatthā ti gahetabbaṃ. tattha ādidvayañ hi katthaci hoti, katthaci na hotī ti dīpeti. itaradvayam ekass’ eva rūpadvayaṃ janeti. idam pi hi yathāhū bhū sattāyam iti ettha bhū t’ idaṃ abhimaddanānubhavanavā tu bhavanādi anekatthe pi yebhuyyena sattatthavācakattāhū bhū sattāyan ti vuttaṃ. evaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. tasmā yattha ādidvayaṃ gahitaṃ. tattha vuttavidhānaṃ yebhuyyena katthaci hoti. katthaci na hoti. ten’ ekassa rūpadvayuppādanam appakaṃ. yattha pana antadvayaṃ gahitaṃ. tattha vuttavidhānaṃ yebhuyyen’ ekassa rūpadvayaṃ janeti. itaraṃ pana appakan ti daṭṭhabbaṃ. aññathā sirivaḍḍhako ty ādīni viya nipātānekānekatthavisayā ti vacanam attaṃ siyā ti. nanv idam pi vamodudantānan ti suttaṃ viya yam edantassādeso t’ iminā ekayogaṃ katvā yam edantānan ti sakkā vattun ti. na sakkā. ubhinnam pi bhinnavisayattā. yam edantassā ti hi antass’ eva yakāro hoti tena e a yā ti sutte ādiss’ ekārassa asati antatthe ekārassa yakāro na hoti. iminā pana avisesena ivaṇṇo ti vuttattā ādissapi yakāro hoti. tena māyūnam āgamo ṭṭhāne ti ettha i ca u ce ti dvandekate ādiss’ iminā yakāro hoti. tadatthaṃ bhinnayogakaraṇan ti. nanv idam eva na vattabbaṃ. yavakārā ca. pasaññassa ce ti iminā va sijjhanato. yathā c’ etaṃ. tathā yam edantassā deso. vamodudantānan ti idaṃ dvayam pi na vattabban ti. tan na. asati hi imasmiṃ sandhi visaye jhalānam iyuvā sare vā ty ādinā iyuvādesā pi siyuṃ taṃ nivattanatthaṃ siddhe saty ārambho vidhīyate. paṭisandhāravutyāssa ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana paṭisandhāravutti assa sabbā vitti anubhūyate ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopan ty adhikicc’ iminā yakāraṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. pañcahaṅgehī ty ādīni kimudāharaṇāni. tesaṃ pana pañcahi aṅgehi muttacāgī anuddhato ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā yakāre sampatte na vāggahaṇenā katvā rūpasiddhi veditabbā.
[35] 22. evādissa ri pubbo ca rasso. kimattham idam uccate. saramhā parassa evassa ekārassa ādibhūtassa rikāro hoti pubbo ca saro rasso hoti navā ti ñāpanatthaṃ. evādissā ti ekaṃ padaṃ. rī ti ekaṃ padaṃ. pubbo ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ. rasso ti ekaṃ padan ti pañcapadam idaṃ suttaṃ. sareggahaṇassānuvattanato evādissa ca sare pare ti byañjanaparattā avacanīyato saramhā parassa evādissa rikāro hoti pubbo ca saro rasso hotī ty attho. ev’ assa ādī ty atthe nāmānaṃ samāso yuttattho, ubhe tappurisā ty adhikicca amādayo parapadebhī ti samāso. sesaṃ vuttanayam eva. casaddo dutiyatthaṃ sampiṇḍeti. devadatto rājā hotī ty ādīsu viya kāriyakārino abhedavasena gahitattā samānādhikaraṇaṃ katvā pubbo ca rasso ti vuttaṃ. yattha hi kāriyakārīnaṃ bhedaṃ katvā gahaṇaṃ devadatto rajjaṃ pāpuṇāti rajjaṃ devadattassa pāpuṇāti ty ādīsu viya. tattha kārimhi paṭhamāya yutte kāriyassopayogena niddeso hoti. kārimhi ca chaṭṭhiyā yutte kāriyassa paccattena niddeso hoti. yathariva vasudhātalañ ca sabban ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana yathā eva vasudhātalaṃ tathā eva guṇavā ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopaṃ ivaṇṇo yaṃ navā ty adhikicc’ iminā ekārassa rikāraṃ katvā pubbasarassa ca rassaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ dutiyo paricchedo.
23. sarā pakati byañjane. kimattham idam uccate. sarā kho byañjane pare pakatirūpāni honti na vikāram āpajjantī ti ñāpanatthaṃ. sarā ti ekaṃ padaṃ. pakatī ti ekaṃ padaṃ. byañjane ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. sarā kho byañjane pare pakatirūpāni hontī ty attho. sarasaddassa ca byañjanasaddassa ca viggaho heṭṭhā vutto va. itarassa pana papubbassa kara karaṇe timassa midādīhi ttitiyo [Kacc 660] ti vā itthiyam atiyavo vā [Kacc 555] ti vā ti paccayantassa sāsadito tass’ ariṭṭho ca bhujādīnamanto no dvi ca janādīna
[36] mātimhi ce ty adhikicca rakāro ce ti ramhi lutte rūpaṃ. yadi pana idaṃ suttaṃ na paṭitaṃ bhaveyya. kena vikāram āpajjeyyā ti. dīghan ti evam ādinā ti. nanu suttopadesassa niratthakabhāvāpajjanato. bhavitabbam evā ti. bhavitabbaṃ. na pana sabbattha icchitabbaṃ. tasmā katthaci nivāraṇatthan ti. yady evaṃ suttam eva na paṭitabbaṃ. kvaciggahaṇen’ eva tadatthassa sijjhanato ti. na na paṭitabbaṃ. paro sahassan ti ettha parasahassan ti chede kate kvaci o byañjane ti parasaddo okārāgame kate vā paro asarūpā ti lopaṃ pāpuṇeyya. tanni[va?]ttanatthan ti. nanu tam pi vāggahaṇen’ eva sijjhatī ti. na sijjhati. ten’ ekassa rūpadvayuppādanato idha ca sabbadā anadhippetato ti. yady evaṃ tadattham pi na vattabbaṃ. kasmā. yadi pana lopo bhaveyya. āgamasuttam evānajjhanīya bhaveyya. niratthakattā. adhītañ c’ etaṃ. tena ñāyati na lopo hotī ti. evaṃ sante pi pamādo maccuno padan ti ettha pamādasaddā jinavacanayuttaṃ hi icc evamādīni adhikicca vuttanayena sivacanaṃ katvā atonenā ty adhikicca so ti siss’ okāre kate vā paro asarūpā ti lopam āpajjeyya. tannivattanatthan ti. nanu tattha vāggahaṇen’ eva tadattho sijjhatī ti. na sijjhati. vāggahaṇen’ ekassa rūpadvayasambhavato. idha ca sabbadā anadhippetato ti. evam pi saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī t’ iminā va sijjhatī ti. na sijjhati. imassa pana cittan ty ādīsucittasaddā vuttanayena sivibhattiṃ katvā yonaṃ ni napuṃsakehi ato niccan ty adhikicca sin ti sissa amādese kate sarā sare lopan ti pubbasare lutte dīghan ti dīghe sampatte atabbisayabhūto okāso atthi. kasmā yo asarūpā paro saro. so vā paro asarūpā icc etass’ eva visayo sāvakāsānavakāsesu anavakāsassabalava tarattā ti. nanv imassā pi amādesa paccayādi virahitesu kinnumāva samaṇiyo ty ādīsu avakāso atthī ti. n’ atthi. ādiggahaṇena sabbam pi saṅgahitan ti vattuṃ yuttattā ti. evaṃ hotu. evaṃ sati sarā sare lopan ti kasmā vuttaṃ. iminā va sijjhanato ti. lopaṃ pana sijjhati. iminā lutte na vikāram āpajjati. tasmā taṃ vuttan ti. evaṃ. hotu. yadi pana saresu sarūpasarānaṃ yeva sandhāya saralopo
[37] mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti suttam āraddhaṃ. nārabhitabbaṃ. sarā sare lopan ti ettha lopassa sambhavato ti. nanv avocumhā iminā lutte na vikāram āpajjatī ti. tadattham pi na vattabbaṃ. vikārass’ eva sambhavato ti. na va vocumhā dīghe sampatte ti. vuttaṃ. kvaciggahaṇena pana asati pi tasmiṃ na sampajjatī ti. asampathamavatiṇṇobhavaṃ. kvaciggahaṇe pana bhavaṃ payojanaṃ nābhijānāti. idañ h’ ettha payojanaṃ akārādīsu saresu ekekasmiṃ yeva sare lutte kvaci hoti kvaci na hotī ti. sarā sare lopan ti ettha ca saresū ti bahuvacanam akatvā sare ti ekavacanaṃ tadatthaviññapanattham eva. yadi pana kvaciggahaṇaṃ saddhāyedaṃ na paṭitaṃ bhaveyya. amādimhi kvaci bhaveyya kvaci na bhaveyya. tannivattanattham idaṃ vuttaṃ. tena sabbatthā pi iminā lutte pakati bhāvo hotī ti ñātabban ti. evaṃ sante pi tatrāyam ity ādīsu kvaci akārasmiṃ lutte dīghadassanato idhāpi kvacattho yujjate va. api ca saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti ettha ādiggahaṇassa sabbasaṅgāhakabhāve sati saralopo sabbasmiṃ saralope tu pakatī ty evaṃ vattabbaṃ bhaveyya. sarūpe na vatvā pi parivajjetabbassābhāvā. na ca pan’ evaṃ vuttaṃ. tena ñāyati parivajjetabbam atthī ti. tasmā ādisaddena vuttajātikam okārāgamaṃ gahetabbaṃ. tena parosahassan ty ādīsu āgamamhi pare tena vuttavidhānaṃ hoti. na pan’ ādisaddena sabbaṃ gahetabbaṃ. ten’ evāha amādesapaccayādimhī ti kimatthaṃ appamādo amataṃ padan ti. ten’ ayaṃ vuttaṃ imassa pi amādesapaccayādivirahitesu kinnu māva samaṇiyo ty ādīsu avakāso atthī ti. taṃ suvuttaṃ. tena yo asarūpā paro saro. so vā paro asarūpā icc etass’ eva visayo ti yaṃ vuttaṃ. taṃ na suvuttaṃ. ten’ eva pamādo maccuno padan ti idaṃ saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī t’ iminā va sijjhatī ti na na sakkā vattun ti niratthako te vāyāmo ti. saccaṃ. idha pana kvaciggahaṇassā pi vātthadīpanato  cittan ty ādīsu rūpadvayāpajjanabhayā vuttaṃ. saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ty etth’ eva aṃ gahaṇena kvacisaddassa ca vātthatā viññāyati. tañ hi purisan ty ādīsu purisasaddā aṃmhi
[38] kate pubbasarasmiṃ lutte dīghan ti dīghe sampatte tannivattanatthaṃ. tañ ca pana kvaciggahaṇen’ eva sijjhati. evaṃ siddhe pi adhītañ c’ etaṃ. tena ñāyati kvacisaddo vāttam pi dīpako hotī ti. tena purisantyādīsu purisaṃ purisāti rūpadvayaṃ bhaveyya. tannivattanatthaṃ aṃ gahaṇaṃ katan ti. yady evaṃ vāttho va kvacisaddo ti kasmā na cintetabban ti. vā paro asarūpā ti. ettha vāggahaṇe vijjamāne pi kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti ettha kvaciggahaṇakaraṇato ti tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ heṭṭhā vuttam eva. evaṃ hotu. kvacisaddassa vātthattā purisan ty ādīsu dīghanivāraṇatthaṃ aṃgahaṇaṃ katan ti ca dīghan ti suttassānuvattamānaṃ kvaciggahaṇaṃ vāsaddena visadisatthan ti ca tumhākam eva vacanaṃ. tañ ca kho pubbe nāparaṃ na ghaṭīyatī ti. khamatu bhavaṃ nicchayam idāni vadāma. sare kvacī ti ettha kvacisaddo vāttho. tena pamādo maccuno padan ty ādīsu dīgharassan ty ādīhi vuttavidhinivāraṇatthaṃ sarā pakati byañjane ti suttamādaddhaṃ. puriso ty ādīsu purisādisaddā sivacane kate siss’ okāre kate vāparo asarūpā ty ādīhi lopādimhi sampatte tannivāraṇatthaṃ saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti suttam āraddhaṃ. sare kvacī ti ettha hi asati pi kvaciggahaṇe sarā sare lopan ty ādīni vatvā vuttattā na sabbatthasarā pakatikā hontī ti viññāyati. evaṃ sante pi puna kvaciggahaṇakaraṇaṃ sarā pakati byañjane ti evam ādīni viya paviṭṭhapaviṭṭhaṭṭhāne niyatabhāvena appavattitvā paviṭṭhavisaye pi aniyato hotī ti ñāpanatthan ti. nanu pamādo maccuno padan tidam pi saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī timinā va vuttavidhinā sijjhatī ti na na sakkā vattun ti. sakkā. yutti pana maggitabbā. saralopo mādesapaccayādimhi tu pakatī ti avatvā puna saralope ti vacanaṃ sare lutte saraluttakāraṇāyaṃ vikāraṃ sampattaṃ parassa. taṃ na hoti. pakati yeva hotī ti ñāpanatthaṃ. ten’ eva muttāhaṃ sabbapāsehi. aḍḍho yaṃ ahuvāpure. esāhaṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi. smāhaṃ vicarissāmī ty ādīsu aññāpekkhaṃ katvā yaṃ vikāraṃ sampattaṃ parassa. taṃ hoti yeva. tasmā pamādo maccuno padan tidam pi saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī timinā va vuttavidhinābhijjhatī ti na na sakkā vattun ti yaṃ vuttaṃ. taṃ
[39] na sundaraṃ. yaṃ pana vuttaṃ pamādo maccuno padan ty ādīsu dīgham rassan ty ādīhi vuttavidhinivāraṇatthaṃ sarā pakati byañjane ti suttam ārandhan ti. taṃ suttavuttaṃ dīghaṃ rassan ty ādīnam pi vuttattā sati pi imassāsabbatthapatte yattha paviṭṭhā. tattha niyatavasen’ eva pavattatī ti ñāpanatthañ ca ānagarā khadiravanan ty ādīni viya yebhuyyena pakatibhāvavisayānaṃ bahutā dassanatthañ ca vinā kvaciggahaṇen’ idaṃ niddiṭṭhan ti daṭṭhabbaṃ. manopubbaṅgamā dhammā ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana manopubbaṅgamā dhammā pamādo maccuno padaṃ tiṇṇo pāraṅgato ahū ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā manosadde okārassa lopañ ca tatrākāro ti vā rassan ti vā t[i]? uttavidhimhi sampatte tathā pamādo ti ettha okārassa ca tathā tiṇṇo ti ettha okārassa ca pāraṅgato ahū ti ettha vā paro asarūpā ti parasarassa lope sampatte taṃ sabbaṃ bādhetvā iminā pakatibhāvaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
24. sare kvaci. kimattham idam uccate. sarā kho sare pare kvaci pakatirūpāni hontī ti ñāpanatthaṃ. sare ti ekaṃ padaṃ, kvacī ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttato sarāggahaṇassa pakatiggahaṇassa cānuvattanato sarā kho sare pare kvaci pakati rūpāni hontī ty attho. sarā sare lopan ty ādīni vatvā vuttattā kvaciggahaṇena vinā pi imassāni yatabhāve viññāyamāne pi puna kvaciggahaṇakaraṇe payojanaṃ pana na katthaci hotī ti idam eva ñāpanatthaṃ. atha kho ekekassa rūpadvayuppādanatthan ti. taṃ heṭṭhā va vuttaṃ. ko imaṃ pathaviṃ viccessatī ti udāharaṇaṃ. tassa pana ko iman ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā okārassa sarā sare lopan ti lope sampatte tadapavādāvam odudantānan ti vakāre ca sampatte anantarasuttamadhikicc’ iminā pakatibhāvaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. appassutāyanti kimudāharaṇaṃ. tassa pana appassuto ayan ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā iminā pakatibhāve sampatte kvaciggahaṇenākatvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā sarā sare lopaṃ vā paro asarūpā kvacāsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicca dīghan ti parasarassa dīghaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
[40] 25. dīghaṃ. kimattham idam uccate. byañjane pare pubbasarā kvaci dīghaṃ pappontī ti ñāpanatthaṃ. sarabyañjane kvaciggahaṇānaṃ anuvattanato sarā kho byañjane pare kvaci dīghaṃ pappontī ty attho. anantare sati pi sare ppahaṇe byañjaneggahaṇam eva vattate. maṇḍūkagatikāyo pi hi adhikārā hontī ti. tesaṃ pabhedo jinavacanakappe vitthārena ādibhavissati. iha pana anantare vuttaṃ sareggahaṇaṃ kasmā nānuvattate ti. sarabyañjane susarānaṃ va paṭhamaṃ niddiṭṭhattā saranissitavidhimhi yeva paṭhamaṃ vattabbe pi byañjananissitavidhino va paṭhamam uccāraṇaṃ yathā sarā sare lopan ti paṭhamasutte sareggahaṇaṃ kappapariyantaṃ katvā vattate. evam iha pi byañjanaggahaṇam anuvattatī ti ñapanatthaṃ. tasmāyaṃ yatthicchikaṃ. tattha taṃ yeva vattatī ti. nanu sare kvacī ti idaṃ paṭhamaṃ vatvā imasmiṃ pacchā vutte imassāpi aniyatabhāvo siyā. tasmā tannivattanatthaṃ paṭhamaṃ vuttan ti sakkā mantun ti. sakkā. evaṃ sante pi dīgharasse surassānaṃ va paṭhamaṃ niddiṭṭhattārassa vidhimhi eva paṭhamaṃ vattabbe pi dīghavidhissa paṭhamaṃ karaṇaṃ byañjaneggahaṇānuvattanabhāvañāpanatthaṃ tathā hi yadi iha pana sareggahaṇam anuvatteyya. sare pare pubbo saro dīgham pappotī ty attho bhaveyya. evañ hi sati idam eva anajjhanīyaṃ bhaveyya. pubbasarassa parasarasmiṃ ṭhite dīghābhāvā. yadi pana parasarasmiṃ ṭhite pi dīgho siyā. pubbo ce ti parasarasmiṃ lutte pubbasarassa dīgham eva anajjhanīyaṃ bhaveyyā ti. nanu iminā parasarasmiṃ ṭhite pubbasarassadīghaṃ vuttattā parasarasmiṃ lutte pi pubbasarassa dīghaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. vuttan ti sakkā mantun ti. na sakkā. iminā paṭhamaṃ dīghaṃ katvā pacchā parasarassa lopaṃ kātum asakkuṇeyyattā. tena viññāyati byañjane pare im inā dīghaṃ vidadhātī ti. yadi pana rassan ti paṭhamaṃ vuttaṃ bhaveyya. navuttappakāraṃ viññāpeyya. heṭṭhā tādisassa vihitattā ti nanv evaṃ sante pi kiṃ sudhavittaṃ sandhīdhavittan ty ādīsu pubbaparasaresu luttesu byañjanaparattā iminā va dīghaṃ sijjhatī ti suttadvayam anajjhanīyan ti. saccaṃ. sijjhati. siddhe saty ārambho niyamāya hoti. pubbasarassa parasarasmiṃ lutte yeva dīgho hoti. parasarassa ca pubbasarasmiṃ lutte yeva dīgho hotī ti. tena kvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cātyā
[41]  dinā pi na hoti. tenāvocumhā pubbasarassa parasarasmiṃ ṭhite dīghā bhāvā ti. sammā dhamman ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana samma dhammaṃ muni care khanti paraman ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā anantarasuttadvayam adhikicc’ iminā dīghaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. samma iti hi akāranto nipāto. munī ti muna ñāṇe t’ imassa laddhadhātusaññādissa munādīhicī ti ipaccayantassa ikārantaṃ rūpaṃ. khantī ti kha musa hane t’ imassa laddhadhātusaññādissa khamanan ty atthe itthiyam ati yavovā ti tipaccayantassa gamakhanahanādīnaṃ tuṃtabbādīsunāti makārassa na kārekate ikārantaṃ rūpaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
26. rassaṃ. kimattham idam uccate. sarākho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontī ti ñāpanatthaṃ. sarāggahaṇassa ca byañjanakvaciggahaṇānañ cānuvattanato sarākho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontī ty attho. bhovādi nāma so hotī ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana bhovādī nāma so yathābhāvīguṇena so ti chedaṃ katvā ādisuttadvayam adhikicc’ iminā rassaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. rassan ti aniyamena vutte pi ṭhānāsannavasena īkārādīnaṃ ikārādeso va hontī ti daṭṭhabbaṃ. ettha ca vādībhāvī ti imāni vada viyattiyaṃ vācāyaṃ hū bhū sattāyan ti imesaṃ dvinnaṃ laddhadhātusaññādīnaṃ vadanasīlo bhavanasīlo ty atthe tassīlādīsu ṇītvāvīceti ṇīpaccayantānaṃ heṭṭhā vuttanayena kāritam iva katvā ṇamhi lutte asaṃyogantassa vuddhikārite ti vuddhimhi kate pacchimassa o ava sare e a yā ty adhikicca teāvāyā kārite ti āvādese kate yathāpaṭipāṭiyā rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
27. lopañ ca tatrākāro. kimattham idam uccate. sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti. tesaṃ luttaṭṭhāne akārāgamo ca hotī ti ñāpanatthaṃ. lopan ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ. tatrā ti ekaṃ padaṃ. akāro ti ekaṃ padan ti catuppadam idaṃ suttaṃ. sarāggahaṇassa ca byañjanakvaciggahaṇānañ cānuvattanato sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti. tesaṃ luttaṭṭhāne ca akārāgamo hotī ty attho. caggahaṇaṃ dutiyatthaṃ sampiṇḍeti. kāraggahaṇaṃ pana a i ti
[42] vutte samānagatikattā gayhamānaṃ ākāraṃ nivatteti. akkharehi kāram iti kārappaccayo hi ekacattālīsakkharesu ekekato paro hoti. akkharā pādayo ekacattālīsan ti ekekassa akkharasaññāya vuttattā. sasīlavā ty adīni udāharaṇāni. tesaṃ pana so sīlavā so paññavā eso dhammo so v’ ekāsāvam arahati so mānakāmo so ve munī ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā ādisuttadvayam adhikicc’ iminā okārassa lopaṃ katvā tassa luttaṭṭhāne iminā va akārāgamaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
28. paradvebhāvo ṭhāne. kimattham idam uccate. saramhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti yuttaṭṭhāne ti ñāpanatthaṃ. paradvebhāvo ti ekaṃ padaṃ. ṭhāne ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. sarāggahaṇassa ca byañjaneggahaṇassa cānuvattanato byañjanamhā parasarassa dvittabhāvato ca atthavasā vibhattivipariṇāmo ti katvā parasaddaṃ disvā sarāsaddassa pañcamyantavasena sambandhitabbato ca byañjanasaddassa dvittāpekkhaṃ katvā chaṭṭhyantavasena parasaddena sambandhitabbato ca saramhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti ṭhāne ty attho. ṭhānasaddo c’ ettha yuttatthavācako. idha ppamādo  ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana idha pamādo pabajjaṃ cātudasī pañcadasī abhikantataro ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā ādisuttadvayam adhikicc’ iminā dvebhāvaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
29. vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā. kimattham idam uccate. vagge ghosāghosānaṃ attano saramhā pubbabhūtānaṃ pubbasaramhā parabhūtānaṃ dvebhāve karīyamānena taṃ sadisā honti. atha kho vagge tatiyapaṭhamā ti ñāpanatthaṃ. vagge ti ekaṃ padaṃ. ghosāghosānan ti ekaṃ padaṃ. tatiyapaṭhamā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. paradvebhāvo ṭhāne ti ito dvebhāvaggahaṇassa ca ṭhāneggahaṇassa cānuvattanato vagge ghosāghosānaṃ vagge tatiyapaṭhamā yathāsaṅkhyaṃ dvebhāvaṃ gacchanti ṭhāne ty attho. ettha ca vagge ti ghosāghosānam avaggapaṭikkhepanatthaṃ. ghosāghosānan ti tatiya
[43] paṭhamā ti vuttānaṃ ṭhānaṃ niyameti idañ hi na sampattaṃ vidadhāti atha kho pubbasutten’ eva sampattaṃ niyameti. ettha ca vagge ghosāghosānan ti vatvā vagge tatiyapaṭhamā ti avutte pi vagge yo tatiyapaṭhamā hontī ti gahetabbaṃ. pubbavagge saddassa v’ ubhayāpekkhattā. vaggesaddo hi ghosāghosānan ti vutte niyameti tatiyapaṭhamā ti vutte ca. vaggaghosāghosanan ti lahukaṃ katvā avatvā vagge ghosāghosānanti garukaṃ katvā vacanam pi hi nāmānaṃ samāso yuttattho ti vuttasamāsā karaṇamukhen’ imassa yuttatthattā asamatthatādassanatthaṃ. kasmā pan’ idaṃ ayuttatthaṃ asamatthaṃ hotī ti. sāpekkhattā yo hi attanā apekkhi tabbam eva anapekkhitvā aññam pi apekkhati. yo ca aññamaññānapekkho. so ayuttattho asamattho nāma devadattassa kaṇhā dantā sutaṃ devadattena baddhe yaññadatto ty ādīni viya evaṃ vagge ti vacanassobhayāpekkhattā dutiyavagge gahaṇena vinā pi tatiyapaṭhamānaṃ niyamo hotī ti. ettha ca asukasmiṃ vagge ghosāghosānaṃ asukasmiṃ vagge tatiyapaṭhamā ti niyamābhāve pi ṭhānāsannavasena niyamo veditabbo. es’ eva cajjhānaphalo ty ādīni udāharaṇānī. tesaṃ pana es’ eva ca jhānaphalo yatra ṭhitaṃ pabbatam uddhaniṭhito. cattāni ṭhānāni naro pamatto ti chedaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvena sadise sampatte iminā yathānurūpena tatiyapaṭhamaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
samatto mukhamattadīpanīyaṃ tatiyo paricchedo.
30. aṃ byañjane niggahītaṃ. kimattham idam uccate. niggahītaṅkho byañjane pare aṃ iti hotī ti ñāpanatthaṃ. aṃ iti ekaṃ padaṃ. byañjane ti ekaṃ padaṃ. niggahītan ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. niggahītaṅkho byañjane pare aṃ iti hotī ty attho. byañjanasaddassa ca niggahītasaddassa ca viggaho heṭṭhā vutto va. evaṃ vutte taṃ sādhū ti imāni udāharaṇāni. tesaṃ pana evaṃ vutte taṃ sādhū ti chedaṃ katvā iminā niggahītassa byañjane pa
[44] re amādesaṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nanu pubbarūpato rūpantarābhāvāniratthakaṃ viya dissatī ti. na niratthakaṃ. payojanantarasambhavato. asati hi imasmiṃ byañjane pare katthaci niggahītaṃ vaggantam āpajjeyya katthaci byañjane ce ti lopam ā[pa?]jjeyya. katthaci ehe ñan ti ñakāram āpajjeyya na kadāci pi keci payogā ime hi vinimuttā nāma siyun ti taṃ nivattetvā katthaci evaṃ vutte ty ādīni yeva hotī ti ñāpanattham idaṃ vuttan ti. nanu vāggahaṇen’ eva icchitabbappayogābhijjhantī ti. na bhijjhanti. vāggahaṇen’ ekassa rūpadvayasambhavato ti. nanu niggahītassa amādese kate pi ādesagatassa binduno pi vuttavidhānena bhavitabban ti. na bhavitabbaṃ. kasmā. yadi pana amādese kate pi vuttavidhānaṃ bhaveyya. idam eva anajjhanīyaṃ bhaveyya. rūpantarābhāvā. adhībhañ cedaṃ. tena ñāyati navuttavidhānaṃ hotī ti. aññatthā pi ca dissati pañcasu pañcannaṃ pañcahī ty ādīsu pañcasaddavuttanayena svādimhi kate yosukatanikāralopesu dīghan ty adhikicca sunaṃhisu ce ti svādīsu pubbakārassa dīghe sampatte sunaṃhisu ce ty adhikicca pañcādīnamattan ti pañcasaddassantassa atte kate puna tassā pi akārattā dīghan ti dīghe sampatte suttopadesassa sāmatthā va dīgham akatvā pañcasu pañcannaṃ pañcahī ty ādīsu rūpasiddhi veditabbā. tasmā vuttavidhānaṃ n’ eva hotī ty avagantabban ti.
31. vaggantaṃ vā vagge. kimattham idam uccate. vaggabhūte byañjane pare niggahītaṅkho vaggantaṃ vā pappotī ti ñāpanatthaṃ. vaggantan ti ekaṃ padaṃ. vā ti ekaṃ padaṃ. vagge ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. niggahītabyañjaneggahaṇā naṃ anuvattanato vaggabhūte byañjane pare niggahītaṃ vaggantaṃ vikappena pappotī ty attho. vaggassa anto vagganto. taṃ vaggantaṃ. ke te. ṅañaṇanamā ti. kiñcā pi te anappakā tesaṃ pana vaggantasabhāvānatikkantattā aniyametvā ekass’ ev’ uccāraṇamukhena anavasesetvā te sabbe va vuttā ti daṭṭhabbā. ettha ca asukasmiṃ vagge asukavaggantam āpajjatī ti niyamābhāvā sabbasmiṃ vagge sabbe va vaggantā kasmā na pāpuṇantī ti. paṭhamavaggasaddopātattā. saddādhikā atthādhiko hotī ti tasmiṃ
[45] tasmiṃ vagge tassa tassa vaggassantam āpajjatī ti atthāvabodho hotī ti. kasmā pana so adhiko hotī ti. vaggantaṃ vā ti hi vutte yeva vagge niggahītamantaṃ pappotī ti ca vaggassa anto ti ca attho bhaveyya. antasaddassa sāpekkhattā. tasmā yathā pana vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā ti ettha vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamakkharā dvebhavaṃ gacchantī ti vutte pi vaggassa tatiyapaṭhamā ti ñāyati. tatiyapaṭhamasaddānaṃ sāpekkhattā aññassa ca apekkhitabbassābhāvā. evam ihā pi ti. yady evaṃ yathā pana tattha asukasmiṃ vagge ghosāghosānaṃ asukass’ eva vaggassa tatiyapaṭhamakkharā tatiyamābhāve pi yasmiṃ vagge ghosāghosānaṃ dvebhāvo hoti. tasmiṃ yeva vagge tatiyapaṭhamakkharā honti. evam ihā pī ti alaṃ vaggaggahaṇenā ti. tan na. tattha pana ṭhānāsannavasena evaṃ hoti. iha pana sabbesam pi niggahītassāpajjanato evaṃ katan ti daṭṭhabbaṃ. nanu vaggantaṃ vā ti vutte pi vagge ti yaṃ vuttaṃ. tam eva antasaddo apekkhatī ti sikkho vāyam attho ti. tan na. vagge saddassa pana vaggapariyāpannakkharavācakattā kakāre pare khakāro. tasmim pi gakāro ti iminā na yena bhavitabban ti taṃnivattetvā vaggantaggahaṇatthaṃ paṭhamavaggaggahaṇaṃ katan ti. yadi pana tadatthaṃ siyā. kathaṃ pubbe vuttākārasādhako siyā. nādhikattā ti. anadhikaṃ hotu. taṃ pana ñāpakāya sijjhati. tathā hi byākhyānato visesappaṭipatti. na hi sadde hākāralakkhaṇaṃ. imān’ ettha ñāpakānī haṅkaro tī taṅ kammaṃ. tuyham mayhañ ca. hanaty ādīnaṇṇuko. yena nninapuṃsakehi. tato na mam patimhā lutte ca samāse icc evam ādīni. tan niccutan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana taṃ niccutaṃ dhammaṃ care sucaritaṃ ciraṃ pavāsiṃ purisaṃ santaṃ tassa maṃ hoti taṃ kāruṇikaṃ evaṃ kho ti chedaṃ katvā ādisuttam adhikicc’ iminā niggahītassa vaggantaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇassa pana puṃsaddūpapadassa gamu sappa gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa puṃ vuccati nirayo. tattha gacchatī ty atthe kvi ce [Kacc 532] ti kvipaccayaṃ katvā dhātvantassa lopo kvimhī ti antalopaṃ katvā puṃsaddantassa gabyañjanasmiṃ niggahītañ ca kvacilopan ty adhikicca byañjane ce ti niggahītassa lopaṃ
[46] katvā paradvebhāvo ṭhāne ti pakārassa dvebhāvaṃ katvā kvilopo ce ti kvimhi lutte taddhitasamāsakitakānām aṃ vā tavetunādīsu ce ti nāmam iva katvā puggasaddākammavacanicchāyaṃ aṃmhikate madā sare yavamadanataralā cāgamā kvaci o byañjane ty adhikicca niggahītañ ce ti sare pare niggahītāgamaṃ katvā idha vāggahaṇena tassa lakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nanu vinā pi vāsaddena adhippetatthe siddhe saddādhikā atthādhiko hotī ti katvā īdisatthāvagamo hoti. idha pana vikappanatthaṃ yevādhītan ti. saccaṃ vuccate. imasmiṃ pana kappe vāggahaṇadvayam atthi idha ca paro vā saro ti ettha ca ubhayattha pana vāggahaṇam akatvā imasmiṃ paro vā saro ti imassānantare yeva vutte idha asati pi vāggahaṇe vikappanattho sijjhati. evaṃ siddhe saty ārambho ñāpakāya hotī ti niggahītassa avaggasmim pi vare avaggam pi hotī ti. tena vuttaṃ vāggahaṇena niggahītaṅkho lakārādeso hotī ti. tattha ca lakārādeso t’ idaṃ lakāro ādeso yassa so lakārādeso ti bahubbīhivasena vuttan ti daṭṭhabbaṃ. aññathā atthass’ evāgamakattā ti. nanu ehe ñan ty ādīnaṃ niccabhāva vivajjanattham pi vāggahaṇaṃ kātabbam evā ti. tan na. paro vā saro ty ādīnaṃ aṃ byañjane niggahītan ti massānantaravacana dosābhāvā ti nanv evaṃ sante pi lopaggahaṇassā bhāvā imesaṃ niratthakabhāvo āpajjatī ti. nāpajjati. aṃ byañjane niggahītaṃ paro vā saro ti imesam antare kvaci lopan t’ imassa vacane dosābhāvā ti. nanv evaṃ sante pi kvacilopan t’ imassa byañjane pare niggahītaṃ kvacilopaṃ pappotī ty attho siyā ti. saccaṃ siyā. nanu byañjane ce t’ idam eva vuttan ti. saccaṃ vuttaṃ. taṃ pana payojanābhāvā avatvā imassānantaraṃ saye ce ti vattabbaṃ. evaṃ aṃ byañjane niggahītaṃ kvacilopaṃ saye ca paro vā saro byañjano ca visaññogo vaggantaṃ vā vagge ti iminānukkamena niggahītañ ce t’ idam pi kappapariyantaṃ katvā sakkā vattuṃ. yathā yathā vā pana vuccamāne adhippetatthānūnañ ca hoti ganthalahutā ca. tathā tathā va vattabban ti. evaṃ adhippetatthe siddhe viyato idha vāggahaṇaṃ kataṃ. taṃ dassento āhavāggahaṇena niggahītan ty ādi. evaṃ iminā tāva vāggahaṇassa punagahaṇe
[47] payojanaṃ dassetvā puna tass’ eva vikappatthavācakattā tapphalaṃ dassento vā ti kasmā. na taṃ kammaṃ kataṃ sādhū ty āha. tassa pana na taṃ kamman ti chedaṃ katvā vāggahaṇena vaggantam akatvā aṃ byañjane niggahītan ti vuttavidhaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
32. eheñāṃ. kimattham idam uccate. ekārahakāre pare niggahītaṅkho vikappena ñakāraṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. ehe ti ekaṃ padaṃ. ñan ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. niggahītaggahaṇassa vāggahaṇassa cānuvattanato ekārahakāre pare niggahītaṃ vikappena ñakāraṃ pappotī ty attho. e ca ho ca etaṃ tasmiṃ ehe. dvandavisayo viggaho. ettha pana dvandasamāse kate so napuṃsakaliṅgo diguss’ ekattan ty adhikicca tathā dvande pāṇitūriyayoggasenaṅga khuddajantukavividhaviruddhivisabhāgatthādīnañ ce ti ekattañ ca napuṃsaka liṅgatthañ ca kātabbaṃ. ñam ehe ti vattabbe avatvā ehe ñan ti vacanaṃ ño ca mo ña ñamā ti dvandasamāsaṃ katvā dutiyābahuvacanaṃ katvā yonaṃ ni napuṃsake hī ti tassa ni-ādesaṃ katvā ato nenā ti vattamānena sabbayoninamā e ti tass’ ekāraṃ katvā vuttan ti mantvā niggahītaṅkho hakāre pare ñakāram akāre pappotī ti atthaṃ gaṇheyyūn ti tannivattanatthaṃ. paccattaññ evā ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana paccattaṃ eva taṃ eva evaṃ hi vo taṃ hi tassā ti chedaṃ katvā anantarasuttadvayam adhikicc’ iminā ekārahakāre pare niggahītassa ñakāraṃ katvā tassa paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvañ ca katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. evam etan ty ādīni kimudāharaṇāni. tesaṃ pana evaṃ etaṃ evaṃ hotī ti chedaṃ katvā sati pi parasmiṃ ekārahakāre vāggahaṇena iminā niggahītassa ñakāram akatvā pubbarūpe niggahītassa aṃ byañjane niggahītaṃ vaggantaṃ vā vagge ty adhikicca madā sare ti dhakāraṃ katvā itarasmiṃ niggahītassa aṃ byañjane niggahītan ti vuttavidhānaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
33. saye ca. kimattham idam uccate. yakāre pare niggahītaṃ tena saha vikappena ñakāraṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. sa iti ekaṃ padaṃ. ye ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. niggahītaggahaṇassa
[48] vāggahaṇassa ñakāraggahaṇassa cānuvattanato yakāre pare niggahītaṃ saha yakārena vikappena ñakāraṃ pappotī ty attho. anantare na sah’ ev’ etaṃ ekayogākaraṇaṃ iminā sanimittassādhippetattā ti daṭṭhabbaṃ. idha pana saha saddassa sodakan ty ādīsu viya kvacādimajjhattarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā ty adhikicca tesu vudhilopāgamavikāraviparītādesā cā ti vā paccayādiniṭṭhā nipātanā sijjhantī ti vā sādesaṃ katvā saha ye cā ti vattabbe saye cā ti vuttan ti daṭṭhabbaṃ. āha ca saha yakāre nā ti. saññogo saññuttan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana saṃyogo saṃyuttan ti chedaṃ katvā aṃ byañjane niggahītaṃ vaggantaṃ vā vagge ehe ñan tu ‘dhikicca saye cā ti saha yakārena niggahītassa ñakāraṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti tassa dvebhāvaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva. caggahaṇaṃ ñakāraggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. nanv anantare vuttattā vattate ti. vattate. evaṃ sante pi kimuttaratrā pi vattate ti sandeho jāyeyya. tasmā tannivattanatthaṃ. cānukaḍḍhitañ hi ñattaratranānuvattatī ti. nanu kāriyaṃ disvā kāriyaṃ nivattate tathā nimittakārino disvā nimittakārino ti. saccaṃ. evaṃ sante pi yathā avaṃhi cā ti ettha avādesasaṅkhāte kāriye vijjamāne viheṭṭhā gāva se ti ettha vuttā vā desañ ca vattate. evam ihā pi ti sandeho jāyeyyā ti tannivattanatthaṃ. nanu katthac’ aggahaṇenānuvattatī ti. na tadatthaṃ tattha caggahaṇaṃ. atha kho aññesu pi vibhattīsu avādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. āha ca caggahaṇena sādisesesu pubbuttavacanesu avādeso hotī ti.
34. madāsare. kimattham idam uccate. niggahītassa kho sare pare makāradakārādesā honti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. madā ti ekaṃ padaṃ. sare ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. mo ca do ca madā ti dvandasamāsaṃ katvā paṭhamābahuvacanena madā ti niddiṭṭhattā aṃ byañjane niggahītan ti ito vattamānaṃ niggahītaggahaṇaṃ chaṭṭhyāntavasena vattate atthavasāvibhattivipariṇāmo ti katvā vāggahaṇañ ca vattate. tena niggahītassa sare pare makāradakārādesā honti vā ty attho.
[49] tam ahaṃ etad avocā ti udāharaṇāni. tesaṃ pana taṃ ahaṃ etaṃ avocā ti chedaṃ katvā ādisuttadvayam adhikicc’ iminā niggahītassa makāradakārādesaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nanv ettha vāggahaṇaphalaṃ na vattabbaṃ. avutte pi sijjhanato. tathā hi kvaci lopan ti sare pare niggahītassa lopaṃ vuttaṃ. tena ñāyati na sabbatthasare pare niggahītassa makāradakārādesā honti. atha kho lopam pi hotī ti. evam ihāsati pi vāggahaṇe imassa niccatā pākaṭā ve ti. nanv evaṃ sante pi sarā sare lopan ty ādīni vatvā sare kvacī ti vuttattā asati pi tattha kvaciggahaṇe tassāniyatatāpākaṭā ve ti niratthakaṃ va tattha kvaciggahaṇan ti. na niratthakaṃ. uttaratthattā ti. yady evaṃ kasmā tatth’ eva na katan ti. idhā pi kiñcimattatthasambhavato. asati hi tattha kvaciggahaṇe sare ce ti suttaṃ bhaveyya. ayaṃ pan’ attho bhaveyya sare ca sarā pakatikā hontī ti. evañ ca sati sare pare sabbasarānaṃ pakati bhāvābhāve pi yathā pana sabbesaṃ vanānaṃ khadirabhāvā bhāve pi tadussannattā ānagarā khadirava nan ty ādīni vuttāni. tath’ ev’ idam pi yebhuyyavasena niyametvā vuttan ti cintā bhaveyya. na ca te bahukā. ye sare pare pakatikā honti. atha kho ittarā va tasmā tadākāraviññapanattham iha katan ti daṭṭhabbaṃ. evaṃ hotu. sarā pakati byañjane ti byañjane pare pubbasarānaṃ pakatibhāvaṃ katvā dīghan ty ādīnam pi vuttattā asati pi kvaciggahaṇe tesaṃ panāniccatā pākaṭāve ti niratthakaṃ va tattha tadattham pi kvaciggahaṇan ti. na niratthakaṃ. kasmā. payojanantarasambhavato. asati hi kvaciggahaṇe yathā sarā pakatī byañjane ti pakati bhāvaṃ kataṭṭhāne narūpayadvam atthi. tathādīghan ty ādinā dīghādikataṭṭhāne na rūpadvayena bhavitabban ti samuniso munī ti evam ādīni rūpadvayāni na bhavitabbāni. tasmā tannivattanatthaṃ kvaciggahaṇaṃ katan ti. yady evaṃ kimattham evaṃ vāggahaṇaṃ na katan ti. kvacisaddassa vātthassā pi dīpanato. tasmā va saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti ettha aṃ gahaṇaṃ kataṃ. tattha yaṃ vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttam eva. tenāvocumhā nanv ettha vāggahaṇaphalan ty ādīnī ti. vuccate. kvacilopan ti sare pare niggahītassa na lo
[50] po hoti akkocchi maṃ avadhimaṃ ajini maṃ ahāsi me ty ādīsu. tatth’ iminā sabbadā vāggahaṇassābhāvā madādesā siyun ti saṅkāsiyāti tannivattanatthan ti.
35. yavamadanataralā cāgamā. kimattham idam uccate. sare pare yakārādayo āgamā honti vā ti ñāpanatthaṃ. ya-va-ma-da-na-ta-ra-lā ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ. āgamā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. nimittābhāvā sareggahaṇassa vāggahaṇassa cānuvattanato sare pare yakārādeyo āgamā honti vā ty attho. yo ca vo ca mo ca do ca no ca to ca ro ca lo cā ti viggahaṃ katvā nāmānaṃ samuccayo dvando ti dvandasamāsaṃ katvā vuttatthānam appayogo ti camhi lutte tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti vibhattimhi lutte pakati c’ assa sarantassā ti pakati bhāve kate vuttanayena samāsattā nāmam iva katvā paṭhamā bahuvacanaṃ katvā ato nena so vā ty adhikicca sabbayoninam ā e ti tassākārādesaṃ katvā vuttanayena saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti saralopapakati bhāve kate yavamadanataralā ti rūpasiddhi veditabbā. āgacchantī ti āgamā. caggahaṇappayojanaṃ sayam eva vakkhati. na-y-imassā ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana na imassa yathā idaṃ migībhantā udikkhati lahu essati garu essati bhadrokasā iva sammā aññā manasā aññā atta atthaṃ ciraṃ āyati ito āyati yasmā iha tasmā ita ajja agge sabbhi eva āragge i va sāsapo iva cha abhiññā cha āyatanan ti chedaṃ katvā vaggantaṃ vā vagge madāsare ty adhikicc’ iminā yakārādayo āgamavasena ānetvā parakkharaṃ netvā yathānurūpavasena yaṃ kātabbaṃ kañ ca katvā rūpasiddhi veditabbā. evaṃ mahiddhiyā esā ty ādīnikimudāharaṇāni. tesaṃ pana evaṃ mahiddhiyā esā akkocchi maṃ avadhi maṃ ajini maṃ ahāsi me ajeyyo anugāmiyo ti chedaṃ katvā sati pi parasmiṃ sare vāggahaṇenāgamaṃ akatvā rūpasiddhi veditabbā. nipātānaṃ pana anekatthattā caggahaṇassa ca nipātattā caggahaṇappayojanaṃ dassento dhakārassa pakāro hotī ty ādim āha. tattha ciraṃ pavāsiṃ purisaṃ saka
[51] atthappasuto siyā sugado ti chedaṃ katvā pubbarūpe niggahītassa vaggantaṃ vā vagge ti makāraṃ katvā makārassa caggahaṇena pakāraṃ katvā itaresu pana kakāradakārānaṃ dakāra takārādese katvā rūpasiddhi veditabbā. ten’ eva caggahaṇena atippapo kho tāvā ty ādīsu gakārāpamoca hotī ti daṭṭhabbaṃ. evaṃ yasmiṃ yasmiṃ āgamavasena ānīte yaṃ yaṃ rūpaṃ sijjhati. tattha tattha taṃ taṃ ānetvā rūpasiddhi veditabbā. sugato t’ idaṃ iminā pi sijjhatī ti dīpanattham iha vuttan ti.
36. kvaci o byañjane. kimattham idam uccate. byañjane pare kvaci okārāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. kvacī ti ekaṃ padaṃ. o ti ekaṃ padaṃ. byañjane ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttato āgamaggahaṇam ihānuvattanato byañjane pare kvaci okārāgamo hotī ti ty attho. sati pi vāggahaṇe attha visesass’ upalabbhanato kvaciggahaṇaṃ kataṃ. taṃ heṭṭhā vuttam eva. atippago kho tāvā ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana atippakho tā va parasahassan ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā anantarasuttam adhikicc’ iminā okārāgamaṃ katvā pubbarūpe anantarasutte caggahaṇena gakārāgamaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nanv anantarasutte caggahaṇena gakārāgamaṃ viya okārāgamam pi katvā sādhetuṃ sakkā. kasmā pun’ idaṃ suttam adhītan ti. payojanantarasambhavato. tathā hi tattha saro va nimittaṃ. idha pana byañjanam eva. taṃ vātthavasena vihitaṃ. tena yatha-y-idaṃ yathā idan ti rūpadvayam pi hoti. idaṃ pana vacatthavasena vihitaṃ. tena yattha hoti. tattha niyataṃ. katthaci pana sabbadā pi na hoti. api ca tattha yavādīnaṃ byañjanattā caggahaṇenā pi byañjanāgamādesā ca hontī ti sakkā mantuṃ. yathā pana mahagghasena purisena upanītaṃ bhattaṃ aciraṃ yeva paribhuñjitvā puna aññam pi hotū ti vutte kiñcā pi aññasaddo sāmaññavasena pavatto. tathā pi taṅkhaṇānurūpavasena bhattan ti. viññāyati. evaṃ sampadam idaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva.
37. niggahītañ ca. kimattham idam uccate. sarasmiṃ byañjane pare pi
[52] vā kvaciniggahītāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. niggahītan ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. sarāgamakvacibyañjaneggahaṇānam anuvattanato sare vā byañjane vā pare kvaci niggahītāgamo hotī ty attho. byañjane ti vattamāne pi sare ti kasmā vattate ti. adhikatattā. kvaci lopan ti etthā pi hi sareggahaṇaṃ vattate ti. evaṃ hotu. sareggahaṇe vattamāne pi byañjaneggahaṇaṃ kasmā vattate ti. niggahītassa byañjanattā. byañjanāgamānantaraṃ katvā vattabbe pi evam akatvā kvaci o byañjane ti massānantaram uccāraṇaṃ byañjaneggahaṇānuvattanatthaṃ. tasmā ti. nanu kvaciggahaṇānuvattanatthan ti sakkā viññātun ti. sa sakkā. yadi pana tadatthaṃ siyā. missakam akatvā byañjanāgamānantaraṃ katvā kvaci niggahītañ ce ti vatvā obyañjane ti pacchā vattuṃ sakkā. evaṃ sante pi ih’ ev’ imass’ uccāraṇaṃ byañjaneggahaṇānuvattanatthan ti gahetabban ti. nanu sareggahaṇassa adhikāratte sati pi kvaci obyañjane t’ imassa viya idhā pi sareggahaṇaṃ na vattate ti sakkā viññātun ti. na sakkā. sare pare okārāgamābhāvā iha sareggahaṇaṃ maṇḍūkagatikavasena kvaci o byañjane t’ idaṃ atikkamitvā vattate ti sakkā mantuṃ. niggahītāgamassa pana sare pare pi dissanato idam pi maṇḍūkagatikavasenātikkamitvā vattate ti na sakkā mantun ti. tasmā sare ggahaṇaṃ byañjaneggahaṇañ ca vattate ti gahetabbaṃ. cakkhuṃ uddapādī ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana cakkhu udapādi avasiro yāva c’ idha purimajāti aṇuttūlāni mano pubbagamā dhammā ti chedaṃ katvā madāsare yavamadanataralācāgamā kvaci o byañjane ty adhikicca pubbarūpasmiṃ sare pare sesesu byañjanesu paresu iminā niggahītāgamaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. ettha hi cakkhusaddāsivacane kate sesato lopaṃ gati pī ti simhi lutte cakkhu udapādī ti bhavitabbaṃ. avaṃsiro t’ idaṃ pana avanataṃ siroyassa so anavatasiro ti vattabbe kvacādimajjhattarānaṃ dīgharassāpaccayesu ce ty adhikicca tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ce ti nakāratakarasmiṃ lutte avasiro ti bhavitabbaṃ. yāvañ c’ idhā t’ idaṃ pana nipātassa yāva cā ti paṭitattāyāvacidhā ti bhavitabbaṃ. purimaṃ jātī ti padaṃ pana pure jātan ty atthe jātādīnam imiyā cā ti pura
[53] saddā imappaccaye kate saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti saralopapakati bhāve kate tato itthiyamato āpaccayo ti āpaccaye kate puna vuttanayena saralopapakatibhāve kate taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunā dīsu ce ti ettha caggahaṇena nāmam iva katvā vuttanayena syuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipī ti lopaṃ katvā purimājātī ty atthe nāmānaṃ samāso yuttattho ty adhikicca dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo ti kammadhārayasamāsaṃ katvā itthiyaṃ bhāsitapumitthīpumāva ce ty adhikicca kammadhārayasaññe cā ti purimāsaddaṃ pulliṅgam iva katvā āppaccayābhāve kate purimajātī ti bhavitabbaṃ. aṇuṃ thūlānī t’ idaṃ pana aṇucathūlañ cā ti dvandasamāse kate vuttattānam appayogo ti camhi lutte vuttanayena vibhattilopādimhi kate nāmam iva katvā paṭhamābahuvacanaṃ katvā yonaṃ ni napuṃsakehī ty adhikicca atoniccan ti tassa niādese kate yosukatanikāralopesu dīghan ti dīghe kate aṇuthūlānī ti bhavitabbaṃ. pubbaṅgamā t’ idaṃ puna pubbasaddūpapadassa gamu sappa gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa pubbaṃ gacchati pavattatī ty atthe visarujapadādito ṇeti ṇappaccaye kate ghaṭādipakkhepena vuddhimhi akate āppaccayevārūpan ti pubbagamā ti bhavitabbaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyān’ eva. nipātānaṃ pana anekatthattā casaddassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇena visaddassa pakāro hotī ti ty ādim āha. tattha ca paccessatī t’ idaṃ pana vica vivecane icc etassa laddhadhātusaññādissa dhātuliṅgehi parā paccayā ti anekappaccayappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭippattī ti katvā bhavissanti ssatissanti ssasissatha ssāmissāmassate ssante ssasessavhe ssaṃ ssā mhe ti ssa ty ādīnaṃ bhavissanti saññaṃ katvā anāgate bhavissantī ti bhavissanti paccayaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānu-pa-katvā pubbesaṃ channaṃ atha pubbānivibhattīnaṃ chaparassa padānī ti parassapadasaññaṃ katvā kattari parassapadan ti parassapadaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatti. pa. katvā dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā ti ādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññaṃ
[54] katvā tatonāmamhi payujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti paṭhamapurisaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatti. pa. katvā ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanassa ti paccayaṃ katvā tassa ca hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukan ti vuttattā tehi aññena sabbadhātukā ti asabbadhātukā hontī ti asabbadhātukattamāgamma ikārāgamo asabbadhātukamhī ti dhātumhā ikārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite ty adhikicca aññesu cā ti ettha caggahaṇena vuddhiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatti. pa. katvā ayuvaṇṇānañ cā yo vuddhī ti vuttattā ikārass’ ekāraṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti cakārassa dvebhāvaṃ katvā naye paraṃ yutte ti vuttavidhimhi kate viccessatī ti rūpe nipphanne idha caggahaṇena vikārassa pakāre kate rūpaṃ. itaraṃ kvaciggahaṇaphalaṃ.
38. kvaci lopaṃ. kimattham idam uccate. sare pare niggahītaṃ kvaci lopam āpajjate ti ñāpanatthaṃ. kvacī ti ekaṃ padaṃ. lopan ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. madāsare ti ito sareggahaṇassa ca anantarasuttato niggahītaggahaṇassa cānuvattanato sare pare niggahītaṃ kvaci lopaṃ pappotī ty attho. tāsāhaṃ vidūnaggam iti imāni udāharaṇāni. tesaṃ pana tāsaṃ ahaṃ vidūnaṃ aggan ti chedaṃ katvā madā sare niggahītañ ce ty adhikicc’ iminā niggahītalopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇānaṃ pana ahaṃ eva etaṃ atthan ti chedaṃ katvā iminā lope sampatte kvaciggahaṇenākatvā ādisuttam adhikicca vaggantaṃ vā vagge ti ca madā sare ti makāradakāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nanu niggahītañ ce t’ imassa viya sareggahaṇe byañjaneggahaṇe ca vattamāne sare vā byañjane vā niggahītaṃ kvaci lopaṃ pappotī ty atthassa sambhavato asati pi byañjane ti sutte aneneva sijjhatī ti. sijjhati. evaṃ sante pi kvaci o byañjane ti ito byañjane ggahaṇe vattamāne oggahaṇam pi kārino abhāvā vattate ti sandeho jāyeyya. tasmā tannivattanatthaṃ tato byañjaneggahaṇam anicchitaṃ. sati pi kvaci ggahaṇe puna kvaciggahaṇakaraṇampi tadattham evā ti. nanv anantare vuttaṃ niggahītaggahaṇam eva gahetabban ti. na. niyamābhāvā anantarikānam pi
[55] kāriyakārīnaṃ gahaṇasambhāvā ca. tathā hi simhi vā ti ntussantassa attaṃ katvā puna aggissinī ti aggissa ntassa iniṃ katvā yosvakatarasso jho ti anantare vuttaṃ iniṃ ṭhapetvā antarikam pi attaṃ vihitaṃ. tathā smāhi smiṃnaṃ mhābhimhivā ti vatvā suhisv akāro esabbanāmānaṃ naṃhi ca ato nena so so vā ti ca puna dīghorehī ti anantare vuttanāvacanādīni ṭhapetvā smāhismiṃ namhābhimhivāti ito smāvacanam ānetvā tassa soādeso vutto. evam antarikānam pi kāriyakārīnaṃ gahaṇasambhāvayaṃ vuttaṃ oggahaṇam pi kārino abhāvā vattate ti sandeho jāyeyya. tasmā tannivattantatthaṃ tato byañjaneggahaṇam anicchitan ti. taṃ suvuttan ti. nanu sare pare okāro kvaci lopaṃ pappotī ty atthe sarā sare lopan t’ imināva sijjhanato niratthakaṃ viya dissatī ti. na niratthakaṃ. okārassa okāre pare yeva tena lopo bhaveyya. itaresu pana parabhūtesu vā paro asarūpā ti parasarānaṃ yeva lopo bhaveyya. tasmā taṃnivattetvā sabbasaresu pi parabhūtesu okāralopatthantimantuṃ sakkuṇeyyattā ti. nanu vāparo asarūpā ti vuttattā va parasarānaṃ lopo hoti yevā ti. na. tabbisayabhūtānaṃ okārato aññesam pi asarūpasarānaṃ sambhāvati. nanu vā paro asarūpā ti idaṃ yattha vāggahaṇena na paviṭṭhaṃ. tattha sarā sare lopan ti lopassa sijjhanato iminā ca na sabbatthādhippetattā niratthakam imassa vacanan ti. na niratthakaṃ. vāggahaṇen’ ekassa rūpadvayuppajjanato tannivattanatthan ti mantuṃ sakkuṇeyyattā ti. nanv evaṃ sante pi okārassa sare pare vamodudantānan ti vakārādesassa vuttattā niratthakan ti. tassā niccattā ca antabhūtass’ eva tena vihitattā cā ti. nanu o ava sare ti tassa sare pare avadesassa vuttattā niratthakan ti. tam pi na. tena dhātvādhikāre vihitattā. api ca byañjaneggahaṇassā pi hānuvattanato okārassa byañjane pare lopatthan ti pi mantuṃ sakkuṇeyyattān’ eva niratthakaṃ. tasmā oggahaṇāpagamakaraṇatthaṃ tato byañjaneggahaṇam anicchitan ti. nanu madā sare ti ito sareggahaṇe vattamāne kārino abhāvā madāggahaṇam pi vattate ti sakkā
[56] viññātun ti. na sakkā. yadi pana sare pare madā lopaṃ pappontī ti ñāpanatthaṃ siyā. madā sare t’ imassānantaraṃ vattabbaṃ siyā. na pana tattha vuttaṃ. tena ñāyati namadānaṃ lopattham idan ti. nanv imassā pi kvaci obyañjane ti massānantaram avatvā niggahītañ ce ti massānantare vacanaṃ niggahītalopatthan ti sakkā viññātun ti. na sakkā. āgamavidhānassa missakabhāvavivajjanattham evaṃ vuttan ti mantuṃ sakkuṇeyyattā. evaṃ sati pi kvaciggahaṇe byañjaneggahaṇe ca te anapekkhitvā iha kvaciggahaṇakaraṇaṃ upari byañjane ce ti suttavacanañ ca oggahaṇappasaṅganivattanatthan ti daṭṭhabbaṃ.
39. byañjane ca. kimattham idam uccate. byañjane pare niggahītaṃ kvaci lopaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. byañjane ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. kvacilopaniggahītaggahaṇānam anuvattanato niggahītaṃ byañjane pare kvaci lopaṃ pappotī ty attho. caggahaṇam uttaratra kvaciggahaṇanivattanatthaṃ. nanu vāggahaṇen’ eva nivattateti. na. paro vā saro ti ettha pana nivattate. byañjano ca visaññogo ti ettha pana vāggahaṇassānicchitattā maṇḍūkagatikavasena kvaciggahaṇaṃ tatthā pi vatteyya. tasmā tannivattanatthaṃ. cirappavāsin ty ādīsu niggahītassa pakārā pajjanatthaṃ vā ti. ariyasaccāna dassanan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana ariyasaccānaṃ dassanaṃ buddhānaṃ sāsanan ti chedaṃ katvā niggahītañ ca kvaci lopan ty adhikicca ‘minā byañjane pare niggahītassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇāni pana suviññeyyān’ eva.
40. paro vā saro. kimattham idam uccate. niggahītamhā paro saro vā lopaṃ pappotī ti ñāpanatthaṃ. paro ti ekaṃ padaṃ. vā ti ekaṃ padaṃ. saro ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. niggahītaggahaṇassa paro saro ti vuttattā tadanurūpavasena atthavasāvibhattivipariṇāmo ti katvā pañcamyantavasenānuvattanato lopaggahaṇānuvattanato ca niggahītamhā paro saro vā lopaṃ pappotī ty attho. abhinandan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana abhinandaṃ iti uttatthaṃ iva yathā bījaṃ iva dhaññaṃ ivā ti chedaṃ katvā niggahītañ ca kvaci lopan ty adhikicc’ iminā niggahītamhā parasarassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
[57] kimudāharaṇāni pana suviññeyyān’ eva vaggantādhikāre imassā vacanaṃ lopaggahaṇānuvattanatthaṃ.
41. byañjano ca visaññogo. kimattham idam uccate. niggahītamhā parasmiṃ sare lutte yadi pi byañjano ca sasaññogo atthi so visaññogo hotī ti ñāpanatthaṃ. byañjano ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ. visaññogo ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. niggahītaggahaṇañ ca paroggahaṇañ ca saroggahaṇañ ca lopaggahaṇañ ca vattate. idha pana kāriyakārino sambhave pi nimittābhāvā parasmiṃ sare ti sambandho hoti. niggahītaggahaṇaṃ panāpekkhitvā paroggahaṇassādhitattā taṃn iggahītamhā ti sambandho hoti. tena niggahītamhā parasmiṃ sare lutte saṃyogo byañjano visaññogo hotī ty attho. anantarasuttena katvā ekayogaṃ nākāsī ti. vāggahaṇaparivajjanatthaṃ. na hi niggahītamhā parasmiṃ sare lutte vikappena saññogo byañjano visaññogo hotī ti. ettha ca byañjano t’ idaṃ kiñcāpi sāmaññavasena vuttaṃ. yathā pana thero abhidhammaṃ bhāsatū ti vutte kiñcāpi therasaddo vuḍḍhataresu nirūḷho. tathāpi yo abhidhammaṃ bhāsituṃ samattho. so va gayhati. evaṃ pi saññogaṃ bhavituṃ samattho saññogabyañjano ti vutto ti daṭṭhabbo. ten’ āha yadi pi byañjano sasaññogo visaññogo hotī ti. visaññogo ti iminā lopamāha. devalokaṃ gato ti vacanena maraṇaṃ viya. tathā hi duvidho saññogo. saṃyujjatī ti saññogo. naye paraṃ yutte ti netabbo. saṃyujjati etthā ti vā saññogo. naye paraṃ yutte ti netabbakkharassa pariṭṭho. vigato saññogo yassa so ‘yaṃ visaññogo. vinaṭṭhasaññogo ty attho. ettha ca byañjano ti ca visaññogo ti ca pacchā vutto va vutto. tagguṇavasena itaro ti. evaṃ sate pupphaṃ sā uppajjatī ti udāharaṇāni. tesaṃ pana evaṃ assa te pupphaṃ assā uppajjatī ti chedaṃ katvā niggahītañ ca kvaci lopan ty adhikicca paro vā saro ti niggahītamhā parasmiṃ sare lutte tān’ evādhikicc’ iminā saññogabyañjanaṃ visaññogaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. kimudāharaṇesu evaṃ assa pi dūnaṃ aggan ti chedaṃ katvā paro vā saro ti ettha vāggahaṇena niggahītamhā parasa
[58] rassa lopam akatvā parasmiṃ sare lutte ti vuttattā tadabhāvā iminā visaññogam akatvā pubbapakkhe sare pare niggahītassa madāsare ti makāraṃ katvā itarapakkhe niggahītassa kvaci lopan ti lopaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nipātānaṃ pana anekatthattā caggahaṇassa canipātattā tapphalaṃ dassento tiṇṇam pi byañjanānam antare ye sarūpā. tesam pi ādissalopo hotī ti āha. ettha ca asati pi niggahītamhā parasarassa lope byañjanassa visaññogabhāvo ca eken’ eva visaññogabhāvo ca caggahaṇe viseso. agyāgāraṃ vutyassā ti udāharaṇāni. tesaṃ pana aggi āgāraṃ vutti assā ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā sarā sare lopan ty adhikicca ivaṇṇo yaṃ navā ti ikārassa yakāraṃ katvā parakkharaṃ netvā tiṇṇam ādissa idha caggahaṇena lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ catuttho paricchedo.
42. go sare puthassāgamo kvaci. kimattham idamuccate. sare pare putha icc etassa ante kvaci gakārāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. go ti ekaṃ padaṃ. sare ti ekaṃ padaṃ. puthassā ti ekaṃ padaṃ. āgamo ti ekaṃ padaṃ. kvacī ti ekaṃ padan ti pañcapadam idaṃ suttaṃ. āgamanaṃ āgamo. āgacchatī ti vā. sare pare putha icc etassa ante kvaci gakārāgamo hotī ty attho. puthag evā ti udāharaṇaṃ. tassa pana putha evā ti chedaṃ katvā iminā gakārāgamaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nanv ettha puthassā ti vuttattā vuḍḍhassa joiyiṭṭhesū ty ādīsu viya sabbass’ eva gakārādesena bhavitabban ti. na. āgamasaddassa vuttattā na hi āgamasaddo ādesaṃ vadati. tena puthassā ti chaṭṭhyantattā puthassādimhi vā ante vā avayavassa vā sabbassa vā ti atthasambhave sati pi vuttayuttiyā avayavassa vā sabbassavā ti atthaṃ aggahetvā sare ti vuttattā ādimhī ti pi yathā vuttānurūpato ante ti attho va yujjatī ti niṭṭham etthāvagantabbaṃ. kimudāharaṇaṃ suviññeyyam eva.
[59] 43. pāssa c’ anto rasso. kimattham idam uccate. pā icc etassa sare pare kvaci gakārāgamo hoti. anto ca saro rasso hotī ti ñāpanatthaṃ. pāssā ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ. anto ti ekaṃ padaṃ. rasso ti ekaṃ padan ti catuppadam idaṃ suttaṃ. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. antaggahaṇaṃ parasarassa nivattanatthaṃ. anantarasuttato sareggahaṇañ ca āgamaggahaṇañ ca kvaciggahaṇañ ca vattate. tena pā icc etassa ante sare pare kvaci gakārāgamo hoti. anto ca saro rasso hotī ty attho. pagevā ti udāharaṇam. tassa pana pā evā ti chedaṃ katvā anantarasuttam adhikicca ‘minā gakārāgamaṃ katvā antassa sarassa rassañ ca katvā rūpasiddhi veditabbā. imassā pi āgamattā pāsaddassante hotī ti daṭṭhabbaṃ. kimudāharaṇāsu viññeyyam eva.
44. abbho abhi. kimattham idam uccate. abhi icc etassa sare pare abbhādesā hotī ti ñāpanatthaṃ. abbho ti ekaṃ padaṃ abhī ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. sareggahaṇassānuvattanato ādesaggahaṇassa paṭhamāniddiṭṭhattā abhissā ti vattabbe ahbhisaddo chaṭṭhiṃ katvā tassa sesato lopaṃ gasipī ty adhikicca sabbā sam āvusopasagganipātādīhi ce ti lopaṃ katvā abhītiniddiṭṭhattā ca abhi icc etassa sare pare abbhādeso hotī ty attho. abbhudīritaṃ abbhuggacchatī ti udāharaṇāni tesaṃ pana abhiudīritaṃ. abhi uggacchatī ti chedaṃ katvā ādisuttam adhikicc’ iminā abbhādesaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. nanv abbhādese asati pi paradvebhāvo ṭhāne ty adhikicca vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā ti dvebhāvaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā abbhudīritan ty ādīni nipphādetuṃ sakkā. evaṃ sante pi ivaṇṇo yaṃ na vā ti kadāci ya kāro vibhaveyya tannivattanatthaṃ. api ca iminā sare pare abbhādesassa vihitattā byañjane pare yena kenaci pi abbho ti rūpaṃ na hotī ti viññāyati. aññathā sare ti niyamo niratthako siyā. api ca siddhe saty ārambho niyamāya hotī ti uparivikappanatthaṃ tena vā ivaṇṇe ti vuttattā. tato aññatthaniya
[60] mo ti viññāyati. aññathā tena vā ivaṇṇe t’ idaṃ anajjhanīyaṃ bhaveyya. tasmā veha kvaciggahaṇaṃ na vattate ti daṭṭhabban ti.
45. ajjho adhi. kimattham idam uccate. adhi icc etassa sare pare ajjhādeso hotī ti ñāpanatthaṃ ajjho ti ekaṃ padaṃ. adhī ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ sareggahaṇassānuvattanato adhissā ti vattabbe heṭṭhā vuttanayena adhī ti vuttattā ca adhi icc etassa sare pare ajjhādeso hotī ty attho. ajjhokāse ajjhāgamāti udāharaṇāni. tesaṃ pana adhi okāse adhiāgamā ti chedaṃ katvā ādisuttam adhikicc’ iminā ajjhādesaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
46. te navā ivaṇṇe. kimattham idam uccate. te abhi adhi icc ete ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. āha ca te ca kho abhi adhi icc ete ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vā ti. ettha ca vuttāni rūpāni yesan te vuttarūpā. vuttarūpavanto ty attho. ke te. laddhuddesā abhi adhisaddā. te pana ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpavanto na honti. ādesaṃ na labhantī ti ty attho. vāggahaṇam taṃ vikappe ti. nanu te vā ivaṇṇe ti vutte pi rūpadvayaṃ sijjhati. kasmā naggahaṇaṃ katan ti. uttaratra hi naggahaṇam eva vattate. navāggahaṇan ti. yadi evaṃ kasmā vatte va na katan ti ihā pi kiñcimattatthasambhavato yathā pana brāhmaṇānaṃ na dātabban ti vatvā ṭhapetvā kesañci ti vutte yesaṃ na dātabbaṃ te yeva bahukā. yesaṃ pana dātabbaṃ te appakā ti viññāyati. yathā brāhmaṇānaṃ dātabban ti vatvā ṭhapetvā kesañci ti vutte yesaṃ dātabbaṃ te yeva bahukā. yesaṃ pana na dātabbaṃ te appakā ti viññāyati. evaṃ abhi adhi icc ete ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na hontī ti vatvā puna vā ti vutte yena labhanti te yeva bahukā. ye labhanti te appakā ti viññāyati. tadattham iha naggahaṇaṃ katan ti. te ti ekaṃ padaṃ. nā ti ekaṃ padaṃ. vā ti ekaṃ padaṃ. ivaṇṇe ti ekaṃ padan ti catuppadam idaṃ suttaṃ. abhi adhiggahaṇānañ ca abbhoajjhaggahaṇānañ cānuvattanato te abhi adhi icc ete
[61] ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vākyattho. abhicchitaṃ adhīritan ti udāharaṇāni. tesaṃ pana abhi icchitaṃ adhi īritan ti chedaṃ katvā anantarasuttadvayena dvinnaṃ ādesadvayasampatte tam eva suttadvayam adhikicc’ iminā paṭisedhaṃ katva sarā sare lopan ti pubbasarassa lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. abbhīritaṃ ajjhiṇamatto ti kimudāharaṇāni. tesaṃ pana abhiīritaṃ adhi iṇam utto ti chedo. sesaṃ vuttanayam eva.
47. atissa cāntassa. kimattham idam uccate. ati ‘cc etassa antabhūtassa tisaddassa abhiadhīnaṃ viya yaṃ vihitaṃ, taṃ ivaṇṇe pare na hotī ti ñāpanatthaṃ. atissā ti ekaṃ padaṃ. cā ti ekaṃ padaṃ antasse ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. ettha ca atissā ti ca antassā ti ca kāriyāpekkhā chaṭṭhī. tissā ti avatvā atissā ti vacanaṃ aññesaṃ tisaddassa parivajjanatthaṃ. atissa cā ti ettakam eva avatvā antassā ti vacanaṃ sakalassa vā ādissa vā parivajjanatthaṃ. etena atinoti saddaṃ gaṇhāti. tenāha ati icc etassa antabhūtassa tisaddassā ti. nanv atissa cāntarassā ti vutte atyantassa ivaṇṇattā ivaṇṇo yaṃ navā ti vuttavidhippaṭisedhanatthan ti sakkā viññātun ti. sakkā. idha pana evaṃ gahitaṃ atissa ti atitī ti. yadi evaṃ atitissā ti bhavitabban ti. saccaṃ. idha pana sarūpānam ekasesv asatin ti ekasesaṃ katan ti. nanv ettha padān’ eva gahitānī ti. na. byañjanāni gahitāni. aniyametvā sarūpānan ti vuttattā. āha ca sarūpānaṃ padabyañjanānan ti. atha vā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā ty adhikicca tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ce ti tilopaṃ katan ti daṭṭhabbaṇ, tenāha tisaddassa ivaṇṇe pare sabbo caṃ tī ti vuttarūpaṃ na hotī ti. yadi evaṃ sarūpen’ eva vuttattā niratthako va antasaddo ti. saccaṃ. puthass’ u byañjane ti imass’ atthāya gahitaṃ. tenāha antaggahaṇenāputhassā pi sare pare antassa ukāro hotī ti. nanv evaṃ sati tatth’ eva kattabban ti. saccaṃ. atissā t’ iminā pana anto ti saddo gahito na sakalo ti ñāpanatthaṃ. iha ca naggahaṇam eva vattate. navāggahaṇaṃ. yadi pana vatteyya. suttam eva anajjhanīyaṃ bhaveyya. sabbo can tī t’imass e
[62] va vikappena vuttattā. tenāha na hotī ti. atisigaṇo atīritan ti udāharaṇāni. tesaṃ pana ati isigaṇo ati īritanti chedaṃ katvā sarā sare lopaṃ kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte ty adhikicca sabbo caṃ tī ti vuttavidhimhi sampatte anantarasuttam adhikicc’ iminā paṭisedhaṃ katvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. itaraṃ suviññeyyam eva. etassa pana ati anto ti chedo.
48. kvaci paṭi patissa. kimattham idam uccate. sare vā byañjane vā pare patissa kvaci paṭi ādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. kvacī ti ekaṃ padaṃ. paṭī ti ekaṃ padaṃ. patissā ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. heṭṭhā sarādhikāre vā upari byañjanādhikāre vā avatvā iha vacanaṃ sare vā byañjane vā hotī ti ñāpanatthaṃ. atha vā ti vidhāhi adhikārā yathānupubbikā maṇḍūkagatikā sīhagatikā ca tattha ca yathānupubbikā yathāpaṭipāṭivasena vattanti. maṇḍūkagatikā pana yathā maṇḍūkā uppatitvā uppatitvā gacchanti. evam vattanti. sīhagatikā pana yathā sīhām iva rājāno ekasmiṃ ṭhāne nisinnā pubbāparaṃ anuvilokenti. evaṃ majjhe ṭhitā pubbāparam anuvattan ti. go sare puthassāgamo kvacī ti ettha sareggahaṇaṃ pana maṇḍūkagatikavasena iha vattate. upari byañjaneggahaṇaṃ sīhagatikavasena. tenāha sare vā byañjane vā ti. tena ca pati icc etassa sare vā byañjane vā pare kvaci paṭi ādeso hotī ty attho. paṭaggi paṭihaññatī ti udāharaṇāni. tesaṃ pana pati aggi patihaññatī ti chedaṃ katvā iminā paṭi ādesaṃ katvā sare pare pubbasarassa lopaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. iha ca pubbapakkhena kiñci vattate. itarasmiṃ pana suttadvayaṃ vattate. sesāni suviññeyyān’ eva.
49. puthass’ u byañjane. kimattham idam uccate. putha icc etassa anto ca saro ukāro hoti byañjane pare ti ñāpanatthaṃ. puthassā ti ekaṃ padaṃ. u iti ekaṃ padaṃ. byañjane ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. atissa cāntassā ti ito antaggahaṇaṃ maṇḍūkagatikavasena vattate. tenāha anto saro ti tena ca putha icc etassa anto
[63] saro ukāro hoti byañjane pare ty attho. nanv atissa cāntassā ti ettha viya puthassa aputha a iti samāsaṃ katvā sarūpānam ekasesv asakin [Kacc 390] ti vā sarā sare lopan ti vāpubbasarassa lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā puthasaddā chaṭṭhīṃ katvā puthassā ti gahite niratthakaṃ va antaggahaṇan ti. saccaṃ niratthakaṃ. payojanantaraṃ pana sambhavati. ten’ āha antaggahaṇena aputhassā pi sare pare antass’ ukāro hotī ti. puthujjano. puthubhūtan ti udāharaṇāni. tesaṃ pana putha jano putha bhūtan ti chedaṃ katvā iminā akārass’ ukāraṃ katvā pubbarūpe jakārassa paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. antaggahaṇena pana manuññan ty ādīsu manasaddūpapadassa āpubbassa ñā parimāṇatosananisānesū t’ imassa laddhadhātusaññādissa manaṃ ātuso tosetī ty atthe saṃhanaññāya vā roghotirapaccayaṃ katvā ramhiranto rādino ti rādimhi lutte manasaddassa manogaṇādito smiṃ nā namiā ty adhikicca etesam olope ti okāre kate iminā antaggahaṇena ukāro hoti. ten’ eva parasarasmiṃ lutte manuññasaddo vuttanayena syuppattādimhi kate manuññan ti rūpasiddhi veditabbā.
50. o avassa. kimattham idam uccate. ava icc etassa byañjane pare kvaci okārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. oti ekaṃ padaṃ. avassā ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. maṇḍūkagatikavasena kvaciggahaṇaṃ byañjaneggahaṇañ ca vattate. tena ava icc etassa byañjane pare kvaci okārādeso hotī ty attho. onaddho ti udāharaṇaṃ. tassa pana avanaddho ti chedaṃ katvā anantarasuttadvayam adhikicc’ iminā avasaddassa okāraṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. itaraṃ suviññeyyam eva.
51. anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato. kimattham idam uccate. ye iha amhehi aniddiṭṭhā te vuttanayānusārena ñātabbā ti ñāpanatthaṃ. anupadiṭṭhānan ti ekaṃ padaṃ. vuttayogato ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. anupadiṭṭhānaṃ upasaggādīnaṃ vuttappakārehi sandhīhi yojetvā nipphatti veditabbā ty attho. āha ca anupadiṭṭhānaṃ upasagganipā
[64] tānaṃ sarasandhihi byañjanasandhīhi vuttasandhīhi ca yathāyogaṃ yojetabban ti. tattha ca sarasandhī ti sarānaṃ saresu vā vihito sandhi sarasandhi. byañjanasandhimhi pi es’ eva nayo. vuttasandhināmagāthādīsu vuttāhānatthaṃ vacanasiliṭṭhatāya vā āgamavasen’ akkharam ānetvā karīyamāno sandhi. yo pana vuttūpakārattā evaṃ nāmo jāto. so pana kiñcāpi visuṃ vutto. pacchā vuttanayena sarabyañjanasandhīsv eva saṅgahaṃ gacchati. sarabyañjanesu vihitattā. ten’ eva tamubhayattha pakkhipitvā dvidhā udāharaṇaṃ dasseti. tattha ca pāpanan t’imassa pa āpanan ti chedo. sarā sare lopan t’ imassa visayo. tattha ca pa iti upasaggapadaṃ. āpanan ti imassa pana āpa pāpuṇane t’ imassa bhūvādayo dhāta vo ti laddhadhātusaññādissa dhātussanto lopo ‘nekasarassā ti luttānubandhassa bhāvakammesu tabbānīyā ty adhikicca nandādīhiyutti yupaccayantassa anakā yuṇvūnanti yuno anādesaṃ katvā taddhita samāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ce ti nāmam iva katvā jinavacanayuttaṃhi liṅgañ ca nippajjate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhattiyo katvā siyo aṃ yo nāhisaṃ smā hi sanaṃsmiṃ sū ti tāsama niyappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddapaṭipattī ti katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatti. pa. katvā ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanasivibhattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccanty adhikicca sin tisissa amādesaṃ katvā saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte ti parasarassa asavaṇṇe sampatte ten’ eva pakati bhāvaṃ katvā netabbe parkkharaṃ nīte rūpaṃ. parāyanan t’ imassa pana paraṃ ayanan ti chedo. paṭhamaṃ kvacilopan t’ imassa visayo. tato sarā sare lopan t’ imassa. tato dīghan t’ imassa ca visayo. atha vā parā ayanan ti chedo. tadā pacchāvuttānaṃ dvinnaṃ visayo. tattha ca ayanan ti aya gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa ayitabban ty atthe vuttanayena yupaccayantassa anādesādimhi kate rūpaṃ. atha vā paraṃ āyanan ti chedo. tadā pubbe vuttānaṃ dvinnaṃ visayo. āyanan t’ imassa pana āpubbassa
[65] tass’ eva [dhā?]tussa rūpaṃ. upāyanan t’ imassa pana upa ayanan ti vā upāyanan ti vā chedo. yam ettha vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttam eva idaṃ pana upasagganānāttavasena vuttaṃ. upāhanan t’ imassa pana upa āhanan ti chedo. sarā sare lopan t’ imassa visayo. tattha ca āhanan ti āpubbassa hana hiṃ sāgatīsu icc etassa laddhadhātusaññādissa hanati gacchati etenā ty atthe nandādīhiyū ty adhikicca kattukaraṇapadesesu cā ti yupaccaye kate tassa ca anādese kate kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa lopā gamā ce ti dhātvāntamhi lutte vuttanayena nāmam iva katvā syuppattiṃ katvā atonenā ty adhikicca so ti siss’ okāraṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. āpubbassahi gatimhi icc etassa vā laddhadhātusaññādissa tasmiṃ yeva atthe tass’ eva paccayassa tasmiṃ yevādesakate ten’ eva saralopapakati bhāve ca kate rūpaṃ. nyāyogo t’ imassa pana ni āyogo ti chedo. ivaṇṇo yaṃ navā t’ imassa visayo. tattha ca ni iti upasaggapadaṃ. āyogo ti āpubbassa yujayoge icc etassa laddhadhātusaññādissa visarujapadādito ṇātiṇappaccayantassa kāritaṃ viya ṇānubandho ti kāritam iva katvā kāritānaṃ ṇo lopan ti ṇamhi lutte namakarānamantānaṃ niyuttatamhī ty adhikicca kagāca jānan ti dhātvāntassa gakāre kate asaṃ yogantassa vuddhikārite ti yakāre ukārassa vuddhimhi kate netabbe nīte vuttanayena nāmam iva katvā syuppattiṃ katvā ato ‘nenā ty adhikicca so ti siss’ okāraṃ katvā saralopapakatisbhāvañ ca katvā rūpasiddhi veditabbā. nirupadhī t’ imassa pana ni upadhī ti chedo. yavamadanataralācāgamā t’ imassa visayo. upadhītimassa pana upapubbassa dhā dhāraṇe icc etassa laddhadhātusaññādissa upadhārīyatī ty atthe saññāyaṃ dādhāto i iti ipaccaye kate saralopapakatibhāve ca kate vuttanayena syuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipī ti simhi lutte rūpaṃ. anubodho t’ imassa pana anubodho ti chedo. dīghaṃ rassaṃ lopañ ca tatrākāro ti vuttavidhimhi sampatte sarā pakati byañjane t’ imassa
[66] visayo. ettha ca anu ti upasaggapadaṃ. bodho ti budha … ṇu budhabodhane. budha avagamane ti tiṇṇam aññatarasa laddhadhātusaññādissa bujjhanan ty atthe visarujapadāditoṇā ty adhikicca bhāve ce ti ṇappaccayādimhi kate rūpaṃ. duvūpasantan t’ imassa pana du upasantan ti chedo. vakārāgamassa ca byañjanedīghan t’ imassa ca visayo. upasantan ti upapubbassasamu upasame icc etassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu ta iti tappaccayantassa sāsadisato tassa riṭṭhā ca bhujādīnamanto no dvi ca janādīnamātimhi ce ty adhikicca gamakhanahanaramādīnamanto ti dhātvantassa lope sampatte gamakhanahanādīnaṃ tuṃ tabbādīsunāti nakāraṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. tathā suvūpasantan ti. dvālayo t’ imassa pana du ālayo ti chedo. vamodudantānan t’ imassa visayo. tattha ca ālayo ti āpubbassalī silesane t’ imassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ṇappaccayantassa kāritam iva katvā ṇalopavuddhādimhi kate o ava sare ty adhikicca e ayā ti ayādesādimhi kate rūpaṃ. durākhyātan t’ imassa pana duākhyātan ti chedo. rakārāgamassa visayo. ākhyātan ti āpubbassa khyākathane icc etassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tā ti tappaccayādimhi kate rūpaṃ. tathā svākhyāto ti. upasaggo ca vamodudantānan t’ imassa visayabhāvo ca viseso. udīritan t’ imassa pana udīritan ti chedo. dakārāgamassa visayo. īritan t’ imassa pana īrakam pan’ etimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tā ti tappaccayantassa hiyyattanīsattamīpañcamīvattamānā sabbadhātukan ti vuttattā na sabbadhātukaṃ asabbadhātukan ti tappaccayantassa asabbadhātukattam āgamma ikārāgamo asabbadhātukamhī ti ikārāgame kate yathāgamam ikāro ti vā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. samuddiṭṭhan t’ imassa pana saṃuddiṭṭhan ti chedo madāsare t’ imassa visayo. uddiṭṭhan t’ idaṃ pana upubbassa disī uccāraṇe t’ imassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tā ti tappaccayantassa sāsadisato tassa riṭṭho ce ti vā tam evādhikicca sādisantapucchabhanja haṃsādīhiṭṭhātivā riṭṭhādesādimhi kate rūpaṃ. tattha ca pubbapakkhe ramhi rantorādinotirādino hotī ti daṭṭhabbaṃ.
[67] viyaggan t’ imassa pana viaggan ti chedo. yakārāgamassa visayo. aggan t’ imassa pana agagatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa saññāyamanu ty adhikicca sabbato ṇvutvāvīvā ti appaccayādimhi kate paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāve ca kate rūpaṃ. uttamavācīpāṭipadiko vā. vijjhaggan t’ imassa pana vi adhi aggan ti chedo ajjho adhī t’ imassa ca vāparo asarūpā t’ imassa ca visayo. vijjaggan ti pi pāṭho. tassa vijjā aggan ti chedo. sarā sare lopan t’ imassa visayo. byaggan t’ imassa pana vi aggan ti chedo. ivaṇṇo yaṃ na vā t’ imassa visayo. avayāgamanan t’ imassa pana ava āgamanan ti chedo. yakārāgamassa visayo. āgamanan t’ idaṃ pana āpubbassa gamu sappa gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa nandādīhiyūtiyupaccayantassa anādesādimhi kate rūpaṃ. anvetī t’ imassa pana anu etī ti chedo. vamodudantānan t’ imassa visayo. etī t’ imassa pana i gatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa nikkhamatī ti etthavuttanayena tipaccaye kate asaṃyogantassa vuddhi kārite ty adhikicca aññesu cā ti vuddhimhi kate rūpaṃ. anupaghāto t’ imassa pana anu upaghāto ti chedo. sarā sare lopan t’ imassa dīghan t’ imassa ca visayo. upaghāto t’ imassa pana upapubbassa hana hiṃsāgatīsu icc etassa laddhadhātusaññādissa ṇappaccayantassa ṇamhiranjassa jobhāvakaraṇesu ty adhikicca hanassa ghāto ti sabbassa hanadhātussa ghātādimhi kate rūpaṃ. anacchariyā t’ imassa pana ana acchariyā ti chedo. rassan t’ imassa visayo. tassa pana acchariyā ti āpubbassacara gatibhakkhaṇesu ca. cara caraṇe ti ca dvinnam aññatarassa laddhadhātusaññādissa ṇappaccayantassa masussa sussaccharaccherā ty adhikicca āpubbacarassa ce t’ icchariyā dese katena acchariyā ti viggahe dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo tikammadhārayasamāse kate ubhe tappurisā ti tappurisasaññaṃ katvā attaṃ nassa tappurise ty adhikicca sare an iti nassa anādese kate sarā pakati byañjane sare kvaci ty adhikicca rassan ti ākārassa rassaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. anu acchariyā ti pi cchedo. sarā sare lopan t’ imassa visayo. pariyesanā t’ imassa pana
[68] pari esanā ti chedo yakārāgamassa visayo. esanā t’ imassa pana esapariyesane t’ imassa ladddhadhātusaññadissa vuttanayena yupaccayantassa nādesādayo katvā esanasaddā itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvañ ca katvā vuttanayena nāmam iva katvā syuppattiñ ca katvā sesato lopaṃ gasipī ti simhi lutte rūpaṃ. parāmāso t’ imassa pana para ā māso ti chedo. sarā sare lopan t’imassa visayo āmāso t’ imassa pana āpubbassa masa āmasane t’ imassa laddhadhātusaññādissa ṇappacayādimhi kate rūpaṃ. evaṃ sare susarabyañjanānaṃ byañjane sucasarānaṃ dassetvā idāni byañjanesu byañjanānaṃ dassento pariggaho ty ādim āha. tassa pana parigaho ti chedo. paradvebhāvo ṭhāne t’ imassa visayo. gaho t’ imassa pana gaha upādāne t’ imassa laddhadhātusaññādissa saññāya manū ty adhikicca sabbato ṇvutvāvīvā ti appaccayādimhi kate rūpaṃ. tathā paggaho ti upasaggam eva nānattaṃ. pakkamo t’ imassa pana pakamo ti chedo. tass’ eva visayo. kamo t’ imassa pana kamupadavikkhepe ti laddhadhātusaññādissa anantare vuttanayena appaccayādimhi kate rūpaṃ. parakkamaniggamasaddesu upasaggo va viseso. nikkasāvo t’ imassa pana nikasāvo ti chedo. tass’ eva visayo. tattha ca sasāvo ti kasāyavācako pāṭipadiko. kileso vititaṃsadisattā tabbohāraṃ bhajati. nillayan t’ imassa pana nilayan ti chedo. tass’ eva visayo. layan t’ idaṃ pana līsi lesane t’ imassa vuttanayena yupaccayantassa nādesādimhi kate rūpaṃ. tathā dullayanti. dubbhikkhan t’ imassa pana dutikkhan ti chedo. vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā t’ imassa visayo. sikkhan t’ imassa pana bhikkha yācane t’ imassa ṇappaccayādimhi kate rūpaṃ. dubbuttan t’ imassa pana duvuttan ti chedo. paradve bhāvo ṭhāne t’ imassa visayo. vuttan t’ imassa pana vacavibhattiyaṃ vācāyan t’ imassa tappaccayantassa sāsadisato tass’ ariṭṭho ca bhujādīnam anto no dvi cā ty adhikicca vacavāvūti vakārass’ ukāraṃ katvā antassa ca lopaṃ katvā kakārassa ca dvebhāvaṃ katvā kvac’ ādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu ce ty adhikicca tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ce ti ādimhi vakārāgamaṃ katvā netabbe parakkharaṃ nīte syuppattādimhi kate rūpaṃ. sandhiṭṭhan t’ imassa pana saṃdiṭṭhan ti chedo. vaggantaṃ vā vagge t’ imassa visayo. diṭṭhan t’ imassa pana disa pekkhane t’ imassa tappaccayantassa sāsadisato tassa riṭṭhā ce ti tassariṭṭhādesādimhi kate rūpaṃ. duggatādayo pana suviññeyyā va. tattha ca gatan t’ imassa pana gamu sappagatimhi icc etassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu kā ti tappaccayantassa gamakhanahanādīnaṃ tuṃ tabbādīsune ti dhātvāntassa namhi sampatte sāsadisato tass’ ariṭṭho ca bhujādīnamanto no dvica janādīnamātimhi ce ty adhikicca gamakhanahanaramādīnamanto ti dhātvantassa lopaṃ katvā syuppattā dimhi kate rūpaṃ. abhikkama paṭikkamādīni pi vuttanayen’ eva yojetabbāni.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ pañcamo paricchedo.
II. NĀMA
52. jinavacanayuttaṃ hi. kimattham idam uccate. sandhikappassa niddiṭṭhānantaraṃ nāmakappaṃ dassentena jinavacanayuttaliṅgān’ eva nippajjante. teh’ eva vibhattādayo hontī ti ñāpanatthaṃ. jinavacanayuttan ti ekaṃ padaṃ. hī ti ekaṃ padan ti dvipadam idaṃ suttaṃ. jinavacanayoggan ty attho. jitavā ti jino. jinassa vacanaṃ jinavacanaṃ. jinavacanassa yuttaṃ jinavacanayuttaṃ. hī ti avadhāraṇatthe nipāto. vuttañ hi.
upasaggā nipātā ca paccayāca ime tayo
neke nekatthavisayā iti neruttikābravun ti.
ayañ h’ etth’ attho jinavacananurūpam evā ti. kasmā ih’ evedaṃ vuttaṃ nādimhī ti. tattha pana na sabbena sabbaṃ visadisaṃ aññatrānupakāra-akkharaparivajjanā. iha pana sabbathā liṅgādīnaṃ visadisabhāvañāpanatthaṃ vuttan ti. atha vā adhikāraṃ pana tividhaṃ sīhagatikamaṇḍūkagatikayathānupubbikavasena. tattha ca yathā sīho migarājā ekasmiṃ ṭhāne nisinno pubbāparaṃ viloketi evaṃ sīhagatiko pi. yathā pana maṇḍūkā uppatitvā
[70] uppatitvā gacchanti. evaṃ maṇḍūkagatiko pi. itaro pana paṭipāṭivasen’ eva vattati. ayaṃ pana nayo sīhagatiko ti veditabbo. ten’ eva akkharā pi jinavacanānukūlā yevā ty attho yujjatī ti.
53. liṅgañ ca nippajjate. kimattham idam uccate. jinavacanayuttaṃ hi liṅgaṃ ñapīyati nippajjatī ti ñāpanatthaṃ. liṅgan ti ekaṃ padaṃ. nippajjate ti ekaṃ padan ti tipadam idaṃ suttaṃ. liṅgaṃ ṭhapīyati nippajjati cā ty attho. etam atthaṃ caggahaṇavasena gahetabbaṃ. ettha ca līnam atthaṃ gamayatī ti liṅgaṃ. līnasaddūpapadassa gamu sappa gatimhi icc etassa rūpaṃ. liṅga gatimhi icc etassa vā liṅgī sati attho etenā ti liṅgaṃ kintaṃ ghaṭapaṭādi atthajotakaṃ vacanaṃ. uttañ ca.
rukkho ti vacanaṃ liṅgaṃ liṅgattho tena dīpito
evaṃ liṅgañ ca liṅgatthaṃ utvā yojeyya paṇḍito ti.
ettha ca liṅgaṃ duvidhaṃ anvattharuḷhīvasena. tividhaṃ itthipumanapuṃsakavasena. tattha ca itthiliṅgaṃ āvattikādicatukkavasena vā kriyādisāmaññādicatukkavasena vā catubbidhaṃ. tattha ca ekekaṃ ākārivaṇṇuvaṇṇantavasena pañcavidhan ti taṃ sabbaṃ vīsatividhaṃ hoti. pulliṅgaṃ pana vuttanayen’ eva catubbidhaṃ. tattha ca ekekaṃ avaṇṇivaṇṇuvaṇṇantavasena chabbidhan ti taṃ sabbaṃ catuvīsatividhaṃ hoti. itaraṃ pana vuttanayen’ eva catubbidhaṃ. tattha ca ekekaṃ akārikārukārantavasena tividhan ti taṃ sabbaṃ dvādasavidhaṃ hoti. evaṃ chappaññāsavidhaṃ hoti. samāsataddhitakitakuṇādirūḷhisaddavasenā pi bahudhā gahetabbaṃ. taṃ sabbaṃ idha ṭhapetabbanipphādetabbavasena gahitaṃ. vuttañ ca vuttiyaṃ yathā yathā jinavacanayuttaṃ hi liṅgaṃ tathā tathā idha liṅgañ ca nippajjate ti. ayaṃ pan’ etth’ attho yaṃ yaṃ pakāraṃ jinavacanānukūlaṃ liṅgaṃ taṃ taṃ pakāraṃ idha liṅgaṃ ṭhapīyati nipphādīyatī ti.
54. tato ca vibhattiyo. kimattham idam uccate. jinavacanayuttaliṅgato vibhattiyo hontī ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. tato jinavacanayuttaliṅgato vibhattiyo hontī ty attho. vividhā bhājīyatī ti vibhatti. kammādivasena ca ekakkādivasena ca vibhaje
[71] ti. casaddo atthavisesaṃ dīpeti. ayañ h’ etth’ attho tato ca vibhattiyo honti. tā ca pana caggahaṇena ekavacanabahuvacanapaṭhamādutiyātatiyā catutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīsaññaṃ labhantī ti. ten’ eva tattha tattha ekamhi vattabbe ekavacanaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ liṇgatthe paṭhamā ty ādīsu saṅkāpagamo hotī ti.
55. siyoaṃyonāhisanaṃsmāhisanaṃsmiṃsu. kimattham idam uccate. tato ca vibhattiyo hontī ti vuttaṃ. kā ca pana tā ti sandeho jāyeyyā ti tannivattanatthaṃ. tato ca syādayo hontī ty attho. sica yo ca aṃ ca yo ca nā ca hi ca sa ca naṃ ca smā ca hi ca saca naṃ ca smiṃ ca sucā ti viggahe nāmānaṃ samāso yuttattho ty adhikicca nāmānaṃ samuccayo dvando hi dvandasamāse kate tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti vibhattilope kate vuttatthānam appayogo ti casaddam appayoge kate taddhitasamāsakitakānām aṃ vā tavetunādīsu ce ti nāma byapadeso. tato syādyuppatti. syādimhi avisesenasampatte liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatti. pa. katvā bahumhi vattabbe bahuvacanan ti bahuvacane sampatte tadapavādā so napuṃsakaliṅgo diguss’ ekattan ty adhikicca tathā dvande pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantuka vividhaviruddhavisabhāgatthādīnañ ce ti napuṃsakaliṅgattam ekattañ ca katvā atha ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanasi vibhattiyo ti. tassāsesato lopaṃ gasipī ti lopo ca. evaṃ siyo aṃyo nāhi sanaṃ smā hi sanaṃ smiṃ sū ti rūpasiddhi veditabbā. kasmā ihedaṃ vuttan ti. tato ca vibhattiyo ti pubbe vibhattisaññaṃ aṭṭhapetvā vuttattā tā pan’ imā ti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ vuttaṃ. devadattam ānaya ghaṭhadhārakan ti vutte kiñcāpi pubbe aggahitanāmadheyyo asuko ghaṭadhārako. so devadatto ti cintetvā tam āneti. evaṃ tato ca vibhattiyo ti vatvā tadanantaraṃ va tāsaṃ niddiṭṭhattā pubbe aviññātanāmānam pi sukhāvabodho hotī ti. nandhidāni iminā vibhattiyo ṭhapitā atha tā kuto āgacchantī ti namaggitabban ti. na. pubbāparacintābhāvā. na hi asukasmiṃ nāma buddhakkhette saddā uppannā. asukasmiṃ nāma buddhakkhette vibhattiyo hontī ti
[72] niyamo atthi. yathā pana sattānaṃ pubbakoṭi na paññāyati. tathā buddhānañ ca tehi paṭividdhasaddhammassa ca tannīpakapāḷiyā ca tāya yuttavibhattīnañ ca tappakāsakaniruttācariyānañ ca pubbakoṭi na paññāyati. tasmā suttasmiṃ asati vibhattiyo n’ atthi. vibhattimhi asati suttopadeso na siyā ti anupaparikkhitvā khandhūpaladdhiyaṃ avijjā. avijjūpaladdhiyaṃ khandho. bīje sati rukkho. rukkhe sati bījan ti upaparikkhanaṃ viya suttāpekkhā vibhatti. vibhatyāpekkhaṃ suttan ti upaparikkhittabbaṃ. aññathā tattha tattha yasmād apeti bhayam ādatte vā tadapādānaṃ yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ yena vā karīyate taṃ karaṇaṃ okāse sattamī ty ādīsu saññāsuttesu ca vidhisuttesu ca te h’ eva vihitā vibhattiyo dissantī ti tattha tattha codanā rāsi pi siyā ti.
56. tadanuparodhena. kimattham idam uccate. yena yena pakārena nipphādīyamāne liṅge tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodho hoti. tena tena pakārena nipphādayissāmā ti ñāpanatthaṃ. tesaṃ jinavacanānaṃ anurūpavasenā ty attho. na uparodho anuparodho. tesaṃ anuparotho tadanuparodho. tena tadanuparodhena. kasmā ih’ evedam uccate ti. iha pana cuddasavibhattiyo paṭiatā. aññattha ekavīsati. ko nu kho hetv ih’ evaṃ paṭhane ti sandeho jāyeyya. tadapagamatthaṃ ihedaṃ paṭhitaṃ. ayañ h’ etthattho yena yena pakārena nipphādīyamāne tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodho hoti. tena tena pakārena nipphādayissāmā ti. idaṃ vuttaṃ hoti jinavacane dvivacanaṃ na dissati. tasmā taṃ parivajjetvā sesā va dassitā. tasmā cuddasajātā ti. atha vā sakkataganthe vibhattiyo aññathā paṭitā. ihaññathā. kiṃ nu kho kāraṇaṃ ih’ evaṃ paṭhane ti sandeho siyā ti taṃ nivattanatthaṃ. ayañ h’ etth’ attho tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodhena nipphādayissāmā ti. tasmā evaṃ paṭhitā ti. atha vā upari ākhyātādinam pi visadisaṃ katvā niddesaṃ disvā ten’ eva nayena sandeho siyā ti tannivattanatthaṃ paṭhame va attano kathanappakāramāha. evañ hi kate sati tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodhena liṅgehi nippajjate ti. vuttañ ca
[73] vuttiyaṃ yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodho. tathā tathā idha liṅgañ ca nippajjate ti. ayaṃ pan’ etthattho yena yena ppakārena nipphādīyamāne tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodhena nippajjanti. tena tena pakārena amhe idha liṅgāni nipphādīyante ti.
57. ālapane si gasañño. kimattham idam uccate. ālapane si ga sañño hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. ālapane si gasañño hotī ty attho. abhimukhaṃ katvālapanaṃ ālapanaṃ. tasmiṃ ālapane ālapane si go ti avatvā saññāggahaṇakaraṇaṃ ādesasakā nivattanatthaṃ. paṭhamāniddiṭṭhā pi ādeso hotī ti atthasambhavato. dissati hi o ava sare ty ādīsu sare pare dhātvantassa okārassa avādeso hotī ty attho. yady evaṃ akkharāpādayo ekacattālīsan ti sutte pi saññāggahaṇaṃ kasmā na katan ti. heṭṭhā vuttavacanassānurūpavasena vuttattā. tatth’ odantā sarā aṭṭhā ty ādīsu pi kasmā na katan ti. akkharāpādayo ekacattālīsan ti ettha saṅkānivattanatthaṃ. tattha hi saññāggahaṇe kate pubbam asaññā suttan ti saṅkā siyā ti. bho ti ayye ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca bho tī ti bhū sattāyam icc etassa laddhadhātusaññādissa vattamāne mānantā ti antappaccayantaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikārite ty adhikicca aññesu cā ti ūkārassa vuddhiṃ katva o ava sare ti tassāvadese kate itthiyamato āpaccayo ti vattamāne nadādito vā īti īpaccayaṃ katvā saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti saralopapakati bhāvaṃ katvā netabbaṃ netvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ce ti ettha caggahaṇena nāmam iva katvā jinavacanayuttaṃhi liṅgañ ca nippajjate ti vattamāne tato ca vibhattiyo ti vibhattyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃ smā hi sanaṃ smiṃ sūti tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā liṅgatthe paṭhamā ti vattamāne ālapane ce ti paṭhamaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā ekamhi vattabbe ekavacanan ti ekavacanasivibhattiṃ katvā iminā sissa gasaññaṃ katvā
[74] ntussa tam īkāre ty adhikicca bhavato bhoto ti bhavantasaddassa bhotādesaṃ katvā ālapane sigasañño iṇṇuvaṇṇājhalāti vattamāne te itthikhyā po ti ivaṇṇassa pasaññaṃ katvā bhogetūti vattamāne jhalapārassan ti rassaṃ katvā sesatolopaṃ gasi pī ti gamhi lutte rūpaṃ. ayye kaññe kharāti ye ti ayya kaññakharātiya saddehi itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopa pakati bhāvañ ca katvā taddhita samāsakitakānāmaṃ vā tavetunā dīsu ce ti ettha caggahaṇena nāmam iva katvā vuttanayenālapan’ ekavacanaṃ katvā tassa c’ iminā gasaññaṃ katvā ālapane si gasañño te itthikhyā po ti vattamāne ā gho ti ghasaññaṃ katvā sakhato gass’ e vā ti vattamāne ghate ce ti gasse kārā desaṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī tipubbasarassalopaṃ katvā sarāsare lopaṃ vāparo asarūpā tivattamāne kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti ekārassāsavaṇṇe sampatte ten’ eva pakatibhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpāni. ito paraṃ kimudāharaṇāni. tattha ca sātitasaddato vuttanayenāppaccayādimhi kate liṅgatthepaṭhamā ti paṭhamekavacanasivibhattiṃ katvā anapuṃsakassāyaṃ simhi amussamosantivattamāne etatesaṃto ti takārassa sakārādese kate sesato lopaṃ gasipī ti simhi lutte rūpaṃ. ayyā ti ayyasaddato vuttanayenāppaccayā dimhi kate liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamekavacanavibhattiṃ katvā anālapanattā sissa iminā va saññamakatvā sesato lopaṃ gasipī ti simhi lutte rūpaṃ. bho ti yo ti bhū icc etassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena rūpaṃ. ayaṃ pan’ ettha viseso. liṅgatthe paṭhamā ty adhikicca ālapane ce ti paṭhamaṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge vuttanayena bahumhi vattabbe bahuvacanan ti bahuvacanayo vibhattiṃ katvā idha vuttavidhānābhāvato iminā va saññam akatvā gattābhāvā sesato lopaṃ gasipī ti lopākaraṇan ti. ayyāyo ti ayyasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā idha vuttappakārābhāvā iminā gasaññam akatvā gattābhāvāghate ce ti evam ādīhi ādesādimhi ka
[75] te rūpaṃ. iminā va saññākaraṇe payojanaṃ dassento ghate ce ti suttam āharī.
58. ivaṇṇuvaṇṇā jhalā. kimattham idam uccate ivaṇṇuvaṇṇā yathāsaṅkhyaṃ jhalasaññā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. saññāggahaṇam ihānuvattate. tena ivaṇṇuvaṇṇājhalasaññā hontī ti ty attho. i yeva vaṇṇo ivaṇṇo. tathā uvaṇṇo. tattha ca vaṇṇo ti vaṇṇa-vaṇṇakriyavitthāraguṇavacanesū t’ imassa laddhadhātusaññādissa atthaṃ vaṇṇetī ty atthe visarujapadāditoṇe ti ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃ viya ṇānubandho ti kāritam iva katvā kāritānaṃ ṇolopan ti ṇalopaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmam iva katvā jinavacanādhikāram adhikicca liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamekavacanasivibhattiṃ katvā atonenā ti vattamāne so ti siss’ okāraṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ivaṇṇo ca uvaṇṇo ca ivaṇṇuvaṇṇā. nāmānaṃ samāso yuttattho ty adhikicca nāmānaṃ samuccayo dvando ti dvandasamāsaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti vibhattilopaṃ katvā pajati c’ assa sarantasse ti pakatibhāvaṃ katvā vuttatthānam appayogo ti casaddam appayogaṃ katvā samāsattā vuttanayena nāmam iva katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamābahuvacanayo pi bhattiṃ katvā tassa ato nena so vā ti vattamāne sabbayoninam ā e ti ākārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. jhalā ti etthā pi es’ eva nayo. isino ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca isino ti isapariyesane t’ imassa laddhadhātusaññādissa sīlādikkhandhe esati gavesatī ty atthe munādīhicī ti ipaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmam iva katvā isisaddato jinavacanayuttaṃ hi liṅgañ ca nippajjate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā siyo aṃ yo nāhisanaṃ smāhisanaṃsmiṃ sū ti tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yassa dātukāmo rocate dhārayate vātaṃ sampadānan ti sampadānasaññaṃ katvā sampadāne catutthī ti catutthīvibhattiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā ekamhi
[76] vattabbe ekavacanasavibhattiṃ katvā vā yassa vā pariggaho taṃ sāmī ti sāmisaññaṃ katvā sāmismiṃ chaṭṭhī ti vuttanayena chaṭṭhekavacanasavibhattiṃ katvā vā isisaddantass’ ivaṇṇassa anantarasuttam adhikicc’ iminā jhasaññaṃ katvā jhalato sassa no vā ti tassa noādese kate rūpaṃ. daṇḍino ti daṇḍanipāte t’ imassa vā daḍīāṇāyan t’ imassa vā laddhadhātusaññādissa kaḍyādīhi koti kapaccayaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ce ti kakārassa lopaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmam iva katvā syuppattiñ ca katvā ato nenā ti vattamāne so ti sissokārādiñ ca katvā daṇḍo assa atthī ty atthe tadassatthī ti vīce ty adhikicca daṇḍādito ita īti īpaccayaṃ katvā vuttatthānam appayogo ti assa atthi saddānam appayogaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopā ce ti ettha tesaṃ gahaṇena vibhattilopaṃ katvā vuttanayena saralopapakatibhāvaṃ katvā taddhitattā nāmam iva katvā vuttanayena savibhattiṃ katvā idhināivaṇṇassa jhasaññaṃ katvā aghorassam ekavacanayosv api ce ti aghassa rassaṃ katvā jhalato sassano vā ti sassano ādese kate rūpaṃ. aggino ti agagatimhi vā agakuṭilagatimhi vā icc etassa laddhadhātusaññādissa munādīhicī ti ipaccayaṃ katvā dvebhāvādiñ ca katvā aggisaddato savibhattādimhi kate rūpaṃ. gahapatino ti gahassapatī ti katasamāsassa gahapati saddassa savibhatyādimhi kate rūpaṃ. setuno ti se gatimhi sibandhane ti dvinnam aññatarassa laddhadhātusaññādissa gacchanti etenā ti vā bandhīyatī ti vā atthehanādīhinuṇutavotitupaccayaṃ katvā pacchimassa asaṃyogantassa vuddhikārite ty adhikicca aññesu cā ti vuddhiṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā savibhattiñ ca katvā iminā uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā vuttanayena sassano ādese kate rūpaṃ. bhikkhuno ti sikkha yācane t’ imassa laddhadhātusaññādissa bhikkhanasīlo. bhikkhanadhammo. bhikkhane sādhukārī ty atthe tassīlādīsu ṇītvāpī ca pārādigamimhārūtivattamāne bhikkhādito ce ti rūpaccayaṃ katvā ramhi rantorādino ti ramhi lutte netabbaṃ netvā
[77] kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā ti uttarasarassa rassaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tato savibhattiṃ katvā iminā uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā sassa noādese kate rūpaṃ. sayambhuno ti sayaṃ saddūpapadassa bhū sattāyam it’ imassa laddhadhātusaññādissa sayaṃ bhūto ty atthe kvī ce ti kvīpaccayaṃ katvā kvīlopo ce ti lalopaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tato savibhattiṃ katvā iminā uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā agho rassam ekavacana yo sv api ce ti lassa rassaṃ katvā sassa noādese kate rūpaṃ.
59. te itthikhyā po. kimattham idamu ccate. te ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthikhyā tadā pasaññā hontī ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. saññāggahaṇañ ca ivaṇṇuvaṇṇaggahaṇañ ca vattate. tena ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthikhyā. tadā pasaññaṃ labhantī ty attho. ācikkhantī ti ākhyā. āpubbassa khyā tathane t’ imassa laddhadhātusaññādissa visarujapadādito ṇā ti ṇapaccayantassa vā kvi ce ti kvipaccayantassa vā rūpaṃ. itthiyā ākhyā ty atthe tappurisasamāsaṃ katvā sarā sare lopan ty adhikicca vā paro asarūpā ti parasarassa lope kate rūpaṃ. rattiyā ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca rattiyā ti ranjarāge t’ imassa laddhadhātusaññādissa rañjanti etthā ty atthe midādīhittita yotittipaccayaṃ katvā kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ce ti dhātvantassa lopaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tato syādyuppattiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yo karoti sa kattā ti kattusaññaṃ katvā karaṇe tatiyā ti vattamāne kattari ce ti vuttanayena tatiyekavacanāvibhattiṃ katvā idha ivaṇṇass’ itthi vācakattā ālapane si gasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalā ti vattamāne iminā pasaññaṃ katvā āyacatutth’ ekavacanassa tu ghatonādīnan ty adhikicca patoyāti nāvacanassa yādese kate rūpaṃ. itthiyā ti isu icchākantīsū t’ imassa laddhadhātusaññādissa sayaṃ vā icchati. aññehi vā kāmīyatī ty atthe samādīhithamā ti thapaccayaṃ katvā kvaci dhātuviññattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa
[78] lopāgamā ce ti dhātvantassa lopaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti vattamāne vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā ti dvebhāvena paṭhamakkharam ānetvā netabbaṃ netvā itthasaddato itthiyamato āpaccayo ti vattamāne nadādito vā īti īpaccayaṃ katvā vuttanayena saralopapakatibhāvādiñ ca katvā tato nāmam iva katvā vuttanayena tatiyekavacanāvibhattiṃ katvā iminā pasaññaṃ katvā agho rassam ekavacanayosv api ce ti parassa rassaṃ katvā nāvacanassa vuttanayena yādese kate rūpaṃ. vadhuyā ti hana hiṃsā gatīsū t’ imassa laddhadhātusaññādissa antamabhosunakhamapiupagamanasīlā ty atthe bhikkhādito ce ti rūpaccayaṃ katvā ramhi rantorādino ti ramhi lutte hanassa ghāto ty adhikicca vadhovā sabbatthā ti hanassa vadhādesaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tatiyekavacanāvibhatyādimhi kate rūpaṃ. dhenuyā ti dhe pāne t’ imassa laddhadhātusaññādissa pivati ito sayaṃ vā pāyetī ty atthe hanādīhi nuṇutavotinupaccayaṃ katvā vuttanayena nāmam iva katvā tatiyekavacananāvibhatyādimhi kate rūpaṃ. isinā bhikkhunā ti kimudāharaṇāni. tesam uppatti heṭṭhā vuttanayā eva. ayaṃ pan’ ettha viseso isibhikkhusaddehi tatiyekavacananāvibhattiṃ katvā anitthivācakattā iminā pasaññābhāvā yādesābhāvo ti.
60. ā gho. kimattham idam uccate. ākāro yadā itthikhyā tadā ghasaññā hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. saññāggahaṇañ ca itthikhyāggahaṇañ ca vattate. tena itthikhyo ākāro ghasañño hotī ty attho. saddhāya ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana saddhakaññavīṇagaṅga icc evam ādīhi pāṭipadikehi itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñ ca katvā vuttanayena nāmam iva katvā tatiyekavacanā vibhattiṃ katvā ālapane si gasañño te itthikhyā po ty adhikicc’ iminā ithivācakassa ākārassa ghasaññāṃ katvā āyacatutthe kavacanassatū ty adhikicca ghato nādīnan ti nāvacanassa yādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñ ca katvā rūpasiddhi veditabbā. rattiyātyādīni kimudā
[79] haraṇāni. tesam uppatti heṭṭhā vuttanayā eva. satthārā ti pi kimudāharaṇaṃ. taṃ pana sāsa anusiṭṭhimhī t’ imassa laddhadhātusaññādissa sadevake loke sāsatī ty atthe sāsādīhi ratthūtiratthupaccayaṃ katvā ramhi ranto rādino ti rādimhi lutte netabbe nīte vuttanayena nāmam iva katvā satthusaddato tatiyekavacananāvibhattiṃ katvā satthu pi tādīnamāsismiṃ silopo ce ti vattamāne aññe svārattan ti satthusaddantassārādesaṃ katvā sati pi ākārasmiṃ anitthivācakattā iminā ghasaññam akatvā aññesv ārattaṃ tato ‘smim īti vattamāne nāātināvacanassākārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādim hi kate rūpaṃ.
61. sāgamo se. kimattham idam uccate se vibhattimhi sakārāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. se vibhattimhi sakārāgamo hotī ty attho. āgacchatī ti āgamo. āgamanaṃ vā āgamo. sa eva āgamo. sassa vā āgamo ti sāgamo. purisassā ty ādīni udāharaṇāni. tattha purisassā ti purisasaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhekavacanaṃ vā savibhattiṃ katvā iminā sakārāgamaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarāni vuttasadisān’ eva. purisasmin ti kimudāharaṇaṃ. tassa pana purisasaddato jinavacanayuttaṃ hi liṅgañ ca nipajjate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yo ‘dhāro tam okāsan ti okāsasaññaṃ katvā okāse sattamī ti sattamyekavacanasmiṃ vibhattikatvā savibhattābhāvā iminā sāgamābhāve kate rūpaṃ.
62. saṃsāsv ekavacanesu ca. kimattham idam uccate. ekavacanassa sambhūtattā ekavacanan ti laddhavohāresu saṃsāsu vibhattādesesu parabhūtesu sāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. sāgamaggahaṇassānuvattanato ekavacanesu saṃsāsu vibhattādesesu parabhūtesu sāgamo hotī ty attho. nanu sāgamo se ti ettha se ti pade savibhattim evāgahetvā sakāramatte gahite vinā pi iminā sijjhatī ti. sijjhati. appasangadoso va siyā.
[80] smāsmiṃsvādīnam pi sakārāgamassāpajjanato. tasmā tattha savibhattim eva gahetvā yattha n’ icchati. taṃ parivajjetvā yattha icchati. tattha sāgamaṃ dassento idaṃ suttam ārati. imass’ uccāraṇam eva sāgamo se ti ettha savibhattiss’ eva gahitabhāvaṃ sādheti. iha ca saṃsā dvī ti vacane smādīnaṃ parivajjeti. ekavacanesv īti vacanena sabbato naṃ saṃsānan ti kataṃ sabbanāmikamhā naṃ vacanassa saṃsānaṃ ādesaṃ parivajjeti. api ca ubhayenā pi vibhattādesaṃ saṅgaṇhāti ekavacanan ti hi vohāro ty ādīnaṃ vā siyā syādīnaṃ vā. na ca ty ādīsu syādīsu ekavacanan ti vuttā saṃsānāma santi. atha ca pana cakkhunissitassa viññāṇassa ṭhānopacārena cakkhun ti gahaṇaṃ viya ca mañcaṭṭhānaṃ mañcā ti gahaṇaṃ viya ca ekavacanassa sambhūtattā ekavacanan ti laddhavohāre saṃsādese saṃsādvekavacanesū ti āha. tena viññāyati vibhattādesaṃ saṅgaṇhātī ti āha ca vuttiyaṃ saṃsāsu ekavacanesu vibhattādesesū ti ca. vibhattādesesv īti kimatthaṃ manasā ti ca. etissan ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca etissan ti etasaddato itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā vuttanayena saralopapakatibhāvādiñ ca katvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ce ti ettha caggahaṇena nāmam iva katvā vuttanayena sattamyekavacanasmiṃ vibhattiṃ katvā ālapane si gasañño te itthikhyā po ti vattamāne ā gho ti itthivācakass’ ākārassa ghasaññaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo sabbato ko ty adhikicca ghapatosmiṃ sānaṃ saṃ sā tismiṃnosaṃādesaṃ katvā sāgamo se ty adhikicc’ iminā sāgamaṃ katvā idam evādhikicca etimāsamī ti etāsaddantass’ ikārādese kate rūpaṃ. etissā ti etasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā catutthekavacanaṃ vāchaṭṭheka[va?]canaṃ savibhattiṃ katā vuttanayena ghapatosmiṃ sānaṃ saṃ sā ti sādesādimhi kate rūpaṃ. yathā cetāni. tathā imissan ty ādīni. kevalañ hi imasaddādibhāvo ca tissaṃ tissā ty ettha tassā vā ti ākārass’ ikārādesa karaṇañ ca tassaṃ tassā yassaṃ yassā ty ettha idam evādhikicca ghorassan ti ghassa rassa karaṇañ ca
[81] amussaṃ amussā ti ettha ālapane sigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalā ty adhikicca te itthikhyā po ti pasaññākaraṇañ ca viseso. agginā pāṇinā ti kimudāharaṇāni. tesaṃ pana aggipāṇi icc etehi pāṭipadikasaddehi jinavacanayuttaṃ hi liṅgañ ca nippaccate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhattuppattiṃ katvā siyo aṃ yo nā hi sanaṃ smā hi sanaṃ smiṃ sūti tassā py aniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yena vā karīyate taṃ karaṇan ti karaṇasaññaṃ katvā karaṇe tatiyā ti tatiyekavacanāvibhattiṃ katvā sati pi ekavacane saṃsānaṃ abhāvā iminā sāgamam akatvā rūpasiddhi veditabbā. nanv idaṃ dvayaṅgavikalaṃ viya dissati. saṃsāttā bhāvā vibhattādesattābhāvā ce ti. tan na. asati hi saṃsāggahaṇe vibhattādesesū ti atthassevābhāvā ti. tāsaṃ sabbāsan ty ādīni pi kimudāharaṇāni. tattha ca tāsan ti tasaddato itthiyamato āpaccayo ti āpaccayādiṃ katvā vattanayena nāmam iva katvā jinavacanādhikāram adhikicca syādyuppattiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati vuttanayena sāmisaññaṃ katvā sāmismiṃ chaṭṭhī ti chaṭṭhībahuvacananaṃ vibhattiṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo ty adhikicca sabbato naṃ saṃ sānantinaṃ vacanassa saṃ ādesaṃ katvā sati pi saṃādese ekavacanesv īti vuttattā iminā sāgamasmiṃ akate rūpaṃ. itaraṃ vuttasadisam eva. kevalañ h’ ettha sabbasaddo va viseso. manasā vacasā thāmasā ti pi kimudāharaṇāni. tattha ca manasā ti mana ñāṇe t’ imassa maññatī ti atthe saññāyamanutivattamāne sabbato ṇvutvāvīvāti apaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā ti takattā nāmam iva katvā vuttanayena tatiyekavacananāvibhattiṃ katvā manogaṇāditosmiṃ nānamiā ti nāvacanassākārādesaṃ katvā tam evādhikicca sasare vāgamo ti sakārāgamaṃ katvā netabbaṃ netvā sati pi sāsadde vibhattādesābhāvā iminā sāgamasmim asmim akate rūpaṃ. itaraṃ vuttasadisam eva. kevalañ h’ ettha vacaviyattiyaṃ vācāyan ti dhātumattam eva nānattaṃ. thāmasā ti ettha pāṭipadiko va viseso. nanv ekavacanattābhāvā na hotī ti kimatthaṃ vibhattādesesv īti kimatthan ti
[82] vuttan ti. ekavacanan ti vohārassa sambhavato. tañ hi ekavacanāvayavattā tappaṭibaddhattā ca ekavacanavohāraṃ labhatī ti. nanv evaṃ sante pi vibhattādesaggahaṇassābhāvā na vattabban ti. na na vattabbaṃ. ubhayaphaladassanatthaṃ vuttattā. idañ hi saṃsāsu vibhattādesesū ti vutte tāsan ty ādīsu siyā. ekavacanesu vibhattādesesū ti vutte purisenā ty ādīsu siyā saṃsāsv ekavacanesu vibhattādesesū ti vutte icchitaṭṭhān’ eva siyā. tasmā tenākārena sutte vattabbe pi saṃsāsv ekavacanesū ti vutte yeva heṭṭhā vuttanayen’ eva tadākāro viññāyatī ti vibhattādesaggahaṇassā katattā tapphalaṃ dasseti. kiñcāpi saṃsāsaddo ekavacanāvayavattā tappaṭibaddhattā ca ekavacanan ti laddhavohāro. tathā pi ataṭṭhāniyattā ādesuttābhāvā iminā sāgamo na hotī ti dasseti. nanv ekavacanesv īti vuttattā saṃsāggahaṇaṃ ekavacanānaṃ saṃ ānaṃ abhāvā ekavacanappaṭibaddhattā ca tadavayavattā ca ekavacanan ti laddhavohārānaṃ mānasaṃ mānasā ty ādīsu saṃsānaṃ saṅgahaṇatthan ti sakkā viññātun ti. na sakkā. na yojanā bhāvā ca saṃsāggahaṇassa etimāsam i ty ādīsv anuvattanato ca. ettha ca tappaṭibaddhatadavayavabhūtānaṃ saṃsānam abhāvā. tasmā tappaṭibaddhatadavayavattā ekavacanan ti laddhavohāre saṃsāsadde vivajjetvā taṭṭhāniyattā ekavacanan ti laddhavohārānaṃ ghapatosmiṃ sānaṃ saṃsāti mukhyavasena vuttānaṃ saṃsādesānam evagahaṇaṃ veditabbaṃ tenāha vibhattādesesv īti kimatthaṃ manasā vacasā thāmasā ti. caggahaṇaṃ sāgamaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttam eva.
63. etimāsam i. kimattham idam uccate. etā imā icc ete samanto ikāro hoti saṃsāsu ekavacanesu vibhattādesesū ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. saṃsāsv ekavacanaggahaṇānuvattanato etā-imā-saddānam anto saṃsāsv ekavacanesu vibhattādesesu ikāro hotī ty attho. eto ca imā ca etimā. nāmānaṃ samāso yuttatho ty adhikicca nāmānaṃ samuccayo dvando ti dvandasamāsaṃ katvā vuttatthānam appayogo ti casaddam appayogaṃ katvā samāsattā
[83] taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ce ti nāmam iva katvā antāpekkhattā chaṭṭhibahuvacananaṃ vibhattiṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo ty adhikicca sabbato naṃ saṃsānan ti naṃvacanassa saṃādese kate rūpaṃ iha ca etimānan ti avatvā evaṃ vacanaṃ ekavacanānaṃ saṃsānaṃ visayaparidīpanatthaṃ. etissan ty ādīni udāharaṇāni tāni vuttanayān’ eva. etāya imāyā ti kimudāharaṇāni. tesaṃ pana eta-ima-saddehi itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā heṭṭhā saddhāyā ty ādīsu vuttanayena rūpasiddhi veditabbā. etāsaṃ imāsan ti pi kimudāharaṇāni. tāni pi nayānuyogena suviññeyyān’ eva.
64. tassā vā. kimattham idam uccate. tassā itthiyaṃ vattamānāya agho rassa ikāro hoti saṃsāsv ekavacanesu vibhattādesesu vā ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. saṃsāsv ekavacanaggahaṇānañ ca ikāraggahaṇassa cānuvattato tāsaddantass’ ikāro hoti saṃsāsv ekavacanesu vibhattādesesu vikappenā ty attho. tattha ca tassā ti tasaddato itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñ ca katvā antam apekkhitvā vuttanayena chaṭṭhekavacanasavibhattiṃ katvā sassasādesaṃ sāgamañ ca katvā saṃsāsv ekavacanesu ce ti vattamāne gho rassan ti ghassa rasse kate rūpaṃ. evaṃ āpaccayantaṃ katvā niddesaṃ kubbaṃ ekavacanānaṃ saṃsānaṃ visayaṃ dasseti tissan ty ādīni udāharaṇāni. tāni vuttanayān’ eva. tassaṃ tassā ti vāggahaṇaphalāni.
65. tato sassassāya. kimattham idam uccate. heṭṭhā vuttato tā ekā imāto sassa vibhattissa ssāyādeso hoti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. etimāggahaṇassa ca anantarasuttassa cānuvattanato tato tā etā imāto sassa vibhattissa ssāyādeso hoti vikappenā ty attho. vuttiyaṃ pana tāsaddassa paṭhamuccāraṇaṃ paccāsatti nyāyena kataṃ. tissāyā ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca tissāyā ti tasaddato itthiyamato āpaccayo ti āppaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñ ca
[84] katvā vuttanayena catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhekavacanaṃ vā savibhattiṃ katvā ālapane si gasañño te itthikhyā po ti vattamāne ā gho ti itthivācakassākārassa ghasaññaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo sabbato ko ty adhikicca ghapatosmiṃ sānaṃ saṃsā ti savibhattissa sādese sampatte tadapavādā etimāsam i tassā vā ty adhikicc’ iminā ssāyādesaṃ katvā vuttanayena kārassikārā dese kate rūpaṃ. itarāni dvevuttasadisān’ eva. vāggahaṇaphalāni heṭṭhā vuttāni.
66. gho rassaṃ. kimattham idam uccate. ghorassam āpajjate saṃsādvekavacanesu vibhattādesesv ī ti ñāpanatthaṃ. dvipadam idaṃ suttaṃ. saṃsāsv ekavacanaggahaṇassānuvattanato ghorassam āpajjate saṃsāsv ekavacanesu vibhattādesesū ty attho. tassan ty ādīni udāharaṇāni. tāni suviññeyyān’ eva. tāyā ty ādīni kimūdāharaṇāni. tāni heṭṭhā vuttanayen’ eva.
67. no ca dvādito naṃmhi. kimattham idam uccate. dvi icc evam ādito saṅkhyāto nakārāgamo hoti naṃmhivibhattimhī ti ñāpanatthaṃ. catuppadam idaṃ suttaṃ. sāgamo se ti ite maṇḍūkagatikavasenāgamaggahaṇam ihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. caggahaṇe payojanaṃ sayam eva vakkhati. dvinnan ty ādīni udāharaṇāni. tattha ca dvinnan ti dvisaddato vuttanayena chaṭṭhibahuvacananaṃ vibhattiṃ katvā sāgamo se ty adhikicc’ iminā nakārāgamaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarāni vuttasadisān’ eva. kevalaṃ pan’ ettha vuttanayena dīghe sampatte sunaṃhisu ce ty adhikicca pañcādīnamattan ti attakaraṇam eva viseso. sahassānan ti kimudāharaṇaṃ. tassa pana sahassa saddato vuttanayena naṃvibhattiṃ katvā satipinaṃvibhattimhi advādittā iminā nakārāgamam akatvā vuttanayena sunaṃhisu ce ti dīghe kate rūpaṃ. dvīsu tīsu ti pi kimudāharaṇāni. tesaṃ pana dviti saddehi vuttanayena sattamibahuvacanasuvibhattiṃ katvā sati pi dvādimhinaṃvibhattiyāabhāvā iminā nakārāgamam akatvā vuttanayena dīghaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ
[85] dassento caggahaṇena ssañ cāgamo hoti. catassannan ty ādim āha. tattha catassannan ti catusaddato vuttanayena chaṭṭhibahuvacananaṃ vibhattiṃ katvā idha caggahaṇena sakāradvayassa ca nakārassa ca āgamaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu cā ti vattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ce ti catusaddantassukārassa akārādesaṃ katvā vā lopañ ca tatrākāro ti ukārassa lopaṃ katvā akāram ānetvā vā netabbe nīte rūpaṃ. itaraṃ vuttasadisam eva. kevalaṃ pan’ ettha akārādesābhāvo va viseso.
68. amā pato smiṃsmānaṃ vā. kimattham idam uccate. pa icc etasmā smiṃsmānaṃ yathāsaṅkhyaṃ amāādesā honti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. catuppadam idaṃ suttaṃ. attho suviññeyyo va. aṃ ca ā ca amā. smiṃ ca smā ca smiṃ smā tesaṃ smiṃsmānaṃ. yathānukkamena smāsmiṃnan ti avatvā evaṃ vacanaṃ vidhyantaraviññāpanatthaṃ. ayañ h’ ettha vidhiuttarasuttassa vuttiyaṃ smiṃgahaṇass’ ev’ anuvattanan ti pakati h’ esācariyānaṃ yena kenaci ākārenādhippāyaviññāpanaṃ. aññatthā pi dissati. smāhismiṃ naṃ mhābhimhivā ti sutte hismāsmiṃ naṃbhimhāmhi vā ti vattabbe pi evaṃ avatvā smā vacanassa pubbuccāraṇaṃ dīghorehī ti suttassa ṭhapetvā aññe eko yeva vattate ti ñāpanatthaṃ. āha ca dīgha ora icc etehi smāvacanassa so ādeso hotī ti matyantyādīni udāharaṇāni. tattha ca matyantimatisaddato vuttanayena sattamyekavacanasmiṃ vacane kate ālapane sigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalā ty adhikicca te itthikhyā po ti itthivācakass’ ikārassa pasaññaṃ katvā iminā smiṃ no amādesaṃ katvājhalānam iyu vā sare vā yavakārā ce ty adhikicca pasaññassa ce ti ikārassa yakārādesaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. matyā ti matisaddato jinavacanayuttaṃhi liṅgañ ca nippajjate ty adhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhatyappattiṃ katvā siyo aṃ yonāhisanaṃ smāhisanaṃ smiṃ sū ti tassā py aniyamappasaṅge sati vattichānupubbikā saddappaṭipattī ti katvā yasmād apeti bhayam ādatte vā tadapādānan ti apādānasaññaṃ katvā apādāne pañcamī ti pañcamyekavaca
[86] nasmā vibhattiṃ katvā iminā tassākārādesaṃ katvā vuttanayena ikārassa yakārādesaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarāni dve vāggahaṇaphalāni. tesaṃ pana tato vuttanayena smiṃsmāvibhattiyo katvā idha vuttavidhāne sampatte vāggahaṇenākatvā smiṃvacanassa ghapatosmiṃ yaṃvā ti yamāādesaṃ katvā smāvacanassa āya ca tutthekavacanassa tu ghatonādīnam ity adhikicca pato yā ti yādesaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nikatyanti nipubbassa kara karaṇe ti massaladdhadhātusaññādissa itthiyamatiyavovā ti tipaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭho ca bhujādīnam antonodvicajanādīnamātimhi ce ty adhikicca rakāro ce ti ramhi lutte vuttanayenanāmam iva katvā smiṃ vibhattimhi kate vuttanayena pasaññādimhi kate rūpaṃ. nikatyātiādīni suviññeyyāni. vikatyantyādīsu upasaggamattam eva viseso. viratyan ti vipubbassa ramha kīḷāyam it’ imassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ti paccayādiṃ katvā vuttādhikāram adhikicca gamakhanahanaramādīnamanto ti dhātvānte lutte sattamy ādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāni.. puthabyantyādīni puthasaddassa puthassa puthupaṭhāmo vā ti puthuādesaṃ katvā puthu hutvā jātan ty atthe ṇarāgātass’edamaññattesu cā ti ṇapaccayaṃ katvā tesaṃ ṇolopan ti ṇalopaṃ katvā vuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇe ce ti vuddhiṃ katvā tassā py aniyamappasaṅge sati ayuvaṇṇānañcāyovuddhī ti vuttattā ukārassa okāravuddhiṃ katvā tassa ca o avasare ti avādesaṃ katvā vā ālapane sigasañño ti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇājhalā ti uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā jhalānam iyuvāsare vā ty adhikicca yavakārā ce ti lassa vakārādesaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu cā ti vattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesāce ti puthasaddante akārāgamaṃ katvā vā netabbaṃ netvā puthavasaddato itthiyamato āpaccayo ti vattamāne nadāditovā ītivā tam eva suttadvayamadhikicca ṇavaṇīkaṇeyyaṇantūhītivā īpaccayaṃ katvā saralopo mādesa paccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasaralopaṃ katvā parasarassa pakatibhāvañ ca katvā
[87] puthavīsaddato taddhitattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātave tunādīsu ce ti nāmam iva katvā vuttanayena smiṃ smāvibhattiyo katvā pasaññañ ca katvā iminā amādese kate yakārañ ca katvā vāggahaṇena amādesākatapakkhe vuttanayena pubbassa ghapato smiṃ yaṃ vā ti yaṃ katvā itarassa patoyā tiyādese kate rūpāni. pavatyantyādīni papubbassa vatuvattane t’ imassa laddhadhātusaññādissa nikatyan ty ādīsu vuttanayena tipaccayantassa nāmam iva katvā smiṃsmāvibhattiyo katvā heṭṭhā vuttavidhāne kate rūpāni.
69. ādito o ca. kimattham idam uccate. ādi icc etasmā smiṃ vacanassa aṃ o ādesā honti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadam idaṃ suttaṃ. anantarasuttato smiṃ aṃ vāggahaṇānam anuvattanato ādi icc etasmā smiṃvacanassa aṃ o ādesā honti vikappenā ty attho. ādiṃādo ti udāharaṇāni. tesaṃ pana āpubbassadāādāne t’ imassa laddhadhātusaññādissa ādīyatītyatthe saññāyaṃ dādhāto i iti ipaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñ ca katvā vuttanayena nāmam iva katvā smiṃ vibhattiñ ca katvā anantarasuttam adhikicc’ iminā tassa am o ādese katvā yattha aṃ ādeso hoti. tattha sarā sare lopan ty adhikicca vā paro asarūpā ti parasarassa lopaṃ bādhetvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī pubbasarassa lope sampatte aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī ti jhato para aṃvacanassa niggahītaṃ katvā itarassa saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā parasarassa pakati bhāvādimhi kate rūpasiddhi veditabbā. ādismiṃ ādimhī ti imāni vaggahaṇaphalāni. tesu pubbarūpaṃ suviññeyyam eva. itarassa pana ādisaddato smiṃ vibhattiṃ katvā tassā smāhismiṃ naṃ mhābhimhivātimhi ādesaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. caggahaṇassa nipātattā nipātānañ ca anekatthattā aññe hi pismiṃ vacanassa idha vuttā ca avuttā cādesā hontī ti dassento caggahaṇenā ty ādim āha. tattha ca divātyādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana divāratti bārāṇasī icc etehi pāṭipadike hi vuttanayena smiṃvacanaṃ katvā idha cagga
[88] haṇena paṭipāṭiyā tassa āoaṃ ādese katvā pubbarūpadvaye heṭṭhā vuttanayena pubbasarassa lopaṃ katvā parasarassa pakati bhāvādiñ ca katvā itarasmiṃ vuttanayen’ eva niggahītaṃ katvā agho rassam ekavacanayosv api ce ti pubbasarassa rassaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
70. jhalānam iyuvā sare vā. kimattham idam uccate. jhala icc etesaṃ iya uva icc ete ādesā honti sare pare vikappenā ti ñāpanatthaṃ. catuppadam idaṃ suttaṃ. attho suviññeyyo va. jho ca lo ca jhalā. iyañ ca uvañ ca iyuvā. nanv adhikatam eva vāggahaṇam atthi. atha kasmā puna vāggahaṇaṃ katan ti. saccaṃ atthi. taṃ pana vibhāsattham eva dīpeti. tasmā sati pi tasmiṃ atthantaravikappanattham iha vāggahaṇaṃ kataṃ. ayañ h’ etth’ attho jhalānaṃ sare pare iyuvādesā honti aññe vā ti. tenāhavā ti vikappanatthan ty ādi. ayaṃ pan’ etth’ attho vā ti visiṭṭhatthantaravikappanatthan ti. tiyantan ty ādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana ti antaṃ pacchiāgāre aggiāgāre bhikkhu āsane puthu āsane ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā pubbesaṃ tiṇṇam ikārassa ālapane sigasañño ty adhikicca ivaṇṇuvaṇṇā jhalā ti jhasaññaṃ katvā itaresam ukārassa ten’ eva tasaññaṃ katvā amā pato smiṃ smānaṃ vā ty adhikicc’ iminā jhalānaṃ paṭipāṭiyā iyuvādesakatvā netabbaṃ netvā rūpasiddhiveditabbā. timalan ty ādīni kimudāharaṇāni. tāni suviññeyyān’ eva. yathādhikatavāggahaṇaphalaṃ dassento pañcah’ aṅgehī ty ādim āha. tattha pañcahi aṅgehi tīhi ākārehi cakkhu āyatanan ti chedaṃ katvā byañjanaṃ viyojetvā vuttanayena jhalasaññaṃ katvā iminā ādese sampatte vāggahaṇenākatvā vāparo asarūpā ti parasarassa lope sampatte tatthā pi vāggahaṇenākatvā ivaṇṇo yaṃ na vā vam odudantānan ti yavakārādese sampatte tatthā pi navā kvaciggahaṇehi akatvā sarā sare lopan ti pubbasarānaṃ lopaṃ katvā parakkharaṃ netvā rūpasiddhi veditabbā. idāni idha vāggahaṇappayojanaṃ dassento vatthuttayan ti āha. tassa pana tisaddato tiṇṇaṃ samūho ty atthe samūhatthe kaṇṇā ti ṇapacca
[89]yaṃ katvā tesaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā vuttanayena ikārassa idhavāggahaṇena ayādesaṃkatvā netabbaṃ netvā taddhitattāvuttanayenanāmamivakatvā tato sivibhattiṃ katvā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccantyadhikiccasintitassa amādesaṃ katvā vuttanayena saralopapakatibhāvādiñca katvā vatthusaddenasaha vatthūnaṃ tayantyatthenāmānaṃ samāso yuttattho ubhetappurisā tyadhikiccaamādayo parapadebhīti tappurisasamāsaṃkatvā tesaṃ vibhattiyo lopācetivibhattilopaṃkatvā pakaticassasarantasseti pakatibhāvañca katvā samāsattā vuttanayenanāmiva katvā syuppattādiñcakatvā rūpasiddhiveditabbā. nanu tiyantaṃ bhikkhuvāsanetyādīni sare pare yavamadanataralācāgamāti yavakārāgamenevasijjhanti. atha kasmā idaṃvuttanti. tānipana sijjhanti. sayambhuvā sanaṃabhibhuvāsanantyādīnipananasijjhanti. sayambhūāsanaṃabhibhūāsananti hi chede kate vakārāgamecakate sayambhūvāsanaṃ abhibhūvāsananti bhaveyyunti. nanu aghorassa mekavacanayosvapice ti vuttanti. vuttaṃ. taṃpanekavacanayovibhattīsveva hoti. idha pana sayambhuno āsaṃabhibhunoāsananti viggahaṃ katvā vuttanayena amādayo parapadebhīti samāsekate vibhattilope pakatibhāveca kate va kārāgameca kate ekavacanādīnamabhāvārassamhā sampattesayambhūvāsanaṃ abhibhūvāsananti bhaveyyunti taṃnivattanatthamidaṃvuttaṃ. nanukvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucāti vuttanti. vuttaṃ. taṃpana kvaciggahaṇasahitattā katthacihoti katthaci na hoti. teneva aghorassamekavacanayosvapicetyādīsu rassavidhānaṃ kataṃ. tasmā sabbattha pi tadākāravijjanatthamidaṃvuttaṃ. api ca sandhi yo yaṃ yogo ti.
71. yavakārā ca. kimatthamidamuccate. jhalānaṃ yakāravakārādesā honti sare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsuttaṃ. caggahaṇassa heṭṭhā vuttavidhānassa sampiṇḍanato vuttappakārānaṃjhalānaṃyavakārāvihonti sare tyattho. tesaṃyeva vihitattā imassāni yatathāpākaṭāvetinavuttaṃvāggahaṇaphalaṃ. nanvivaṇṇuvaṇṇānaṃ ivaṇṇoyaṃ na vā
[90] vamodudantānanti sare pare yavakārādesālabbhanteva. atha kimatthaṃ yavakārāceti vuttanti. nalabbhanti. kasmā. yūnamiyuvāsare vā ti vutteyeva siddhejhalānaṃ pasaññassa cā ti vacanaṃ yesaṃ jhalasaññācahonti. tesaṃ yeva gahaṇatthaṃ. tena yattha jhalasaññāpasaññācahonti. so jhalānamiyuvāsare vātimassa pasaññāssa cātimassaca visayo. yattha nahonti. so ivaṇṇoyaṃ na vāvamodudantānanti imesaṃ visayo. tena cakkhāyatanaṃ agyāgārantyādīsu cakkhuāyatanaṃ aggiāgāranti chedekate ivaṇṇuvaṇṇā jhalātijhalasaññānaṃ katattā ivaṇṇo yaṃ na vā vamodudantānanti imesaṃpavesābhāvā aggiāgāraṃ cakkhu āyatananti vā aggāgāraṃ cakkhāyatananti vā rūpaṃbhaveyya. ivaṇṇo yaṃna vā ti hi sare pare ivaṇṇassa ca vamodudantānanti uvaṇṇassaca yavakārādesā yattha honti. tattha pi niyatāyevahonti. yattha pana nahonti. tatthāpi niyatavasenevāti tannivattanatthamidaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. atha vā ivaṇṇoyaṃ na vā vamodudantā nanti vatvā jhalānamiyuvāsare vati massa vuttattā asati pi ihavāggahaṇe imassāniya tatāpākaṭāveti akattabbamevavāggahaṇaṃ. athacapanakataṃ. tena ñāyati ivaṇṇoyaṃna vā ti ettha viya idhāpivāggahaṇakaraṇaṃ yattha vāggahaṇenidaṃnappaviṭṭhaṃ. tattha ivaṇṇoyaṃ na vā ti sare pare yaṃ vihitaṃ. tampinahotīti ñāpanatthanti mantuṃ sakkuṇeyyattā vuttappakārameva rūpaṃ bhaveyya. tasmā tannivattanatthaṃidaṃsuttaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. atha vā. taṃpana sandhivasenavuttaṃ idaṃsandhicchāyābhāvepi vihitaṃ. yathāhi arahābhavaṃ vattuntyādīsu kitabbidhāne icchatthesu samānakattukesu tavetuṃvātyadhikicca arahasakkādīsu cātituṃ paccaye siddhepi uṇādipaccayavasena nipphādetuṃ arahasakkādīhituntica buddhoti etthabudhagamāditthe kattarīti tapaccayesiddhepi uṇādipaccayavasena nipphādetuṃ syādīhimidibudhipūjādīhicattotiettha budhiggahaṇañca kataṃ. evamidampi vuttanti daṭṭhabbaṃ. agyāgārantyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana aggiāgāraṃ cakkhu āyatanaṃsuāgatanti chedaṃkatvā byañjanaṃviyojetvā ālapane si gasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇā jhalāti
[91] jhalasaññaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā yavakārādesekatvā byañjano ca visaññogoti etthacaggahaṇena pubbarūpesañño gādissa gakārassa lopaṃkatvā rūpasiddhi veditabbā.
72. pasaññassaca. kimatthamidamuccate. pasaññassaca sare pare yakārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsuttaṃ. anantarasuttato yakāraggahaṇassaca jhalānamiyuvāsarevāti ito sare ggahaṇassacānuvattanato sare pare pasaññassaca yakārādeso hotītyattho. caggahaṇaṃ yakāraggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. nanvanantare vuttattāvavattate ti. vattate. idhapana asati caggahaṇeyavakārā ceti vuttattā va kāraggahaṇampi vatteyya. tasmātaṃnivattetvā tassevānukaḍḍhanatthaṃ. saddādhikā atthādhiko hotīti katvā caggahaṇenatadattho sijjhateva. kasmāvakāraggahaṇamanadhippetanti. payogābhāvā. iyuvāggahaṇānampinaggahaṇaṃ payogābhāvāca. idampi sandhicchāyābhāvaṃ sandhāyavuttaṃ. puthabyātyādīni udāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. vuttiyaṃvibhattādeseti vacanaṃ yattha pasaññānimittamādesaṃnatthi. tattha pasaññākaraṇe payojanābhāvā pasaññamakatvā ivaṇṇoyaṃ na vā ti mināva sādhetuṃ sakkā. yatthapana pasaññā nimittamādesamatthi tattha pasaññaṃ katvā iminā sandhicchāyābhāvepi yakārādesakaraṇatthamidaṃvuttanti ñāpanatthaṃ. ettha ca vibhattādeseti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ. tathā pi patoparānaṃ sarādīnaṃ vibhattīnamabhāvā sarādayo vibhattādesāveti taṃdassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. tepana atthato amāpatosmiṃ smānaṃ vāti vuttādesāva. nanvevaṃ vibhattādimhi saro atthīti. atthi. tassāpana vibhattiyā patoparassā aṃmoniggahītaṃjhalapehītiniggahītaṃ vuttaṃ. katthaci aṃ yamītopasaññato ti takārādeso vutto. tasmāvuttappakāradassanatthamevāti gahetabbaṃ.
73. gāva se. kimatthamidamuccate. gosaddantasso kārassa sevibhattimhi āvādeso hotīti ñāpanatthaṃ. gāvāti ekaṃ padaṃ. seti ekaṃ padanti. dvipadamidaṃ suttaṃ. ettha ca gossa ogo oiti chedaṃkatvā sarā sare lopanti pubbasarassalopaṃ katvā parakkha
[92] raṃ netvā gosaddato āvādesāpekkhaṃ chaṭṭhiṃ katvā gossa avogoāvotiviggahaṃ katvā sarā sare lopanti pubbasarassa lopaṃkatvā gāvosetivattabbe lopañca tatrākāroti okārassalopaṃ katvā luttaṭṭhāne akāramānetvā gāvaseti vuttattāgosaddassokārassa āvādesohoti sevibhattimhītyattho. gāvassāti udāharaṇaṃ. tassa pana gosaddato jinavacanayuttaṃhītyādimadhikicca heṭṭhā vuttanayena catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhyekavacanaṃ vā savibhattiṃ katvā iminā okārassa āvādesaṃkatvā netabbaṃ netvā sāgamosetisakārāgame kate rūpaṃ.
74. yosuca. kimatthamidamuccate. gosaddasso kārassa yosuvibhattīsu āvādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato gāvaggahaṇānuvattanato gosaddassokārassa āvādeso hoti hosuvibhattīsūtyattho. caggahaṇappayojanaṃ sayamevavakkhati. imassānantarasuttenekayogākaraṇamidhayoggahaṇena paṭhamādutiya bahuvacanānaṃ gahitabhāvaviññāpanatthaṃ. tathāhitenekayogekategāvasayosucetisuttaṃbhaveyya. evañcasatidvinnaṃ sayonamapekkhaṃ katvā sattamībahuvacanaṃ katanti pi cintābhāveyya. yosūtivuttepana yocayocā ti viggahaṃ katvā yoyosūti vattabbe sarūpānamekasesvasatinti ekasesaṃ katvā sattamībahuvacanaṃ kataṃ. aññathā bahuvacanameva nasiyāti viññāyati. gāvo gacchantītyādīni udāharaṇāni. tattha gāvoti gosaddato jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena paṭhamā bahuvacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā okarassa āvādesaṃkatvā tatoyovacanassa tato yonamo tūtiettha tuggahaṇena okārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñcakatvā netabbenīterūpaṃ. itarasmiṃ dutiyā bahuvacanakaraṇamevaviseso. gāvīgacchantīti ettha gāvīti gosaddato vuttanayena yovibhattiṃ katvā okārassa āvādesaṃkatvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācetivātesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti vā yovibhatti
[94] yā īkārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi tate rūpaṃ. gāvīpassantīti ettha ca dutiyābahuvacanakaraṇameva viseso. anekatthatthānipātānaṃ caggahaṇassa canipātattā tapphalaṃdassento caggahaṇaṃ kimatthaṃ nāsmāsmiṃ su vacanesu āvādeso hotīti āha. tattha ca gāvenātigosaddato vuttanayena tatiyekavacanaṃ katvā idhacaggahaṇena okārassāvādesaṃ katvā ato nenāti nāvacanassenādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi katerūpaṃ. gāvātigosaddato vuttanayena smāvacanaṃkatvā caggahaṇena okārassāvādesaṃ katvā atonena sovāsabbayoninamā eti vattamāne smāsmiṃnaṃ vā ti smāvacanassa ākārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi katerūpaṃ. gāvetigosaddato vuttanayenasattamyekavacanasmiṃ vibhattiṃ katvā caggahaṇe nokārassāvādesaṃ katvā vuttanayena smāsmiṃ naṃ vātismiṃ vacanassa ekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi katerūpaṃ. gāvesūtigosaddato vuttanayena sattamībahuvacanaṃ katvā caggahaṇenokārassāvādesaṃ katvā suhisvakāroeti gāvasaddantassekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ.
75. avaṃmhica. kimatthamidamuccate. goiccetassokārassa āva avaiccete ādesāhonti aṃ mhi vibhattimhī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. gāvaggahaṇassānuvattanato goiccetassokārassa āva avādesāhonti aṃmhivibhattimhītyattho. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. nanuheṭṭhā caggahaṇenāvādesassa ca upariosarecetiavādesassacupalabbhanatonavattabbamevidanti. na na vattabbaṃ. kasmā. osare ce ti samāsapadevuttaṃ. tasmā asamāsepi avadesatthañca caggahaṇaṃ sandhāya vutte āvādesova hotīti saṅkāsiyā. taṃ nivāraṇatthañcopātattā. gāvaṃgavantiudāharaṇāni. tattha gosaddato jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayenadutiyekavacanaṃ katvā gāvasetyadhikicciminā okārassa āva avādesekatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni.
[94] itarāni caggahaṇaphalāni. tattha ca gavassā ti gosaddato vuttanayena savibhattiṃ katvā caggahaṇenokārassa avādesaṃkatvā sāgamoseti sakārāgamekate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. kevalaṃ panettha avādesova. viseso.
76. āvassuvā. kimatthamidamuccate. āva iccetassa gāvādesa antasarassukārohoti aṃmhivibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. āvassāti ekaṃ padaṃ. uitiekaṃ padaṃ. vāti ekaṃ padanti ki[ti¿¿¿]padamidaṃsuttaṃ. āvassāti kiñcāpi aniyametvāvuttaṃ. tathāpi heṭṭhā āvādesassa vuttattāso eva idhagahito ti viññāyati. tumhassatuvaṃtvamaṃmhītyādīsu satipi aṃgahaṇeiheva vaca nampi tadatthameva tenāhagavādesassāti. āvassaaāvaaiti chaṭṭhīsamāsaṃ katvā sarā sare lopanti pubbasarassa lopaṃ katvā netabbaṃ netvā ādesāpekkhaṃ chaṭṭhiṃ katvā avassāti vuttanti daṭṭhabbaṃ. tenaāva iccetassa gāvādesassa antasarassaukārādesohoti vikappenātyattho. nanugāvasetiitogāvaggahaṇe vattamāne asati pi idha āvaggahaṇe sijjhatīti. nasijjhati. anantare vādesassa vuttattā uttaripi tassevānuvattanatoca sova cattatītisaṅkāsiyā. tasmātannivattanatthamiha āvaggahaṇaṃ katanti. gāvuntigosaddato vuttanayenaaṃvibhattiṃ katvā gāvasetyadhikicca avaṃmhicāti okārassa āvādesaṃkatvā avaṃmhicātyadhikicciminā āvādesantassukārādesaṃ katvā ālapanesigasaññoti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇā jhalāti uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā aṃmoniggahītaṃ jhalapehīti aṃ vacanassa niggahītādese kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃsuviññeyyameva. kimudāharaṇānipi suviññeyyāneva.
77. tatonamaṃ patimhālutteca samāse. kimatthamidamuccate. tatogosaddato parassa naṃvacanassa aṃhoti. goiccetassa okārassa avādeso hoti patisaddasmiṃ pare alutteca samāsetiñāpanatthaṃ. tato ti ekaṃ. nantiekaṃ. antiekaṃ. patimhītiekaṃ. alutteti ekaṃ. cāti ekaṃ. samāseti ekanti satta
[95] padamidaṃ suttaṃ. idhatato ti vuttattā attha vasā vibhattivipariṇāmo ti katvā goggahaṇassa gosaddato ti anuvattanato ca avaggahaṇassānuvattanato ca tato gosaddato naṃvacanassa aṃhoti. okārassa ca avādeso hoti patisaddasmiṃ pare alutte ca samāse tyattho. nanuca samāsesati lopo hoti. atha kasmā vuttaṃ alutte ti. alopasamāsassāpi sabbhāvā. tesaṃ vibhattiyolopāceti ettha hi caggahaṇampi tadatthameveti. nanutatonamaṃpatimhi ca samāse ti vutteyeva naṃvacanassa aṃvacanato samāsesati pi naṃ vacanassa lopo nahotīti viññāyati. atha kasmā alutte ti vuttanti. saccaṃ na vattabbaṃ. evaṃsante pi samāsassa saññāviññāpanatthaṃ vuttaṃ. duvidhāhisamāso luttasamāso ca aluttasamāso ca. samāsīsati. samasanaṃvāsamāso ti vuttattā luttasamāso vākaṭo va. itaro pana apākaṭo. tasmātato naṃ vacanassa aṃhoti patimhi paresamāseti vutte aññattha samāse sati vibhattilopo hoti. iha pana samāse ti cavuttaṃ. naṃ vacanassa aṃ hotīti ca. kiṃ nāmetanti saṅkāsiyā. tasmā īdiso aluttasamāso nāmātiñāpanatthaṃ alutte ti āha. so pana samāseti padena tulyādhikaraṇo. tena alutte samāse ti sambandho. gavaṃpatī ti gosaddato vuttanayenachaṭṭhībahuvacananaṃvibhattiṃ katvā patisaddaṃ yojetvā gonaṃ patītyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho ubhetappurisātyadhikicca amādeyo parapadebhītisamāsaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopesampatte caggahaṇena lopamakatvāgoṇanaṃmhivāti goṇādese sampatte vāggahaṇenākatvā gāvase avaṃmhicātyadhikicciminā naṃvacanassa amādesaṃ katvā gosaddantassokārassa avādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. gopatīti kimudāharaṇaṃ. tassapana gosaddato naṃvacanaṃ katvā patisaddaṃyojetvā gonaṃ patītyatthe vuttanayena samāsaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilope akateyeva iminā naṃ vacanassa amādesesampatte lopetabbasamāsattā aluttasamāsonaho
[96] tīti katvā amādesamakatvā vuttanayena vibhattilopamhi kate rūpaṃ. anekatthattānipātānaṃ caggahaṇassacanipātattā tapphalaṃ dassentocaggahaṇenaasamāsepinaṃvacanassaaṃhoti goiccetassa okārassa avādeso hotīti āha. tattha pana gavanti udāharaṇaṃ. taṃsuviññeyyameva.
78. osare ca. kimatthamidamuccate. goiccetassa okārassasare pare avādeso hoti samāse ti ñāpanatthaṃ. ti padamidaṃsuttaṃ. gāvase ti itogoggahaṇassaca avaṃmhicāti itoavāggahaṇassaca anantarasuttato samāsaggahaṇassacānuvattanatogoiccetassaokārassasare pare avādesohoti samāsetyattho. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. gavassakantyādīniudāharaṇāni. tattha ca gavassakantigoca assakocātyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho tyadhikicca nāmānaṃ samuccayodvandoti dvandasamāsaṃ katvā nāmānaṃ samāso yuttattho ti samāsasaññaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā vuttattānamappayogoti casaddamappayogaṃ katvā pakaticassasarantassāti pakatibhāvaṃ katvā gosaddantassa okārassagāva se avaṃmhica tatonamaṃpatimhālutteca samāse ti vattamāneiminā avādesaṃkatvāsonapuṃsakaliṅgodigussekattaṃ tathādvandepāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnañce tyadhikicca vibhāsārukkhatiṇapasudhanadhaññajanapadādīnañce ti napuṃsakaliṅgattamekattañca katvā samāsattānāmamivakatvā tato vuttanayena ekavacanasivibhattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccantyadhikiccasintisivacanassa amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ itarānivuttasadisāni. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento ca ggahaṇena uvaṇṇantaiccevamantānaṃ liṅgānaṃ uvaavaurādesāhontismiṃ yoiccete su kvacītiāha. tattha suvipasavo guravocaturotiudāharaṇāni. tattha ca bhuvītibhūsaddato vuttanayenasmiṃvibhattiṃ katvā idhacaggahaṇena uvaṇṇassa uvādesaṃ katvā tatosmimīti ettha
[97] tatoggahaṇenasmiṃ vacanassa ikārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. pasavo garavotipasugaruiccetehi pāṭipadikehiyovibhattiṃ katvā caggahaṇenaukārassa avādesaṃ katvā tatoyonamotūtiettha tuggahaṇenayovacanassa okārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi katerūpāni. imānipana imināpisijjhantīti ñāpanatthaṃ vuttāni. aññathā suvītibhūsaddato vuttanayenasmiṃvibhattiṃ katvā tassāikārāsaṃkatvā ālapanesigasaññotyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇājhalātilasaññaṃ katvā jhalānamiyuvāsare vātilassa uvādese kate pi sijjhati. itarānipanapasugaruiccetehipāṭipadikehiyovibhattiṃ katvā vuttanayenalasaññaṃ katvā ghapatocayonaṃ lopotyadhikiccalatovokāroceti yovibhattiyā vokārādesaṃ katvā pañcādīnamattaṃ yosvakatarasso jhotyadhikicca vevosulocāti lassatte kate sijjhanti. caturo ti catusaddato yo vacanaṃ katvā ukārassa ettha caggahaṇena urādesaṃ katvā tato yonamotūti ettha tuggahaṇena yovacanassa okārādesā dimhikate rūpaṃ. godhano govindoti kimudāharaṇāni. tesaṃ pana gāvo dhānāniyassasotyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho amādayoparapadebhītyadhikicca aññapadatthesubahubbīhīti bahubbīhisamāsādiṃ katvā godhanasadde okārassa satipisamāse saraparattābhāvā iminā avādesamakatvā govindotivindatī ti vindo. gāvāvindo tyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho. ubhetappurisātyadhikicca amādayo parapadebhīti tappurisasamāsaṃ katvā vuttanayena vibhattilopādimhi kate govindasadde okā rassaca saraparattābhāvā iminā avādesamakatvā samāsatta nāmamivakatvā tatosyuppattādiñcakatvā rūpasiddhiveditabbā.
79. tabbiparītupapadebyañjaneca. kimatthamidamuccate. tassa avasaddassa upapadetiṭṭhamānassa byañjanepare oviparīto hotīti ñāpanatthaṃ. tabbiparītotiekaṃ padaṃ. upapadeti ekaṃ padaṃ. byañjane ti ekaṃ padaṃ. cāti ekaṃ padanti catuppadamidaṃ suttaṃ. tassaviparīto tabbi
[98] parīto. tassa tabbiparīto tatabbiparīto ti vattabbe ekassa tasaddassasarūpānamekasesvasakinti ekasesaṃ katvā tabbiparīto tivuttattāca. avaṃmhica osarecātiito avoggahaṇānañcānuvattanatotassa avasaddassa upapadetiṭṭhamānassa tassaokārassaviparītohoti byañjaneparetyattho.etthacaekotasaddoavasaddamapekkhate. ekoosaddaṃ. tenavuttaṃ tassa avasaddassa tassaokārassa viparīto hotīti. okārassa viparītoti ukāro idhagahito. okārohidīgho. tasmā tassarassabhūto ukāroviparīto. tassacaūkārokārā.akārādīnampi esevanayo. uggatetyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana avagate avagacchati avagahetvā ti chedaṃ katvā avaṃmhica osarecātyadhikicciminā avasaddassa ukārādesaṃ katvāgakārassa ca paradvebhāvo ṭhānetidvebhāvaṃ katvā rupasiddhi veditabbā. nipātānaṃ anekatthattā caggahaṇassaca nipātattā tapphalaṃdassento caggahaṇamavadhāraṇatthantiāha. etthaca avadhāraṇaṃ nāmanivattanaṃ.katthamcinivattanatthanti vuttaṃ. udāharaṇānisuviññeyyāneva.
80. goṇa naṃmhivā. kimatthamidamuccate. sabbasseva gosaddassagoṇādesohoti naṃmhivibhattimhi vikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃsuttaṃ. gāvasetiitogoggahaṇaṃ maṇḍūkagatikavasenavattate. tenagosaddassa goṇādeso hotinamhi vibhattimhi pi kappenātyattho. goṇonaṃmhivātivattabbe sesato lopaṃ gasipītyadhikicca sabbāsamāvuso pasagganipātādīhi cetiettha ādiggahaṇena vibhattilopaṃ katvā vā lopañca tatrākāro ti sandhiṃ katvā vā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. goṇānanti gosaddato vuttanayena chaṭṭhībahuvacana naṃvibhattiṃ katvā gāvasetyadhikicciminā gosaddassa goṇādesaṃkatvā hosukatanikāralopesu dīghantyadhikiccasunaṃhisucetidīghaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. gonanti kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. goṇabhūtānanti yogavibhāgena sijjhati. tenāhayogavibhāgena goṇādeso hoti. goṇabhūtānanti. ettha ca yogavibhāgo nāma suttavibhāgo suttassa dvedhāka
[99] raṇaṃ. goṇanaṃmmhivātivuttagoṇabhūtānanti etthakiñcāpi gosaddo dissati. tathāpi naṃ vibhattiyābhāvā goṇādeso nabhaveyya tasmāgoṇotivibhāgokato. tadāpanagosaddassagoṇādeso hotītyattho. tenacagoṇabhūtānanti etthanaṃvibhattiyābhāvepigoṇādeso hoti. naca pana yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti gosvītyādīsu atippasaṅgo hoti. atha vā. anantarasuttenekayogaṃ katvā goṇanaṃ suhināsuceti vattabbe bhinnayogakaraṇaṃ anena avibhattikassāpi hotīti ñāpanatthaṃ tenevāhayogavibhāgenāti. imasmiṃ panatthe yogavibhāgonāmasuttassaputhuccāraṇaṃ.
81. suhināsu ca. kimatthamidamuccate. suhināsuvibhattīsugosaddassagoṇadesohoti vikappenātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. vuttanayena goggahaṇassa anantarasuttato vāggahaṇassacānuvattanato suhināsu vibhattīsu gosaddassa goṇādeso hoti vikappenātyattho. sucahicanācasuhinā. tāsu suhināsu. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. goṇesūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca goṇesūtigosaddato vuttanayena sattamībahuvacanaṃ katvā gāvasegoṇanaṃmhivātyadhikiccimināgosaddassagoṇādesaṃkatvā suhisvakāro eti goṇasaddantassekārādese kate rūpaṃ. goṇehīti gosaddato vuttanayena tatiyabahuvacanaṃ vā pañcamībahuvacanaṃ vā katvā vuttanayenagosaddassa goṇādesaṃ katvā goṇasaddantassa ca ekārādese kate rūpaṃ. goṇenātigosaddato vuttanayena tatiyekavacanaṃ katvā vuttanayena gosaddassa goṇādesaṃ katvā atonenātināvacanassa enādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. gosūtyādīnikimudāharaṇāni. tānisuviññeyyāneva. gobhītietthasmāhismiṃnaṃmhābhimhivāti hivibhattiyābhyādeso hoti. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassaca nipātattātapphalaṃ dassento caggahaṇenasyādisesesu pubbuttaravacanesu pi goṇagugavayādesāhontīti āha. tattha ca goṇo ti gosaddato
[100] vuttanayenasivibhattiṃ katvā caggahaṇenagosaddassagoṇādesaṃ katvā atonenātyadhikiccasotisissokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇātigosaddato vuttanayena paṭhamābahuvacanaṃ katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā atonenasovātyadhikicca sabbayoninamā e ti yovacanassākārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇanti gosaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇetigosaddato vuttanayena dutiyābahuvacanaṃ katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā vuttādhikāramadhikicca sabbayoninamāetiyovibhattiyā ekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇassāti gosaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhekavacanaṃ vā katvā gosaddassaca goṇādesaṃkatvā sāgamoseti sakārāgamekate rūpaṃ. goṇamhā goṇamhītigosaddatovuttanayenasmāsmiṃvibhattiyo katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā smāhismiṃ naṃmhābhimhi vātismā smiṃ naṃmhāmhiādese kate rūpāni. gunnantigosaddato vuttanayena catutthībahuvacanaṃvā chaṭṭhībahuvacanaṃ vā katvā gosaddassa caguāde saṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti vānocadvāditonaṃmhīti ettha caggahaṇassanipātattānipātānañcānekatthattātenavaniggahītañceti niggahītāgamaṃ katvā tassavaggantaṃpāpetvā vātesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesācetivākvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamācetivāpaccayādaniṭṭhā nipātanāsijjhantī ti vā yadanupapannānipātanā sijjhantītivā naṃmhinakārāgamaṃ katvā netabbe parakkharaṃ nīterūpaṃ. gavayehītigosaddato vuttanayenahivibhattiṃ katvā gosaddassaca gavayādesaṃ katvā suhisvakāro etiādesantassa ekārādesekate rūpaṃ.
82. aṃmoniggahītaṃ jhalapehi. kimatthamidamuccate. jhalapehiparassa aṃvacanassa makārassa ca niggahītādeso hotīti ñāpanatthaṃ. aṃmotiekaṃpadaṃ. niggahītanti ekaṃ padaṃ. jhalapehītiekaṃ
[101] padanti tipadamidaṃ suttaṃ. vuttanayena sivibhattiṃ katvā caggahaṇenagosaddassagoṇādesaṃ katvā atonenātyadhikiccasotisissokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇātigosaddato vuttanayena paṭhamābahuvacanaṃkatvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā atonenasovātyadhikicca sabbayoninamā etiyovaca nassākārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇanti gosaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇetigosaddatovuttanayena dutiyābahuvacanaṃ katvā gosaddassa ca goṇādesaṃ katvā vuttādhikāramadhikicca sabbayoninamāetiyo vibhattiyā ekārādesaṃ katvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. goṇassāti gosaddato vuttanayena catutthekavacanaṃvā chaṭṭhekavacanaṃvā katvāgosaddassaca goṇādesaṃkatvā sāgamoseti sakārāgamekaterūpaṃ. goṇamhāgoṇamhītigosaddatovuttanayenasmāsmiṃvibhattiyokatvā gosaddassaca goṇādesaṃ katva smāhismiṃnaṃmhābhimhi vātismāsmiṃ naṃmhāmhiādese kate rūpāni. gunnantigosaddato vuttanayena catutthībahuvacanaṃ vā chaṭṭhībahuvacanaṃ vā katvā gosaddassaca guādesaṃkatvā paradvebhāvo ṭhānetivā nocadvāditonaṃmhītiettha caggahaṇassanipātattānipātānañcānekatthattātenavāniggahītatañceti niggahītāgamaṃ katvā tassavagganatṃ pāpetvā vā tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesācetivā kvacidhātuvibhatti paccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vā paccayādaniṭṭhā nipātanāsijjhantī ti vā yadanupapannānipātanā sijjhantītivā naṃmhi nakārāgamaṃ katvā netabbe parakkharaṃ nīte rūpaṃ. gavayehītigosaddato vuttanayenahi vibhattiṃ katvā gosaddassa ca gavayādesaṃ katvā suhisvakāro eti ādesantassa ekārādesekate rūpaṃ.
82. aṃmoniggahītaṃ jhalapehi. kimatthamidamuccate. jhalapehiparassaaṃvacanassamakārassaca niggahītādesohotīti ñāpanatthaṃ. aṃ mo ti ekaṃ padaṃ. niggahītanti ekaṃ padaṃ. jhalapehīti ekaṃ
[101] padanti tipadamidaṃ suttaṃ. jhalapehi paro aṃmoniggahītaṃ pappotī tyattho. vuttiyaṃ pana ādesādesividhānanti katvā tadanurūpavasena aṃvacanassa makārassaca niggahītaṃ hotīti vuttaṃ. kārīnaṃpaṭhamāyaniddisitvā kāriyassa payogavasena niddesopyādesādesividhānameva gamayatītisuttaṃ pana aṃmoniggahītaṃ jhalapehītiāha. ekassevahi atthassa nānappakārena payogo dissati devadattassa rajjaṃ pāpuṇāti. devadatto rajjaṃ pāpuṇāti. devadatto rājāyotīti. nacataṃ virujjhati. nanuca suttādhippāyassānuvattanato vutti. idha pana kasmā evaṃvuttanti. suttādhippāyadīpanatthaṃ evaṃ niddeso pi ādesādesividhānameva gamayatīti tameva dīpento evaṃsuttamāha. tattha ca tadadhippāyaṃ dassento evaṃvuttimāha. suttassahi duvidho attho mukhyattho adhippāyatthoca. tattha ca mukhyattho sāga mose tyādīsu sevibhattimhi sakārāgamo hotī tyādi. adhippāyattho saṃsāsvekavacanesucetyādīsu saṃsāsuekavacanesu vibhattādesesu tyādi. ubhayatthassāpi vattanato ti vuttaṃ. tasmā cevaṃ vuttiyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. aggintyādīni udāharaṇāni. tattha ca agginti aggisaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā ālaālapanesigasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇājhalāti ivaṇṇassa jhasaññaṃ katvā aṃ vibhattissa ca iminā niggahītādese kate rūpaṃ. itthinti itthīsaddato vuttanayena aṃ vibhattiṃ katvā ālapane sigasañño ivaṇṇuvaṇṇājhalā tyadhikicca te itthikhyāpoti itthivācakassa ivaṇṇassa pasaññaṃ katvā aṃ vibhattissa imināniggahītā desaṃ katvā aghorassa mekavacanayosvapiceti aghassarassekaterūpaṃ. rattintirattisaddato amādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva. pulliṅgantyādīni makāravasena vuttāni. tattha ca pulliṅganti pumassaliṅganyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho ubhetappurisātyadhikicca amādeyo parapadebhīti samāsaṃ katvā nāmānaṃ samāso yuttattho ti samāsasaññaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā pakaticassa sarantassa ti pakatibhāvaṃ katvā samāsattānāmamiva katvā syuppattādimhi
[102] kate pumaliṅganti vattabbe sesato lopaṃgasipītyadhikicca pumassa liṅgādīsu samāsesūti pumasaddantasarassa lopaṃ katvā vuttanayena pukārasmiṃ ukārassa lasaññaṃ katvāiminā makārassa niggahītaṃkatvāpuliṅganti vattabbe niggahītassa niggahītañca kvacilopantyadhikiccabyañjanecetilopaṃ katvālakārassa paradvebhāvoṭhāneti dvebhāvaṃ katvā vāvavvantaṃ vāvaggeti ettha vāggahaṇenalakārādesaṃ katvā vānetabbe nīterūpaṃ. pumbhāvotidaṃpana pumassabhāvo tyatthe vuttanayenasamāsādimhi kate rūpaṃ. idha pana niggahītassalopābhāvo va viseso. puṅkokiloti etthā pi pumā ca so kokilo cātyatthenāmānaṃ samāso yuttattho ti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇekammadhārayotikammadhārayasaññādiṃkatvā makārassa akāralopekate niggahītādesādimhi kate rūpaṃ. agginātyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca agginā ti aggisaddato vuttanayena tatiyekavacananāvibhattiṃ katvā ivaṇṇassa ca jhasaññaṃ katvā sati vijhasmiṃ aṃ vacanassa makārassa cābhāvāiminā niggahītasmiṃ akate rūpaṃ. bhikkhunātisuviññeyyameva. rattiyāti rattisaddato vuttanayena tatiyekavacanaṃ katvā itthivācakassa ivaṇṇassacapasaññaṃ katvā satipi pasmiṃ aṃ mābhāvāniggahītamakatvā āyacatutthekavacanassa tughatonādīnamityadhikicca patoyātināvacanassayādesekate rūpaṃ. itthiyā ti itthīsaddato vuttanayenanāvacanaṃ katvā itthivācakassa ivaṇṇassapasaññaṃ katva sati pi pasmiṃ aṃ mābhāvāniggahītamakatvā vuttanayena nāvacanassayādesaṃ katvā aghorassamekavacanayosvapicetiaghassakate rūpaṃ. sukhanti pikimudāharaṇaṃ. tassapanasupubbassakhanuavadāraṇetimassa suṭṭhudukkhaṃkhanatīti vā atthe khādabhakkhane ti massa suṭṭhudukkhaṃkhādatīti vā atthe saṃ hanaññāyavāro ghotirapaccayaṃ katvā ramhiranto rādinoti rādimhi lutte vā sukhadukkha tatriyāyantimassa sukhayatītyatthe saññāyamanutyadhikicca sabbato ṇvutvāvīvāti apaccayaṃ katvāvā ākāsavācakenakhasaddenasahasukaraṃ khamassātyatthe bahubbīhisamāsaṃ katvā yathātathā vā taddhita samāsakita
[103] kānāmaṃ vākavetunā dīsuceti nāmamivakatvā vuttanayena aṃ vibhattiṃ katvā sati pi aṃ vibhattimhi jhalapābhāvā iminā niggahītamakatvā saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā sarāsarelopaṃ vāparo asarūpākvacāsavaṇṇaṃ lutte tyadhikicca dīghanti parasarassa dīghe sampatte teneva pakatibhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. nanviha jhalapehī ti avatvā pasaññassacātimassānantaraṃ tehi aṃmoniggahītanti vutteyeva jhalānamiyuvā sare vā ti ito jhalaggahaṇassaca pasaññassacāti itopaggahaṇassacānuvattanatoadhippetattho sijjhatevāti. saccaṃsijjhati. evaṃsante pi jhalapehīti punārabhitvā gahaṇaṃ tattha tattha vuttānaṃ jhalapaggahaṇānaṃ anuvattanato vāggahaṇamapi vattate ti sandeho jāyeyyāti tannivattanatthaṃ. na ca sare ggahaṇānuvattanasaṅkānivattanatthanti sakkāmantuṃ. tattheva nimittasabbhāvā. tenāha punārambhaggahaṇaṃ vibhāsānivattanatthanti. ayaṃ panetthattho punārabhitvā gahaṇanti idaṃ vuttaṃ hoti jhalānamiyuvāsare vā tyādīsusati pi jhalapaggahaṇe puna jhalapehīti ārabhitvā gahaṇaṃ vibhāsānivattanatthanti. ettha ca asukassa puna ārabhitvā gahaṇanti niyamābhāvepi yathā ajjunasaddokakudharāmasahāyavācakopi rāmajjunāti vutte rāmasaddasāhacāritāya rāmasahāyamevavadati. evaṃ punārambhāti ca vibhāsānivattanatthanti ca vuttavacanasahacāritāya jhalapaggahaṇameva vadatīti daṭṭhabbaṃ. jhalapehīti kimatthanti vatvā vuttattāvā tamevāpekkhaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. aggintyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana aggivadhūpaṭubuddhi iccetehi pāṭipadikehi vuttanayena amādimhi kate rūpāni.
83. saralopomādesapaccayādimhi saralope tu pakati. kimatthamidamuccate. amādesapaccayādimhi saralopohoti saralopekate tu pakati hotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ suttaṃ. amādimhi saralopohoti saramhiluttepakatica hotī tyattho. aṃ ca ādeso ca paccayo ca amādesapaccayā. amādesapaccayā ādayoyassaso amādesapaccayādi. tasmiṃ amā
[104] desapaccayādimhi. ādisaddena āgamaṃ saṅgaṇhāti. tapphalaṃ heṭṭhā vuttameva. tenevahekavacanaṃkatvā. nanvamādesapaccayādīnampi sarā dittā sarā sare lopantiminā va sijjhanato saralopetu pakatīti vattabbanti. navattabbaṃ. sarā sare lopanti yatthalopo hoti. tattha sabbatthe pi massapavesanatoca iminā sabbattha pakatibhāvassa anadhippetattā ca amādīsvasarūpānampi sabbhāvāvāparo asa rūpātiparasarassa ca lopamāpajjanato ca. evaṃ hotu. saralopo ti vuttattā ca pakati pi tattheva hotī ti suviññeyyattā saralopo mādesapaccayādimhi tu pakatīti vattabbanti. saccaṃ vattabbaṃ. tattha pana payojanaṃheṭṭhā vuttameva. evaṃhotu. idha pana pakatiggahaṇe asati pi sarā pakati byañjane ti massānantaraṃ vutteyeva adhippetattho sijjhatīti. sijjhati evaṃ santepi siddhesatyārambho niyamāya vā hoti ñāpakāyavāti katvā atthantaraviññāpanatthaṃ. ayañhetthattho katthaci pakatibhāvenāvatvā puna sandhipi hoti. vikārampi āpajjatī ti tenāha pakatiggahaṇasāmatthena punasandhibhāvoca hotīti. ādiggahaṇaphalaṃ suviññeyyameva. imassa ca sarāpakati byañjane ti suttassa ca bhedo heṭṭhā vutto va. purisantyādīni udāharaṇāni. tattha ca purisanti purisasaddato jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena dutiyekavacanaṃkatvā imināpubbasaralopaṃkatvā tasmiṃ lutte sarāsare lopaṃ vāparo asarūpātyadhikicca kvacāsavaṇṇaṃ lutteti asavaṇṇesampatte sarāsare lopaṃ vāparo asarūpākvacāsavaṇṇaṃ luttetyadhikicca dīghantidīghesampatte taṃnivāretvā imināpakati bhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. puriseti purisasaddato vuttanayena dutiyābahuvacanaṃkatvā tassa atonenā tyadhikicca sabbayoninamā eti ekārādesaṃ katvāiminā saralopaṃ katvā ekārassa asavaṇṇe sampatte pakatibhāvañca katvā netabbe nīte rūpaṃ. pāpanti pāpasaddato sivibhattiṃ katvā yonaṃninapuṃsake hi ato niccantyadhikicca sinti tassa amādesekate saralopaṃ katvā asavaṇṇeca dīgheca sampatte taṃnivāretvā imināpakati bhāvañca katvā netabbe nīte
[105] rūpaṃ. pāpetipāpasaddato vuttanayena dutiyā bahuvacanaṃ katvāyonaṃninapuṃsake hītyadhikicca atoniccanti tassa nikārādesaṃ katvā atonenā tyadhikicca sabbayoninamāeti nikārassekārādesaṃ katvā iminā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. pāpiyo pāpiṭṭhotimesaṃ pāpasaddato ayañcapāpo ayañca pāpo ayamimesaṃ visesena pāpoti vā sabbeimepāpā ayamimesaṃ visesenapāpoti vā atthe visesetaratamisikiyiṭṭhā ti iya iṭṭhapaccaye katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti ettha tesaṃ gahaṇena vibhatti lopaṃ katvāvuttattānamappayogoti sesānañca appayogaṃ katvā iminā pubbasarassa lopaṃ katvā parassā savaṇṇādimhi sampatte iminā va pakati bhāvādimhi kate rūpāni. appamādo amatapadanti kimudāharaṇaṃ. tassa pana appamādo amataṃ padanti chedaṃ katvā amādesādyabhāvāsati pisarasmiṃ saralopādimhi akate rūpaṃ. purisassadaṇḍinanti pi kimudāharaṇāni. tesaṃ pana purisadaṇḍī iccetehi pāṭipadikehiyathākkamaṃ catutthe kavacanaṃ dutiyekavacanañca katvā satipipaccaye saralopābhāvā pakatibhāvamakatvā purimasmiṃ sāgamoseti sevibhattimhi sāgamaṃ katvā itarasmiṃ aṃ vacanassa aṃyamīto pasaññatotyadhikicca naṃ jhato katarassāti naṃ ādesaṃ katvā rūpasiddhiveditabbā. bhikkhunī gahapatānītituggahaṇaphalāni. tattha ca bhikkhunīti bhikkhusaddato itthiyamato āpaccayotyadhikicca patibhikkhurājīkārantehi inīti inīpaccayaṃ katvā sati pi paccaye tuggahaṇamavadhāraṇatthanti vuttattāca avadhāraṇasaddassa nivattanatthattāca iminā lopādimakatvā vāparo asarūpātiparasarassa lopaṃ katvā tato syuppattiṃ katvā sesato lopaṃgasipīti simhi lutte rūpaṃ. gahapatānīti gahapatisaddato inīpaccayaṃ katvā satipipaccaye lopādimakatvā pañcādīnamattantyadhikiccapatissinīmhīti patisaddantassattaṃ katvā sarā sare lopantyadhikicca vāparo asarūpāti parasarassa lopaṃ katvā kvacāsavaṇṇaṃ lutte dīghantyadhikiccapubbocetidīghādimhi kate rūpaṃ. seyyotyādīni pakatigga
[106] haṇaphalāni. tattha ca seyyo seṭṭḥo ti mesaṃ pasatthasaddato sabbe imepasatthāyamimesaṃ visesenapasattho tyatthe vuttanayena iya iṭṭhapaccayādiṃ katvā vuḍḍhassajo iyiṭṭhesūtyadhikiccapasatthassasocāti pasatthasaddassasādesaṃ katvā iminā pubbasarassa lopaṃ katvā pakatibhāvesampatte pakatiggahaṇenākatvā kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti parassāsavaṇṇaṃ katvā netabbaṃ ne tvā taddhitattānāmamiva katvā syuppattādimhi kate rūpāni. jeyyo jeṭṭho ti mesaṃvuḍḍhasaddato sabbeimevuḍḍhā ayamimesaṃvisesenavuḍḍhotyatthe vuttanayena iya iṭṭhapaccayādiṃ katvā vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesūti vuḍḍhasaddassa jādesaṃ katvāiminā pubbasarassa lopaṃ katvā pakati bhāvesampatte vuttanayenāsavaṇṇaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena syuppattādimhi katerūpāni.
84. agho rassamekavacanayosvapica. kimatthamidamuccate. aghorassamāpajjate ekavacanayo iccetesu paresūti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ suttaṃ. aghorassamāpajjate ekavacanayosu cātyattho. apiggahaṇaphalaṃcaggahaṇaphalañca sayamevavakkhati. naghotiagho. jhalapānametaṃadhivacanaṃ. itthintyādīni udāharaṇāni. tattha ca itthinti itthīsaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā ālapanesigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalātyadhikicca te itthikhyāpoti pasaññaṃ katvā aṃ moniggahītaṃjhalapehītiaṃ vacanassa niggahītādesaṃkatvā iminā aghassa rasse kate rūpaṃ. itthi yo ti itthīsaddato vuttanayena yovibhattiṃ katvā iminā aghassa rassekate rūpaṃ. itthiyā ti itthīsaddato vuttanayenatatiyekavacanaṃ katvā nāvacanassa āyacatutthekavacanassa tughatonādīnantyadhikicca patoyāti yādesaṃkatvā vuttanayena rasse kate rūpaṃ. vadhūntyādīni tīṇisuviññeyyāneva. daṇḍinanti daṇḍīsaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā iminā aghassa rassaṃkatvā aṃ yamītopasaññāto tyadhikicca naṃ jhatokatarassāti aṃ vacanassanaṃ ādesekate rūpaṃ. daṇḍino ti daṇḍīsaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhekavacanaṃ vā katvā jhalato sassa
[107] novāti sassano ādesaṃ katvā vuttanayena rassekate rūpaṃ. yovibhattiṃ katvā vāvuttanayenarassaṃ katvā naṃjhatokatarassātyadhikicca yonaṃnoti yovacanassa noādesekate rūpantipi daṭṭhabbaṃ. itaraṃ suviññeyyameva. sayambhunti sayambhūsaddato vuttanayena aṃ vibhattiṃ katvā ālapane sigasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇājhalātilasaññaṃ katvā iminā aghassarassaṃ katvā aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī ti aṃvacanassa niggahītādesekate rūpaṃ. sayambhuvoti sayambhūsaddato vuttanayena  yovibhattiṃ katvā ghapato ca yonaṃlopo tyadhikicca latovokārocāti yovacanassa vokārodesaṃ katvā iminārassekate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva. kaññantyādīnikimudāharaṇāni. tattha ca kaññanti kaññāsaddato vuttanayena dutiyekavacanaṃ katvā ālapane sigasañño te itthikhyāpotyadhikicca āghotighasaññaṃ katvā aghoti vuttattā satipi ekavacanādimhi iminā rassamakatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. kaññāyo ti kaññāsaddato vuttanayenayovacanaṃkatvā iminārassamhā kate rūpaṃ. kaññāyātikaññāsaddato vuttanayena tatiyekavacanaṃ katvā āyacatutthe kavacanassa tūtyadhikicca ghato nādīnanti nāvacanassāyādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itthīhi sayambhūhīti pi kimudāharaṇāni. tesaṃ pana itthīsayambhū iccetehi pāṭipadike hi vuttanayena hi vibhattiṃ katvā sati pi aghatte ekavacanayonamabhāvā rassamhā kate rūpāni. anekatthattā nipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇamavadhāraṇatthanti āha. ayaṃpanetthatthosace ekavacanayosvagho atthi. sonasismi manapuṃsakānīti massāviggahaṇassaca visaye ṭhapetvā rassohoti yovāti. avadhāraṇasaddo hi nivattanattho. idañhi vuttaṭṭhāne aghassakadācipi rassattānupagamanaṃ nivāreti. nadiyo nadiyāti tatthodāharaṇāni. tattha ca pana nadiyāti nadīsaddato vuttanayena tatiyekavacanaṃ katvāpasaññañ´ca katvā nāvacanassa yādesaṃ katvā iminārassekaterūpaṃ. itaraṃsuviññe
[108] [ya]meva. itthī bhikhhunīti apiggahaṇaphalāni. tāni kiñcāpinasismimanapuṃsakānītimināvasijjhanti tathāpi imināpisijjhantīti dassanatthaṃ ihevavuttānīti daṭṭhabbāni. atha vā nasismimanapuṃsakānītidaṃpana nāsampatte vidhānaṃ. athakho sampatte niyamo. apiggahaṇeneva hi siddhesatyārambhoniyamāyahotīti. idaṃ vuttaṃ hoti sacenasismimanapuṃsakānica rassamāpajjante. tāni anapuṃsakānevāti.
85. na sismimanapuṃsakāni. kimatthamidamuccate. sismimanapuṃsakāni liṅgāninarassamāpajjanteti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato rassaggahaṇamihanaggahaṇena sambandho hoti. tena sismiṃ anapuṃsakāni liṅgāninarassamāpajjante tyattho. nanapuṃsakāni anapuṃsakāni. itthipumavacanāni. itthītyādīni udāharaṇāni. tāni heṭṭhā vuttāneva. bhoti itthītyādīni kimudāharaṇāni. tattha bhoti itthīti itthīsaddato vuttanayena liṅgatthe paṭhamātyadhikicca ālapaneceti ālapane kavacanasivibhattiṃ katvā ālapane sigasañño ti sinogasaññaṃ katvā sati pi anapuṃsakattesino abhāvā iminānarassa makatvā īkārassapasaññaṃ katvā bhoge tūti vattamāne jhalapārassanti passarassaṃ katvā sesato lopaṃgasipīti gamḥilutterūpaṃ. ettha ca bhotī ti bhoti ayyeti etthavuttanayena bhavantasaddamanipphādetva itthiyamatoāpaccayo tyadhikicca nadādito vā ītiīpaccayaṃ katvā ntussatamīkāreti vattamāne bhavato bhoto ti bhavantasaddassa bhotādesaṃ katvā saralopapakatibhavadiñca katvā bhotīsaddato vuttanayena ālapane kavacanaṃ katvā tassa ca gasaññaṃ katvā satipi anapuṃsakatte sino abhāvā imina narassa makatvā bhogetū ti vattamāne jhalapārassanti passarassaṃkatva vuttanayena gamhilutte rūpaṃ. itarāni vuttanayāneva. sukhakāridānantyadīnipi kimudāharaṇāni. tattha ca sukhakārīti sukhasaddūpapadassa karakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissa sukhakaraṇasīlo sukhakaraṇadhammo. sukhakaraṇesādhukārītyatthe tassīlādīsuṇītvāvīceti ṇīpaccayaṃ katvā kāritaṃ viyaṇānubandho ti kāritamiva katvā kāritānaṃ
[109] ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmamivakatvā tato syuppattiṃ katvā satipisismiṃ dānasaddena tulyādhikaraṇattābhavā iminā narassamakatvā anantarasuttena rassaṃkatvā sesato lopaṃgasipītisimhilutterūpaṃ. itaraṃ taṃ sadisameva. sīghayāyīti sīghasaddūpapadassayā pāpuṇanetimassaladdhadhātusaññādissa sīghaṃ yāyanasīlotyādīsvatthe su vuttanayena ṇīpaccayādiṃ katvā ṇamhilutte ṇamhi ranjassa jobhāvakaraṇesū tyadhikicca ākārantānamāyoti dhātvantassāyādesaṃ katvā netabbaṃnetvā syuppattādimhikate rūpaṃ.
86. ubhādito naminnaṃ. kimatthamidamuccate. ubhaiccevamādito naṃvacanassa innaṃhotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. ubha iccevamādito naṃvacanassa innaṃ hotī tyattho. ubhinnanti massapana dvisaddato vuttanayena catutthiṃvā chaṭṭhiṃ vā bahuvacanaṃ katvā yosudvinnaṃ dveceti ettha caggahaṇena dvisaddassa ubhādesaṃkatvā iminā naṃ vacanassa innaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi katerūpaṃ. ādiggahaṇena duvinnanti ādiṃ saṅgaṇhāti. tassa pana dvisaddato vuttanayena naṃvacanaṃ katvā tenevacaggahaṇena duviādesaṃkatvā iminānaṃvacanassa innaṃ katvā saralopapakati bhavādimhikate rūpaṃ. ubhaye santi kimudāharaṇaṃ tassa pana dvisaddato naṃ vacanaṃkatvā tenevacaggahaṇena dvisaddassa ubhayādesaṃkatvā ihādisaddassa pakāratthavācakattā imassātappakārattāca iminā naṃ vacanassa innamakatvā sabbanāmakārate paṭhamo tyadhikicca sabbatonaṃ saṃ sānanti naṃvacanassa saṃ ādesaṃ katvā suhisvakāro etyadhikicca sabbanāmānaṃnaṃmhi ceti akārassettaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ.
87. iṇṇamiṇṇannaṃ tīhisaṅkhyāhi. kimatthamidamuccate. tīhi saṅkhyāhinaṃ vacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃ iccete ādesā hontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato naṃgahaṇassānuvattanato tīhi saṅkhyāhi naṃ vacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃ iccete ādesā hontī
[110] tyattho. ettha ca tīhi saṅkhyāhīti imesaṃtisaddāvācakattātito saṅkhyātotivattabbe tīhītibahuvacananiddeso saṅkhyāvācakato tisaddattho bahuvacanamevahotīti ñāpanatthaṃ. pakati hesācariyānaṃ yenakenaci ākārenādhippāyaviññāpanaṃ. tiṇṇaṃ tiṇṇannanti udāharaṇāni. tesaṃpana tisaddato naṃ vacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā naṃvacanassādesadvayekaterūpāni. dvinnanti kimudāharaṇaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva.
88. yosu katanikāralopesu dīghaṃ. kimatthamidamuccate yosu katanikatanikāralopesu sabbe sarādīghamāpajjante ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attho suviññeyyova. nikāro ca lopañca nikāralopāni. katāninikāralopāni yesaṃ tāni katanikāralopāni tesu katanikāralopesu. yosvī timinā tulyādhikaraṇaṃ. yosvīti idaṃpana yocayocayoyosūtivattabbe sarūpānamekasesvasakinti ekasesaṃkatvā evaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. tānipanatthato paṭhamādutiyā bahuvacanani. ayaṃ pana netthapiṇḍattho yovibhattīnaṃ nikārādesecakate lopecakate pubbesabbe sarādīghamāpajjanteti. aggītyādīni udāharaṇāni. tattha ca aggīti aggisaddato vuttanayenayovibhattiṃ katvā ālapane si gasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇā jhālāti ivaṇṇassajhasaññaṃ katvājhalato sassano vātyadhikicca ghapato ca yonaṃ lopoti yovibhattiyālopaṃ katvā iminādīghekate rūpaṃ. bhikkhā dīniaṭṭhipariyantāni suviññeyyāneva. idaṃ panetthanānattaṃ bhikkhusaddato parassalanimittaṃlopañca ratti yāgusaddato parassapanimittalopañca. aṭṭhīniti aṭṭhisaddato yovibhattiṃ katvāghapatosmiṃ yaṃ vātyadhikicca yonaṃ ninapuṃsakehīti tassanikārādesaṃ katvā iminādīghekate rūpaṃ. itarāni dvevuttasadisāneva. sabbānīti sabbasaddato yovacanaṃ katva yonaṃninapuṃsakehītyadhikicca atoniccanti tassa nikārādesaṃkatvā iminādīghekate rūpaṃ. itarānidvetaṃ sadisāneva. kānītikiṃ saddato yovacanaṃkatvā kissa kaveceti ettha caggahaṇena kiṃ saddassakādesaṃkatvā
[111] vuttanayenayovacanassa nyādesādimhikate rūpaṃ. itarānivuttasadisāneva. amūnīti samusaddato yovacanaṃkatvā vuttanayena yonaṃ ninapuṃsakehīti tassanyādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃtaṃ sadisameva. aggītyādīnikimudāharaṇāni. tattha ca aggibhikkhuratti yāguiccetehi pāṭipadikehivuttanayena paṭhamāsivibhattiṃ katvā yovacanānamabhāvā imiinā dīghamakatvāsesato lopaṃ gasipī tisimhilutterūpāni. sabbo yotisabbaya iccetehisabbanāmehi vuttanayena sivibhattiṃ katvā dīghamakatvā atonenātyadhikiccasotisissokārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvā dimhikate rūpāni. soti tasaddato sivibhattiṃ katvā. anapuṃsakassāyaṃ simhi amussamosantyadhikicca etatesanto ti takārassa sakārādesaṃkatva vuttanayena sissokārādesādimhi katerūpaṃ. kotikiṃ saddato sivacanaṃ katvā heṭṭhāvuttanayena kādesaṃkatvā sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. amuko ti amusaddato simhi kate sabbanāmakārate paṭhamotyadhikicca sabbatokotikakārāgamaṃ katvā vuttanayena sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. itthiyotyādīni kimudāharaṇāni. tattha itthiyo vadhuyo ti itthīvadhūsaddehi yovacanaṃ katvā aghorassa mekavacanayosvapiceti rassaṃkatvā satipi yomhi katanikāralopābhāvā dīghasmimakate rūpāni. sayambhuvo ti sayambhūsaddato yomhi kate vuttanayena rassekate ghapatocayonaṃ lopotyadhikicca lato vokāroceti yo vacanassa vokārādesaṃkatvā vuttanayena dīghasmimakate rūpaṃ. nanu cakvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucā ti vuttattā ca dīgho labbhate va. atha kasmā vuttamidanti. niccaparidīpanatthaṃ. tenāhapunārambhaggahaṇaṃ kimatthaṃ. niccadīpanatthanti. atha vā ghapato ca yonaṃ lopoti massa anantaramimasmiṃ vutte katanikāralopesu dīghanti vutte yevasijjhati. attha va sāvibhattivipariṇāmeva yonantimassayosūti anivattanato athakasmāyosūti vuttanti saṅkāsiyā. tannivattanatthampi punārambhaggahaṇaṃ niccadīpanatthanti vuttanti daṭṭhabbaṃ. tassa pa
[112] natthoheṭṭhāvuttoyeva. aggītyādīniudāharaṇāni. heṭṭhātānivuttāneva.
89. sunaṃhisu ca. kimatthamidamuccate. sunaṃhi iccetesu paresu sabbesarā dīghamāpajjanteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. dīghaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. suvacanaṃ cahicasunaṃhiyo. tesu sunaṃhisu. caggahaṇaphalam sayamevavakkhati. aggīsū tyādīni udāharaṇāni. tattha ca aggīsūti aggisaddato suvibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā pubbasarassadīghekate rūpaṃ. aggīnantyādīni suviññeyyāneva. aggināpāṇināti kimudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇamavadhāraṇatthantyādimāha. tattha ca avadhāraṇaṃ nāma nivattanaṃ. idaṃvuttaṃ hoti svādimhisati pi parasmiṃ katthacidīghaṃ nahotīti. brahmacārisūtyādīni tattho dāharaṇāni. tāni pana brahmacārī bhikkhupāṇisaddehi paṭipāṭiyāsunaṃhi vibhattiyokatvā idhacaggahaṇena dīghasmimakate rūpāni.
90. pañcādīnamattaṃ. kimatthamidamuccate. pañcādīnamanto attamāpajjate sunaṃ hi iccetesu paresūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato sunaṃhiggahaṇamihānuvattate. tena pañcādīnamanto attamāpajjate sunaṃhisūtyattho. pañcasaddo ādiyesaṃtepañcādayo. tesaṃ pañcādīnaṃ. antāpekkhāchaṭṭhī. iha pana pañcādīnanti kiñcāpyaniyamavasenavuttaṃ. tathā pi antāpekkhāchaṭṭhīti daṭṭhabbaṃ. evañhi sati payogasijjhanato payogasiddhiyā suttopadesato ca. nanupañcādayo ca akārantā. atha kasmā attamadhītanti. payojanantarasambhavato. asati hi imasmiṃ anantarasuttena dīgho vā siyā. suhisvakāro etiettaṃ vā. tasmā tannivattanatthaṃ. nandhimassā pyakārattā bhavitabbamevāti. nabhavitabbaṃ. kasmā.sutto padesassa niratthakabhāvāpajjanato. yadi hi siyuṃ iminā attaṃ katvā ettādikaraṇassākatvā va karaṇaṃ sundaranti idamevānajjhanīyaṃ bhaveyya. adhītañcetaṃ. tenañāyati na ettādayo hontī ti. pañcasūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca pañcasūti pañcasaddatosuvibhattimhi kate
[113] akārassa ettādimhi sampatte taṃnivāretvā sunaṃhisucetyadhikicciminā attekate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. pañcādīnamāti vutteyevasiddhe attanti bhāvaniddeso saddādhikā atthādhiko hotīti katvāatthantaraviññāpanatthaṃ. tenāha attamitibhavaniddeso ubhayasāgamanatthantyādi. tattha ca catassantanti catusaddatonaṃhikate imināsakāradvaye ukārassa atteca kate rūpaṃ. itaraṃ pana ubhayasāgamanavasenavuttaṃ.
90. patissinīmhi. kimatthamidamuccate. patisaddassanto inīmhipare attamāpajjateti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato attaggahaṇamihānuvattate. tena patisaddantassa inīmhipare attaṃ hotītyattho. gahapatānītyudāharaṇaṃ. taṃ pana gahapati saddato itthiyamato āpaccatotyadhikicca patibhikkhurājīkārante hi inīti inīpaccayaṃ katvāanantarasuttamadhikicciminā patisaddantassa attaṃ katvāsarā sare lopantyadhikicca vāparo asarūpāti parasarassalopaṃ katvā sarā sare lopaṃ vā paro asarūpā kvacāsavaṇṇaṃ lutte dīghantyadhikiccapubboceti pubbasarassadīghaṃ katvā tatosyuppattādimhikate rūpaṃ.itaraṃ suviññeyyameva.
92. ntussanto yosuca. kimatthamidamuccate. ntussanto sunaṃhiyosuvibhattīsu attamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. sunaṃhiggahaṇassa ca attaggahaṇassa cānuvattanato ntussanto sunaṃhiyoiccetesu vibhattīsu parabhūtesu attamāpajjate tyattho. antaggahaṇaphalañca caggahaṇaphalañca sayameva vakkhati. asati pi antaggahaṇe pañcādīnamattanti etthaviya ihāpi sijjhatīti niratthakamiha antaggahaṇanti. saccaṃ. tathā pi pañcādīnamantassevahoti. ntussatukadāci antassa kadāci sabbassa vāhotīti ñāpanatthaṃ. uttarasuttatthañca antaggahaṇaṃ kataṃ. guṇavantesūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca guṇavantesū ti guṇasaddato guṇo assa atthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikicca guṇādito vantūti vantupaccayaṃ katvātaddhitattānāmamiva katvā vuttanayenasuvibhattiṃ katvā sunaṃhisuca pañcādīnamattantyadhikicciminā ntussa
[114] ntassa attaṃ katvā suhisvakāro eti tassa ette kate rūpaṃ. guṇavantānanti etthā pi esevanayo. attekate yosukatanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisuce ti dīghameva viseso. guṇavantehīti idaṃ pana vutatnayameva. guṇavantāti vuttanayanaguṇavantusaddamabhinipphādetvā yovacanaṃ katvāimināattaṃ katvā atonena sovātyadhikicca sabbayoninamā eti yovacanassa ākārādesaṃkatvāsaralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. isīnanti kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. guṇavātipi kimudāharaṇaṃ. taṃ pana guṇavantusaddato simhi kate sunaṃhi yonamabhāvaimināattamakatvā amhassamamaṃsavibhattissasentussantotyadhikicca āsimhītintussa savibhattissa ākārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. guṇavantasmiṃ guṇavantenāti imāni caggahaṇaphalāni. pacchimasmiṃ nāvacanassa atonenāti enādesohoti. sesaṃ suviññeyyameva. guṇavantīti antaggahaṇaphalaṃ. taṃ pana guṇavantusaddato yovacanaṃ katvā antaggahaṇentassa attaṃ katvā yovacanassa ikārañca katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
93. sabbassa vā aṃsesu. kimatthamidamuccate. sabbassantupaccayassa attaṃhoti aṃ sa iccetesu vibhattīsu vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attaggahaṇassa ntuggahaṇassa cānuvattanato sabbassevantuppaccayassa attaṃ hotī vikappena aṃsaiccetesuparesūtyattho. satimantyādīni udāharaṇānī.tattha ca sati manti satisaddato sati assa atthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikicca satyādīhi mantūti mantupaccayaṃ katvā taddhitattānāmamivakatvā sati mantusaddato aṃ vacanaṃ katva pañcādīnamattaṃ ntussanto yosucātyadhikicciminā sabbassevantupaccayassa attaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ pana vāggahaṇena attamakatvā anantarasutteca ggahaṇenantussantassaattekate saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. bandhumassātivutanayena bandhu mantusaddamabhipphādetvā tato savibhattiṃ katvā vuttanayena sabba
[115] ssantussattaṃ katvā sāgamosetisakārāgamaṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. itaraṃ pana vāggahaṇena attamakatvā amhassamamaṃ savibhattissasentussanto ntassasevātyadhikicca totitāsasmiṃ nāsūti savibhattissantussa toādese kate rūpaṃ. satimā bandhumātibhimudāharaṇāni. tānipana satimantubandhumantusaddehisivibhattiṃ katvā aṃsānamabhāvāiminā attamakatvā guṇavā ti ettha vuttanayena vibhattiyāsahantussa ākārādesaṃkatvā saralopapajatibhāvādimhikate rūpāni.
94. simhīvā. kimathamidamuccate. simhivibhattimhi ntussantassa attaṃhotī vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. attaggahaṇassa cantassaggahaṇassaca antaggahaṇassacānuvattanato simhi vibhattimhintussa attaṃ hoti vikappenātyattho. anantarasutte satipivāggahaṇe idhavāggahaṇakaraṇaṃ tatovāggahaṇevattamānesabbaggahaṇampi vattatīti saṅkāsiyā. tannivattanatthaṃ. himavanto ti udāharaṇaṃ. taṃpana himo assa atthī tyatthe vuttanayena vantupaccayādiṃ katvā simhikate pañcādīnamattaṃ ntussantoyosucātyadhikicciminā ntussantassa attaṃ katvā atonenatyadhikicca sotisissekārādesaṃ katva saralopapakatibhavādimhi kate rūpaṃ. himavātivāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva.
95. aggissini. kimatthamidamuccate. aggisaddantassa simhi vibhattimhi iniādeso hotivikappenā ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsuttaṃ. ntussanto yosucāti ito antaggahaṇassa ca anantarasuttato simhiggahaṇassacavāggahaṇassa cānuvattanato aggissantassa inihotisimhivibhattimhi vikappenātyattho. atthappakaraṇe imassuccāraṇaṃ simhiggahaṇānuvattanatthaṃ. agginītiudāharaṇaṃ. taṃpana aggisaddato sivibhattiṃ katvā ntussanto yosuca simhi vātyadhikicciminā aggisaddantassa iniṃ katvā sesatolopaṃgasipīti simhi lutte rūpaṃ. itaraṃsuviññeyyameva.
96. yosvakatarassojho. kimatthamidamuccate. yosuvibhattīsu akatarasso jho attamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. ti
[116] padamidaṃ suttaṃ. attaggahaṇassānuvattanato yosu akatarasso jho attamāpajjate tyattho. kato rasso yassa so katarasso. nakatarasso akatarasso. aggayo munayo isayo ti udāharaṇāni. tāni pana aggimuni isisaddehi yovacanaṃkatva ālapane si gasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇajhalāti ivaṇṇassajhasaññaṃ katvapañcādīnamattantyadhikicciminā jhassa attekate rūpāni. aggīsūti kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. daṇḍino tipikimudāharaṇaṃ. taṃ pana daṇḍīsaddato yovibhattiṃ katvāvuttanayena jhasaññaṃ katvā aghorassamekavacanayosvapicetirassaṃkatvā satipijhasmiṃ yovibhattimhi ca katarassattā iminā attamakatvā naṃ jhatokatarassātyadhikicca yonaṃ noti yovacanassa noādesekate rūpaṃ. rattiyo ti rattisaddato yovacanaṃ katvā ālapane sigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalā tyadhikicca te itthikhyāpoti pasaññaṃ katvā satipi akatarassasmiṃ yomhi jhassābhāvā attamhā kate rūpaṃ.
97. vevosuloca. kimatthamidamuccate. vevoiccetesu paresu akatarasso lo attamāpajjateti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attaggahaṇassa akatarassaggahaṇassa cānuvattanato vevo iccetesu paresu akatarasso lo attamāpajjate tyattho. caggahaṇaṃ attaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. bhikkhave tyādīni udāharaṇāni. tattha ca bhikkhave bhikkhavo ti imāni bhikkhu saddato liṅgatthe paṭhamā tyadhikicca ālapane ce ti yomhikate vuttanayena lasaññaṃ katvā akatarassā lato yvālapanassavevoti yovacanassa vevoādesaṃ katvā pañcādīnamattaṃyosvakatarassojho tyadhikicciminā lassa atte kate rūpāni. hetave hetavoti imāni higatimhītimassa bhūvādayodhātavo ti laddhadhātusaññādissa hanādīhinuṇutavoti tupaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesu cātivuddhiṃ katvākimakattānāmamiva katvā vuttanayena yovacanaṃkatvā vevo ādesādimhi kate rūpāni.
[117] sayambhuvo tyādīni kimudāharaṇāni. tāni pana sayambhūvessabhūparābhibhū saddehi yovacanaṃkatvā lasaññañca katvāaghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃ katvā ghapatoca yonaṃ lopo tyadhikicca lato vokārāceti yo vacanassavokāraṃ katvāsatipi lasmiṃ vokāreca akatarassattābhāvā iminā attamhā katerūpāni. hetunā setunātipi kimudāharaṇāni. tāni suviññeyameva.
98. mātulādīnamānattamīkāre. kimatthamidamuccate. mātulādīnamanto ānattamāpajjate īkāre pare ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attho suviññeyyova. mātulasaddo ādiyesante mātulādayo. tesaṃ mātulādīnaṃ. pakārattho ce ttha ādisaddo. mātulādītyādīni udāharaṇāni. tāni pana mātula ayyakavaruṇasaddehi itthiyamato āpaccayo tyadhikiccanadāditovā īti īpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāve sampatte iminā mātulādīnamantassānattaṃ katvā syuppattādimhikate rūpāni. bhikkhunī jālinī gahapatānī ti kimudāharaṇāni. tattha ca ādimhi dvebhikkhujālīsaddehi itthiyamato āpaccayo tyadhikicca patibhikkhurājīkārantehi inīti inīpaccayaṃ katvā mātulappakāratte sati pi īkārassābhāvā iminā ānattamakatvā sarā sare lopaṃ tyadhikicca vāparo asarūpāti pubbarūpe parasarassa lopaṃ katvā itarasmiṃ sarāsare lopanti lopaṃ katva netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpāni. itaraṃheṭṭhā vuttaṃ. najjotyādīniānattaggahaṇaphalāni. tattha ca najjo ti vuttanayena nadīsaddamabhinipphādetva tato yo vibhattiṃ katvā vibhattiyāsahaparassa dīkārassa ānattaggahaṇenasaddādhikā atthādhikohotī ti katvā jjoādese kate rūpaṃ. najjāti nadīsaddato nāvacanaṃ katvā vibhattiyāsahaparassadīkārassajjāādesekate rūpaṃ. itaraṃpana katotīrāpekkhaṃ katvā chaṭṭhekavacanaṃkatvā vuttanayena vibhattiyāsahaparassadikārassajjādese kate rūpaṃ.
99. smāhi smiṃnaṃ mhātimhivā. kimatthamidamuccate. smāhi
[118] smiṃ iccetesaṃ vibhattīnaṃ paṭipāṭiyāmhābhimhi iccete ādesā honti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attho suviññeyyo va. smā ca hica smiṃ ca smāhismiṃ yo. tesaṃ smā hismiṃnaṃ. hismāsmiṃ nantivattabbe paṭipāṭiyā avatvā evaṃvacanaṃsmāggahaṇaṃ uttaratrāpi vattatītiñāpanatthaṃ. pakatihesācaraiyānaṃ yenakenaci ākārena adhippāyaviññāpanaṃ. purisamhātyādīniudāharaṇāni. tesaṃ pana purisasaddato smāhismiṃ vibhattiyo katvā imināmhābhimhi ādese kate rūpāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. vaṇṇavantantyādīni kimudāharaṇāni. tesaṃ pana vaṇṇantyu. agandhakamahanta.chattasaddehi aṃvibhattiṃ katvā smādīnamabhāvā imiinā ādesamakatvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpāni.
100. na timehi katākārehi. kimatthamidamuccate. taimaiccetehi katākārehi smāsmiṃnaṃmhāmhiiccete ādesānahontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃsuttaṃ.smāsmiṃ gahaṇassamhāmhiggahaṇassacānuvattanato ta imaiccetehi katākārehi smā smiṃnaṃ mhāmhiiccete ādesānehontītyattho. hismiṃ attassevā bhāvā attatopi hibhiggahaṇaṃ nānuvattate. toca imoca timā. tehi timehi. kato ākāro yesaṃ te katā kārā. tehi katākārehi. asmāasminti imāni udāharaṇāni. tasaddato smāsmiṃvibhattiyo katvā sabbanāmakārate paṭhamo tassavānattaṃ sabbatthā tyadhikicca sasmāsmiṃsaṃsāsvattanti tasaddassa attaṃ katvā anantarasuttena ādese sampatte katākārattā imināsmāsmiṃnaṃmhāmhiādese akate rūpāni. aparāni asmāasminti imasaddato smāsmiṃvibhattiyo katvā tassavā nattaṃ sabbattha sasmāsmiṃ saṃ sāsvattantyadhikicca imasaddassaceti imasaddassa attaṃ katvā vuttanayena ādesesampatte iminātasmiṃ akaterūpāni. tamhātyādīni kimudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva.
101. suhisvakāro e. kimatthamidamuccate. suhi iccetesu vibhattīsu akāro ettamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. tiapdamidaṃ
[119] suttaṃ. attho suviññeyyo va. sabbesūtyādīni udāharaṇāni tattha sabbesūti sabbasaddato suvibhattiṃ katvā iminā sabbasaddantassa ettekate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāni. tattha ca kiṃsaddassa kaveceti ettha caggahaṇenakādeso hoti.
102. sabbanāmānaṃ naṃmhica. kimatthamidamuccate. sabbesaṃ sabbanāmānaṃ akāro ettamāpajjate naṃmhi vibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttato akāraggahaṇassa ekāraggahaṇassa cānuvattanato sabbanāmānaṃ akāro naṃmhivibhattimhi ettamāpajjate tyattho. caggahaṇamekāraggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. sabbesantyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbesanti sabbasaddato naṃvacanaṃ katvā suhisvakāro etyadhikicciminā akārassa ettaṃkatvā sabbanāmakārate paṭhamotyadhikicca sabbato naṃsaṃsānanti naṃvacanassa saṃādesekate rūpaṃ. yesantyādīni suviññeyāneva. sabbesānantyādīsusabbatonaṃsaṃ sāsānanti sānaṃ ādeso vaviseso. amūsaṃ amūsānanti kimudāharaṇāni. tesaṃpana amusaddato naṃ vacanaṃ katvā satipisabbanāmatte anakārantattā iminā ettamakatvā yosukatanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisucetidīghaṃ katvā vuttanayena naṃvacanassa saṃsānaṃ ādesekate rūpāni.
102. atonena. kimatthamidamuccate. akārantato nāvacanassa enādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. attho suviññeyyova. udāharaṇāni pi suviññeyāni. tattha ca anenāti imasaddato nāvacanaṃ katvā sabbassimassevātyadhikicca animināmhi ceti imasaddassa anādesaṃ katvā iminānāvacanassa enādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. muninā.amunā.bhikkhunāti kimudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. tasmā ti pi kimudāharaṇaṃ. tampi suviññeyyameva.
104. so. kimatthamidamuccate. akārantasaddato uttarassa sivacanassa okārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. anantarasuttato atotyanuvattanato sissa otyattthenāmānaṃsa
[120] māso yuttattho ubhetappurisātyadhikicca amādayo parapadebhīti samāsaṃkatvā teneva tappurisasaññaṃ katvā nāmānaṃsamāso yuttattho ti samāsasaññaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattimhi lutte sarā sare lopanti pubbasare lutte netabbe nītesamāsattā nāmamiva katvā tato syuppattiṃ katvāsesato lopaṃgasipītisimhiluttesotirūpatthaca akārantato parassa sivacanassa otyayamādeso hotī tyattho. sabbotyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbo ti sabbasaddato sivacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā sivacanassa okārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva. purisānanti kimudāharaṇaṃ. tampisuviññeyyaṃ. sayambhūtipikimudāharaṇaṃ. taṃ pana sayaṃ saddūpapadassa bhūsattāyantimassa laddhadhātusaññādissakvīcetikvipaccayaṃ katvā kvilopoceti kvimhiluttekitakattānāmamivakatvā tatosyuppattiṃ katvā sati pi sismiṃ anakārantattā iminā sivacanassa okāramakatvā sesatolopaṃgasipītisimhilutte rūpaṃ.
105. sovā. kimatthamidamuccate. akārantato parassanāvacanassa so ādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. atonenāti ito ato ggahaṇañcanāggahaṇañca vattate atonenāti imassa anantaraṃ imassavacanaṃ soti imassaniccadīpanatthaṃ. attho suviññeyyova. atthasotyādīni udāharaṇāni. tattha ca atthasoti atthasaddatonāvacanaṃ katvā atonenātyadhikicciminā nāvacanassa so ādesekate rūpaṃ. suttasotyādīnisuviññeyyāneva. pādenātyādivāggahaṇaphalaṃ. taṃsuviññeyyameva.
106. dīghorehi. kimatthamidamuccate. dīghaora iccetehi smāvacanassa so ā deso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. smāhismiṃ naṃmhābhimhivāti ito smāggahaṇaṃ maṇḍūkagatyānuvattanato dīghaoraiccetehi smāvacanassa so ādeso hoti vikappenātyattho. dīghaso oraso ti udāharaṇāni. tāni
[121= PDF 159] padanīghaoraiccetehi smāvacanaṃ katvā smāhismiṃnaṃmhābhimhivā sovātyadhikicciminā smāvacanassa so ādesekate rūpāni.dīghamhā oramhā ti vāggahaṇaphalāni. tāni pi itarāni pi suviññeyyāneva.
107. sabbayoninamā e. kimatthamidamuccate. akārato sabbesaṃ yoninaṃāeādesāhonti yathā saṅkhyaṃ vikappenātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. atoggahaṇamihānuvattate vāggahaṇañca. attho suviññeyyova. yocayoca nicanicayoniyo. sabbeyoniyo sabbayoniyo. tesaṃ sabbayoninaṃ yoninanti avatvā sabbaggahaṇaṃ dvinnañca yonaṃ dvinnañcaninaṃ gahitabhāvaviññāpanatthaṃ. yovacanañhiduvidhaṃ paṭhamābahuvacanaṃ dutiyābahuvacanañca. niādeso piduvidhohonaṃninapuṃsakehi atoniccantidvinnaṃ yonaṃ vuttattā. idha pana yoninanti vutte paṭhamābahuvacanaṃ tappaṭibandhaniādesaṃ vā dutiyābahuvacanaṃ tappaṭibandhaniādesaṃvāgahatvāyoninanti bahuvacanaṃ katvāvuttanti pi saṅkāsiyā. tannivattanatthaṃ sabbaggahaṇaṃ kataṃ. tena sabbayovacane sabbeniādeseca sabbaggahaṇena saṅgaṇhā tīti daṭṭhabbaṃ. idhaca paṭhamābahuvacanassa tappaṭibandhaniādesassaca ākārādeso hoti. dutiyā bahuvacanassa tappaṭibaddhaniādesassaca ekārādeso hotīti daṭṭhabbaṃ. tenāhavuttiyaṃ yathā saṅkhyanti. purisātyādīni udāharaṇāni. tattha ca purisāti purisasaddatopaṭhamāyovacanaṃ katvā atonena sovātyadhikicciminā yovacanassa ākāradesaṃ katvā saralopapakatibhāvā dimhi katerūpaṃ. purisetitasmā va dutiyā yovacanaṃ katvā tassiminā ekārādesādimhi kate rūpaṃ. rūpātirūpasaddatopaṭhamāyo vacanaṃ katvā yonaṃninapuṃsakehī tyadhikicca atoniccanti tassa niādesaṃ katvā tassiminā ākārādesādimhi kate rūpaṃ. rūpe ti tasmā va dutiyāyovacanaṃkatvā vuttanayena nyādesaṃkatvā tassimināekārādesādimhi kate rūpaṃ. aggayo munayo isayoti vāggahaṇaphalāni. tesaṃpana aggimuni isisaddehi yovacanaṃkatvā vuttanayena jhasaññaṃ katvā pañcādīnamattantyadhikicca yosvakatarassojhoti jhassa attaṃ katvā heṭṭhāvāggahaṇa
[122] ssa kvacatthadīpanañca katvā sati pi akāratoparasmiṃ yomhi vāggahaṇena iminā ādese akaterūpāni purisassa rūpassāti pi kimudāharaṇāni. tāni pi suviññeyyāneva. daṇḍino aggīmunītipi kimudāharaṇāni. tattha ca daṇḍino ti daṇḍīsaddato yovacanaṃ katvā sati pi yomhi anakārantattā iminādesamakatvā aghorassa mekavacanayosvapiceti rassaṃ katvā naṃ jhatokatarassātyadhikicca yonaṃnotinoādesekate rūpaṃ. aggīti aggisaddato yomhikate vuttanayena ādesamakatvā jhalatosassanovā tyadhikicca ghapatoca yonaṃlopo ti yomhi lutte yosukanikāralopesudīghanti dīghekate rūpaṃ. itaraṃsuviññeyyameva.
108. smā smiṃ naṃ vā. kimatthamidamuccate. akārato smā smiṃ naṃyathā saṅkhyaṃ ā e ā desāhonti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. atoggahaṇañca āeggahaṇañcānuvattate. vāggahaṇaṃ āeggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tenānukaḍḍhitampi caggahaṇānukaḍḍhitaṃ viya uttara onānuvattate. heṭṭhā vāggahaṇassa kvacattha dīpanatthañca. atthosuviññeyyova. purisāpuriseti udāharaṇāni. tāni pana purisasaddā smāsmiṃ vibhattiyo katvā atonena sabbayoninamāetyadhikicciminā tesaṃpaṭipāṭiyāāeādesekatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. daṇḍinātyādīnikimudāharaṇāni. tattha ca daṇḍināti daṇḍīsaddato smāvacanaṃ katvā heṭṭhāvuttanayenarassaṃ katvā anakārantattā idhavuttavidhānamakatvā vuttanayena jhasaññaṃ katvā smānātyadhikiccajhalatoceti smāvacanassanāādesekate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
109. āyacatutthekavacanassatu. kimatthamidamuccate. akārantato catutthekavacanassa āyādeso hoti vikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. atoggahaṇañca vāggahaṇañcānuvattate. attho suviññeyyova. catutthiyā ekavacanaṃ catutthekavacanaṃ. tassa catutthekavacanassa. āyasassatūti vattabbecatutthī vacanaṃ chaṭṭhīvivajjanatthaṃ. āyacatutthiyātutivattabbe ekavacanaggahaṇaṃ
[123] catutthībahuvacanavivajjanatthaṃ. tuggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. atthāyātyādīni udāharaṇāni. tattha ca atthāyāti attha saddato catutthekavacanasavibhattiṃ katvā atonena sovātyadhikicciminā tassāyādese kate saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. isissātikimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. purisassamukhanti pi kimudāharaṇaṃ. tampi suviññeyyameva. ettha ca mukhasaddappayogāchaṭṭhyantatthaviññāpanatthaṃ. purisānanti pi kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. dadātīti idampi catutthibhāvaviññāpanatthaṃ. samaṇassātyādīnipi kimudāharaṇāni. tānipi suviññeyyāneva.  tattha ca dātāhotīti idampi catutthibhāvaviññāpanatthaṃ. tuggahaṇe nasaddādhikā atthādhikohotīti katvā catutthekavacanassatthañca hoti. atthatthantyādīnikimudāharaṇāni. tattha ca atthatthanti atthasaddato catutthekavacanaṃ katvā tassatuggahaṇenatthaṃ ādesekate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
110. tayo nevaca sabbanāmehi. kimatthamidamuccate. sabbanāmehi akārantehi smāsmiṃnaṃ heṭṭhā vuttā tayoāeāyādesānevahontīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃsuttaṃ. atoggahaṇamihānuvattate. evaggahaṇaṃ. sabbadāpi na hontīti ñāpanatthaṃ. saddādhikā atthādhiko hotīti katvā yo niggahaṇanivattanatthaṃ vā. caggahaṇaṃ atoggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhāvuttameva. anantarasuttadvayamihānuvattate. attho suviññeyyova. udāharaṇānisuviññeyyāneva.kiṃsaddassa kādeso heṭṭhā vuttanayova. pāpātyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca pāpā pāpeti imāheṭṭhāpurisā purisetiettha vuttanayena ñātabbāni. pāpāyātiidaṃ pana atthāyātiimināvasadisaṃ.
111. ghatonādīnaṃ. kimatthamidamuccate. ghato pare saṃnādīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ āyādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. āyacatutthekavacanassa tūti ito āyaggahaṇamekavacanaggahaṇañcānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyo va. kaññāyatyādīni udāharaṇāni. tattha ca kaññāyāti
[124] kaññasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate taddhitasamāsakitakānāmaṃvā tavetunādīsucetietthacaggahaṇenanāmamivakatvā tatonāvaca naṃ katvā ālapanesigasañño te itthikhyāpotyadhikiccaāghotighasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassatūtyadhikicciminānāvacanassāyādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. rattiyā. vadhuyātyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca vadhuyā ti vadhūsaddato nāvacanaṃ katvā ālapane si ga sañño ivaṇṇuvaṇṇājhalātyadhikicca te itthikhyāpotipasaññaṃ katvā satipinādimhighassābhāvāidhavuttavidhānamakatvā āyacatutthe kavacanassatūtyadhikicca patoyāti nāvacanassa yādesaṃ katvā aghorassamekavacanayosvapi ce ti aghassarassekaterūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva. kaññantyādīnipi kimudāharaṇāni. tāni panakaññāvijjāvīṇā gaṅgāsaddehi aṃvibhattiṃ katvā ghatonādīnamabhāvā imināvuttavidhimakatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpāni. sabbāsūtyādīnipi kimudāharaṇāni. tānisuviññeyyoneva [-āneva?].
112. pato yā. kimatthamidamuccate. patopare saṃnādīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ yādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. ekavacanaggahaṇañcanādiggahaṇañcavattate. atthosuviññeyyova. rattiyātyādīni udāharaṇāni. tāniheṭṭhā vuttāneva. rattītyādīnikimudāharaṇāni. tattha ca rattītirattisaddato sivacanaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena pasaññaṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhilutterūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva. kaññāyātyādīnipikimudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. rattīnaṃ itthīnanti pi kimudāharaṇāni. tattha ca rattīnanti etthayosu katanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisucātidīghohoti. sesaṃ suviññeyyameva.
113. sakhato gassevā. kimatthamidamuccate. sakhato gassaakāraākāraikāra īkāraekārādesāhontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. vāggahaṇaṃ paggahaṇassa nivattanatthaṃ. attho
[125] suviññeyyova. eggahaṇassapanagahitākārosarāsare lopantietthevavutto. bho sakhātyādīni udāharaṇāni. tānipana sakhasaddato jinavacanādhikāramadhikicca tatoca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃsmāhisanaṃsmiṃsūti tassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattīti katvā liṅgatthepaṭhamātyadhikicca ālapanecetipaṭhamekavacanaṃ katvā ālapanesigasaññotitassagasaññaṃ katvā imināgassaā ādesekatvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpāni. tattha ca bho ti ālapanattanidassanatthaṃ vuttaṃ.
114. ghateca. kimatthamidamuccate. ghatoparassagassa ekārādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. anantarasutte sati pi eggahaṇe iha eggahaṇakaraṇaṃ sesanivattanatthaṃ. gassaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃpana aghorassameka vacanayosvapiceti ettha viya avadhāraṇatthaṃ. bhoti ayyetyādīni udāharaṇāni. tāni pana ayya kañña kharāti yasaddehi vuttanayena āpaccayādiṃ katvāghasaññaṃ katvāālapanekavacanaṃ katvā tassacagasaññaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā gassekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni.
115. na ammādito. kimatthamidamuccate. ammādito gassa ekārādeso nayotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. gassaggahaṇameggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. ammātyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana amma anna ambatātasaddehi vuttanayena āpaccayādiṃ katvā ghasaññañca katvā ālapane kavacanaṃ katvā tassa ca pasaññaṃ katvā sajhatogassevātyadhikicca ghateceti gassekārādesesampatte tamevasuttadvayamadhikicciminā paṭisedhaṃ katvā sesato lopaṃ gasipītigamhilutterūpāni. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
116. akatarassā lato yvālapanassa vevo. kimatthamidamuccate. akatharassālato yoālapanassavevo ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃsuttaṃ. attho suviññe
[126] yyova. katorasso yassa so katarasso. nakatarasso akatarasso. tasmā akatarassā. latotiiminā tulyādhikaraṇaṃ. yocasoālapanocāti yvālapano. tassa yvālapanassa. bhikkhavetyādīni udāharaṇāni. tāniheṭṭhā vuttāneva. sayambhuvoti kimudāharaṇaṃ. tampiheṭṭhā vuttameva. nāgiyotyādīnipikimudāharaṇāni. tānipana nāgīdhenuyagusaddehiālapana yovacanaṃkatvāvuttanayena pasaññaṃ katvā satipi yvālapane lassābhāvā iminā ādesasmimakate rūpāni. te hetavo. te bhikkhavo ti iminānipikimudāharaṇāni. tāni hetubhikkhusaddehi liṅgatthepaṭhamāti paṭhamāyovacanaṃ katvā lasaññañca katvā sati pi akatarasselasmiṃ yvālapanassābhāvāiminā ādesamakatvā ghapatoca yonaṃ lopo tyadhikicca lato vokāro ceti yovacanassa vokārādesaṃkatva pañcādīnamattaṃyosvakatarasso jhotyadhikicca vevosuloceti attekate rūpāni.
117. jhalato sassanovā. kimatthamidamuccate. jhalatosassa vibhattissa noādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyo va. aggino tyādīni udāharaṇāni. sabbānipitāni heṭṭhā vuttanayena su viññeyyāni. sakhino sakhissatiettha sakhasaddato catutthekavacanaṃ vā chaṭṭhekavacanaṃ vā savibhattiṃ katvā sakhantassinonānaṃsesūti sakhasaddantassa ikārādesakaraṇamevaviseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
118. ghapato ca yonaṃlopo. kimatthamidamuccate. ghapajhalaiccetehi yonaṃ lopo hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. jhalaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. yovayoca yo. tesaṃyonaṃ. sarūpānamekasesvasakintiekasesaṃ katvā gahitaṃ. teneva bahuvacanaṃ kataṃ. caggahaṇaṃ jhalaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tatthapayojanaṃ heṭṭhā vuttameva. kaññātyādīni udāharaṇāni. tesu pubbevuttānimūlodāharaṇāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. tattha ca yomhi lutte yosu katanikāralopesudīghanti dīgho
[127] hoti. aggayo bhikkhavo ti ettha attañca vokārādeso ca aṭṭhīnīti etha niādeso catuttanayova. yametthavattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva.
119. latovokāroca. kimatthamidamuccate. latoyonaṃvokārohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. vāggahaṇañcayoggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. lato voti vutteyevasiddhekāraggahaṇaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ. saddādhikā atthādhiko hotīti katvākāraggahaṇaphalañca caggahaṇaphalañca sayameva vakkhati. bhikkhavo tyādīni udāharaṇāni. tattha ca bhikkhavo ti bhikkhu saddato yovacanaṃ katvā vuttanayena lasaññaṃ katvājhalato sassanovāghapatoca yonaṃlopo tyadhikicciminā yovacanassa vokāraṃ katvā pañcādīnamattaṃ yosvakatarassojhotyadhikicca vevosulocetilassa attekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. sayambhuvotisayambhūsaddato yo vacanaṃ katvā lasaññañca katvā aghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃ katvāiminā yovacanassa vokārādese kate rūpaṃ. jantunoti kāraggahaṇaphalaṃ. taṃpana jantusaddato yovacanaṃ katvā kāraggahaṇenayovacanassa noādese katerūpaṃ.nipātānaṃ anekatthattā caggahaṇassaca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇamavadhāraṇatthantyādimāha. tattha ca avadhāraṇaṃ nāma sunaṃhisucetietthaviya katthacinivattanaṃ. amūtiamusaddato yovacanaṃ katvā lasaññañca katvā sati pi lasmāyomhicaggahaṇenayovacanassa vokārādesamakatvā jhalato sassanovātyadhikicca ghapato ca yonaṃlopoti yovacanassalopaṃ katvā yosukatanikāralopesu dīghanti dīghekate rūpaṃ.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe paṭhamo paricchedo.
120. amhassa mamaṃ savibhattissase. kimatthamidamuccate. amhasaddassa se vibhattimhi vibhattiyāsaha mamaṃ ādeso hotī ti
[128] ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. attho suviññeyyova. vibhattiyā saha vattatī ti savibhatti. tassa savibhattissa. amhassāti iminā tu lyādhikaraṇaṃ. mamaṃdīyate mamaṃ pariggaho ti udāharaṇāni. tāni pana amhasaddato jinavacanayuttaṃ hi liṅgañca nippajjate tyadhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃ smāhi sanaṃ smiṃ sūti tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattītikatvā yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānanti sampadānasaññaṃ katvā sampadāneca tutthīti catutthekavacanaṃ katvā vā yassa vā pariggaho taṃsāmīti sāmisaññaṃ katvā sāmismiṃ chaṭṭhīti chaṭṭhekavacanaṃkatvā vā iminā vibhattiyāsaha amhasaddassa mamaṃ ādese kate rūpāni. dīyate pariggaho ti imāni catutthīchaṭṭhībhāvaparidīpanatthaṃ vuttāni.
121. mayaṃ yomhi paṭhame. kimatthamidamuccate. amhasaddassa paṭhamā bahuvacanayomhi vibhattimhi vibhattiyāsaha mayaṃ ādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. amhaggahaṇañca savibhattiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. mayaṃ gacchāmāti udāharaṇaṃ. taṃpana amhasaddato jinavacanādhikāramadhikiccaliṅgatthepaṭhamāti paṭhamābahuvacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā amhasaddassa savibhattissa mayaṃ ādese kate rūpaṃ. gacchāmā ti idaṃ pana paṭhamā bahuvacanattaviññāpanatthaṃ vuttaṃ. purisāti kimudāharaṇaṃ. taṃpana purisasaddato paṭhamāyovacanaṃ katvā satipi paṭhamāyovacane amhasaddassābhāvā imināādesamakatvā atonena sovātyadhikiccasabbayo ninamāeti yovacanassākārādesaṃ katvāsaralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassalopaṃ katvā pakatibhāvañca katvā netabbe nīterūpaṃ. ahanti pi kimudāharaṇaṃ. taṃpana amhasaddato sivibhattiṃ katvā satipi amha saddeyovacanassābhāvā iminā ādesamakatvā amhassa mamaṃ savibhattissa se tumhamhākaṃ tayimayityadhikiccatvamahaṃ simhiceti vibhattiyāsaha amhasaddassa ahaṃ ādese kate rūpaṃ. amhākaṃpassasīti idampikimudāharaṇaṃ. taṃpana amhasaddato dutiyā bahuvacanaṃ katvā tumhamhehi
[129] namākantudhikicca vāyvappaṭhamo ti yovibhattiyā ākamādesaṃ katvā saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. passasīti idaṃpana apaṭhamattaviññāpanatthaṃ.
122. ntussa nto. kimatthamidamuccate. sabbassevantu paccayassa savibhattissa ntoādeso hoti yomhi paṭhame ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca yoggahaṇañca paṭhamaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. guṇavanto ti ṭṭhantī ti udāharaṇaṃ. taṃpana guṇasaddato guṇo assa atthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikicca guṇādito vantūti vantupaccayaṃ katvā vuttatthānamappayogotiassatthisaddamappayogaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti ettha tesaṃgahaṇena vibhattilopaṃ katvā taddhitattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsuceti nāmamiva katvā vuttanayena paṭhamā bahuvacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissase mayaṃ yomhi paṭhame tyadhikicciminā savibhattissantussa nto ādese kate rūpaṃ. tiṭṭhantī ti idaṃpana paṭhamābahuvacanattaviññāpanatthaṃ. sabbesattāgacchantīti kimudāharaṇaṃ. tattha ca sattāti suviññeyyameva. sabbeti idaṃpana sabbasaddato yovacanaṃ katvā ntussabhāvā sati pi paṭhamāyovacane iminā ādesamakatvā vāyvappaṭhamo tyadhikicca sabbanāmakārate paṭhamo ti yovacanassettaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. guṇavante passantīti dampi kimudāharaṇaṃ. taṃpana vuttanayena guṇavantusaddamabhinipphādetvā tato dutiyābahuvacanaṃ katvā sabhipintumhi apaṭhamattā yovacanassa iminā ādesamakatvāpañcādīnamattantyadhikicca ntussanto yosucā ti ntussantassa attaṃkatvā atonena sovā tyadhikicca sabba yoninamā eti yovacanassa ekārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. passatī ti idaṃpana dutiyābahuvacanattaviññāpanatthaṃ.
123. ntassa sevā. kimatthamidamuccate. ntupaccayassa sabbasseva savibhattissa ntassādeso hoti sevibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca ntuggahaṇañca
[130] vattate. attho suviññeyyova. sīla vantassa jhāyino ti udāharaṇaṃ. taṃpana sīlasaddato sīlamassa atthītyatthe heṭṭhā vuttanayena vantupaccayādīm katvā tato savibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissasentussanto tyadhikicciminā ntussasavibhattissantassādesekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃpana sīlavantusaddato savibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa sentussanto ntassa sevātyadhikicca totitāsasmiṃ nāsūtintussasavibhattissa toādese kate rūpaṃ. sīlavāti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana sīlavantusaddato sivibhattiṃ katvā savibhattissābhāvā iminā ādesamakatvā amhassa mamaṃ savibhattissa sentussanto tyadhikicca āsimhīti ntussa savibhattissa ākārādesekate saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ.
124. kimatthamidamuccate. sabbassevantupaccayassasavibhattissa ākārādeso hoti simhi vibhattimhīt i ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañcantuggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. guṇavā tyādīni udāharaṇāni. tāni heṭṭhā sīlavāti ettha vuttanayena suviññeyyāni. satimā matimā ti ettha satimatisaddehi sati mati assa atthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikicca satyādīhi mantūti mantupaccayakaraṇameva viseso. puriso ti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana suviññeyyameva. sīlavanto ti pi kimudāharaṇaṃ. taṃ pana guṇavanto ti iminā vasadisaṃ.
125. aṃ napuṃsake. kimatthamidamuccate. sabbassevantupaccayassa savibhattissa amādeso hoti aṃmhivibhattimhi napuṃsake atthegamyamāneti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsavibhattiggahaṇañca tuggahaṇañca siggahaṇañca vattate. attho suviññeyova. guṇavaṃ rucimanti  udāharaṇāni. tāni pana guṇavantu rucimantu saddehi sivibhattiṃ katvā cittapupphasaddehi tulyādhikaraṇato napuṃsakaliṅgattā amhassa mamaṃ savibhattissa se ntussanto āsimhītyadhikicciminā ntussa savibhattissa amādesaṃ katvā saralopa pakati bhāvādimhi kate rūpāni. vaṇṇavantanti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana vaṇṇavantusadda
[131] to aṃ vibhattiṃ katvā sinoabhāvā iminā ādesamakatvā ammoniggahītaṃ jhalapehīti aṃvacanassaniggahīte sampatte pañcādīnamattantyadhikiccantussantoyosuvātietthacaggahaṇenantussantassa attaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
126. avaṇṇā ca ge. kimatthamidamuccate. sabbassevantupaccayassa savibhattissa aṃaāādesāyonti gepare ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. avaṇṇaggahaṇena akāra ākāre saṅgaṇhāti. caggahaṇena anantarevuttaṃ aṃ gahaṇaṃ ākaḍḍhati. tenāha aṃ a āādesā hontīti. savibhattiggahaṇañcantuggahaṇañca aṃgahaṇañca vattate. atthosuviññeyyova. guṇavantyādīni udāharaṇāni. tāni pana guṇavantusaddato jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena vibhatyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati liṅgatthe paṭhamā tyadhikicca ālapaneceti ālapanekavacanaṃ katvā ālapane sigasaññoti sinogasaññaṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissase ntussanto aṃ napuṃsake tyadhikicciminā ntussasavibhattissa aṃaāādese katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni.
127. totitāsasmiṃnāsu. kimatthamidamuccate. sabbassevantupaccayassa savibhattissa to ti tā ādesā honti sasmiṃnā iccetesu paresu vibhattīsu vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsuttaṃ. savibhattiggahaṇañca ntuggahaṇañca maṇḍūkagatikavasena anuvattate. ntassasevāti itovāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. guṇavatotyādīni udāharaṇāni. tānipana guṇavantusaddato sasmiṃ nāvibhattiyo katvā amhassamamaṃ savibhattissasentussanto ntassasevā tyadhikicciminā savibhattissantussa yathāsaṅkhyaṃ totitā ādesekate rūpāni. itarāni suviññeyyāneva. tattha ca guṇavantenāti ettha vuttanayena atthañ ca katvā atonenāti nāvacanassa enādesovaviseso.
128. naṃmhitaṃvā. kimatthamidamuccate. sabbasseva ntupaccayassa savibhattissataṃādesohoti naṃmhivibhattimhivikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. savibhattiggahaṇañca tuggahaṇañcavatta
[132] te. attho suviññeyyova. idha vāggahaṇakaraṇaṃ maṇḍūkagatyānuvattissa uttaratranivattanattaviññāpanatthaṃ. guṇavatantyādīni udāharaṇāni. tāni pana guṇavantusatimantusaddehi naṃ vibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissasentussanto tyadhikicciminā savibhattissa ntussatamādese kate rūpāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. tāni pana teheva naṃvibhattiṃ katvā sunaṃhisuca pañcādīnamattantyadhikicca ntussanto yosucātiettha caggahaṇenantussantassa attaṃ katvā yosukatanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisuceti dīghekate rūpāni. kimudāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
129. imassidamaṃ sisunapuṃsake. kimatthamidamuccate. imasaddassasabbasseva savibhattissa idamādeso hoti aṃsiiccetesu vibhattīsunapuṃsakevikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. savibhattiggahaṇañca vāggahaṇañcavattate. attho suviññeyyova. idaṃcittaṃ passasi idaṃcittaṃ tiṭṭhatīti udāharaṇāni. tāni pana imasaddato vuttanayena aṃsivibhattiyo katvā savibhattissa imasaddassa amhassamamaṃ savibhattissa se naṃmhitaṃ vātyadhikicciminā idamādese kate rūpāni. passasitiṭṭhatīti imāni dutiyā paṭhamattaviññāpanatthaṃ vuttāni. cittantidaṃpananapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. itarānivāggahaṇaphalāni. imaṃ purisaṃ passati. ayaṃ puriso tiṭṭhatīti kimudāharaṇāni. tattha ca imanti imasaddato vuttanayena aṃvibhattiṃ katvā anapuṃsakattā iminā vuttavidhānamakatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ayanti imasaddato sivibhattiṃ katvā sabbassimassevātyadhikicca anapuṃsakassāyaṃ simhīti imasaddassāyamādesaṃ katvā sesato lopaṃ gasipītisimhilutterūpaṃ.
130. amussāduṃ. kimatthamidamuccate. amusaddassasabbassevasavibhattissa aduṃ ādeso hoti amsiiccetesu vibhattīsu napuṃsakattegamyamāneti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. savibhattiggahaṇañca aṃsiggahaṇañca napuṃsakaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. aduṃpupphaṃ virocatīti tyudāharaṇāni. tāni pana amusaddato vuttanayena aṃsivibhattiyo katvā amhassa mamaṃ savibhattissa
[133] se imassidamaṃsisu napuṃsake tyadhikicciminā savibhattissa amusaddassa aduṃādese katerūpāni. pupphantinapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. passasivirocatī ti dutiyāpaṭhamattaviññāpanatthaṃ. amuṃrājānaṃ passasi asurājātiṭṭhatīti kimudāharaṇāni. tattha ca amuntiamusaddato aṃvibhattiṃ katvā anapuṃsakattā iminā ādesamakatvā vuttanayena lasaññaṃ katvā aṃmoniggahītaṃ jhalapehītiaṃvacanassa niggahīte kate rūpaṃ. rājānanti apuṃsakattaviññāpanatthaṃ. asūti amusaddato sivibhattiṃ katvā vuttākārāsambhavato ādesamakatvā sabbassimassevā anapuṃsakassāyaṃsimhīti vattamāne amussamosanti makārassasakārādesaṃ katvā sesatolopaṃ gasipīti simhilutterūpaṃ.
131. itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ. kimatthamidamuccate. ito paraṃ pañcādīnamakāroti pariyantaṃ katvā yaṃ vakkhāma.taṃ itthipumanapuṃsakattānaṃ saṅkhyāsaddānaṃ ādeso hoti. tasmā itthipumanapuṃsakasaṅkhyamadhikāranti ñāpanatthaṃ. itthipumanapuṃsakattavācakasaṅkhyaṃ adhikārantyattho. adhikārasaddo hettha vacanaseso. itthīca pumā ca napuṃsako cātyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho tyadhikicca nāmānaṃ samuccayo dvando ti saha dvandasaññāya samāsaṃ katvā nāmānaṃ samāso yuttattho ti samāsasaññaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā vuttatthānamappayogoti casaddamappayogaṃ katvā pakaticassa sarantasseti pakati bhāvañca katvā sonapuṃsakaliṅgo digussekattantyadhikicca tathādvandepāṇi tūriya yoggasenaṅgakhuddajantuka vividhaviruddhavisabhāgatthādīnañceti napuṃsakaliṅgamekattañca katvā samāsattā taddhita samāsakita kānāmaṃ vā tavetunādīsuceti nāmamiva katvā tato syuppattiṃ katvā napuṃsakattā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccantyadhikiccasintisissaamādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñcakatvā tabbācakassaca tabbohārena voharitabbato itthipumanapuṃsakañca taṃ saṅkhyañcātyatthe nāmānaṃ samāsoyuttattho tyadhikiccadvipadetulyādhikaraṇekammadhārayotisahakammadhārayasaññāyasamā
[134] saṃ katvā vuttanayena samāsa saññañca katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopādiṃ katvā itthipumanapuṃsakasaṅkhyanti vuttaṃ. adhikāro ayaṃ.
123. yosudvinnaṃdveca. kimatthamidamuccate. dvisaddassasaṅkhyāvācakassa itthipumanapuṃsakevattamānassa savibhattissa yosuvibhattīsudveādeso hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. anantarasuttamihānuvattate savibhattiggahaṇañca. idha pana dvisaddavācakattāvīsati dasesu bādvissatūti ettha viya dvissāti vattabbe dvinnanti vacanaṃ saṅkhyāvācakadvisaddato bahuvacanameva hotīti ñāpanatthaṃ. caggahaṇaphalaṃ sayameva vakkhati. dveitthiyotyādīniudāharaṇāni. tattha ca dvetidvisaddato yovacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissase itthipumanapuṃsakasaṅkhyantudhikicciminā savibhattissadvisaddassa dveādese kate rūpaṃ. itthidhammarūpasaddappayogo itthipumanapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. dvīsūti kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassaca nipātattātapphalaṃ dassento caggahaṇena duve dvaya ubha ubhaya duvica honti yonāaṃnaṃ iccetesūtyādimāha. tattha ca duveti dvisaddato yovacanaṃkatvā dvisaddassa sacibhattissacaggahaṇenaduveādesekate rūpaṃ. dvayenātidvisaddatonāvacanaṃ katvā caggahaṇena dvisaddassa dvayādesaṃ katvā atonenāti nāvacanassa enādesaṃ katvā saralopapakati bhāvā dimhikate rūpaṃ. dvayanti dvisaddato aṃvacanaṃ katva vuttanayena dvayādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ubhinnanti dvisaddatonaṃvacanaṃ katvā iminādvisaddassa ubhādesaṃkatvā ubhādito naminnanti naṃvacanassinnamādesaṃ katva saralopapakati bhāvā dimhi kate rūpaṃ. ubhayesanti dvisaddatonaṃvacanaṃ katvā iminādvisaddassa ubhayādesaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo tyadhikicca sabbatonaṃ saṃsānanti naṃvacanassa samādesaṃ katvā suhisvakāro etyadhikicca sabbanāmānaṃ naṃmhicāti akārassa ekārādesādimhikate rūpaṃ. duvinnanti dvisaddato naṃvacanaṃ katvā iminā tassa duviādesaṃ katvānocadvādito naṃmhīti nakārāgamaṃ katvā va ubhādito na
[135] minnanti naṃ vacanassa innamādesaṃ katvā vā saralopapakatibhāvādiṃ katvā rūpasiddhiveditabbā.
133. tivatunnaṃtissocatassotayocattāro tīṇi cattāri. kimatthamidamuccate. ticatunnaṃ saṅkhyāvācakānaṃ itthipumanapuṃsakattānaṃ savibhattīnaṃ yathāsaṅkhyaṃ tissocatassotayo cattārotīṇi cattāri ādesā honti yosu vibhattīsūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca itthipumanapuṃsaka saṅkhyāggahaṇañca yoggahaṇañca vattate. atthosuviññeyyova. tissotyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana ticatusaddehi yovacanaṃ katvā savibhattīnaṃ ticatusaddānaṃ itthipumanapuṃsakevattamānānaṃ yathānurūpato amhassamamaṃ savibhattissase itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ yosu dvinnaṃdvecātyadhikicciminā tissoca tasso tayo cattāro tīṇi cattāri ādese kate rūpāni. vedanādisaddappayogo itthipumanapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
134. pañcā dīna makāro. kimatthamidamuccate. pañcādīnaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsakattānaṃ antassa savibhattissa akārādeso hoti yosuvibhattīsūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca itthipumanapuṃsakasaṅkhyāggahaṇañca yoggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. pañcātyādīni udāharaṇāni. tattha ca pañcāti pañcasaddato yovacanaṃkatvā amhassamamaṃ savibhattissase itthipumanapuṃsakasankhyaṃ yosudvinnaṃ dve ce tyadhikicciminā antassasavibhattissa akārādese kate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
135. rājassaraññorājino se. kimatthamidamuccate. sabbasseva rajasaddassa savibhattissa raññorājino iccete ādesāhonti sevibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyo. rallo rājino ti udāharaṇāni. tesaṃpana rājasaddato savibhattiṃ katvā savibhattissa rājasaddassa amhassa mamaṃ savibhattissa se tyadhikicciminā rañño rājino ādesekate rūpāni.
[136] 136. raññaṃ naṃmhi vā. kimatthamidamuccate. sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññamādeso hoti naṃmhivibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca rājaggahaṇañcavattate. attho suviññeyyova. raññantiudāharaṇaṃ. tassapana rājasaddato naṃ vacanaṃ katvā rājasaddassa savibhattissa amhassa mamaṃsavibhattissa se rājassa rañño rājino se tyadhikicciminā raññamādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tato naṃvacanaṃ katvā vāggahaṇena iminā desamakatvā rājassa rāju ādesaṃkatvā yosukatanikāralopesudīghantyadhikiccasunaṃhisucetidīghekate rūpaṃ.
137. nāmhi raññā vā. kimatthamidamuccate. rājasaddassa savibhattissaraññā ādesohoti nāmhivibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca rājaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. anantarasutte pana satipi vāggahaṇe idhavāggahanakaraṇaṃ uttaraovāggahaṇanivattanatthaṃ yadi hi uttaratrāpivatteyya. idha vāggahaṇaṃ nakattabbaṃ bhaveyya. latañcetaṃ tenañāyati nauttaratravāggahaṇaṃ vattatīti. anantarasutte pana vāggahaṇaṃ nivattatu idha vāggahaṇaṃ kasmā na vattatīti. idha vāggahaṇa karaṇato. yadi hi idaṃ uttaratrāpi vatteyya. idhevanakattabbaṃ bhaveyya. idha vāggahaṇakaraṇe attha visesābhāvā purimasseva idhaca uttaratraca adhippetatthasādhanato. tasmā asampathamano taritvā idhavāggahaṇakaraṇena purimavāggahanañca idha vāggahaṇañca uttaratranavattatītyavagantabbaṃ. raññā katanti udāharaṇaṃ. tassa pana rājasaddato nāvacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa serājassa rañño rājino setyadhikicciminā rājasaddassa savibhattissa raññādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassapana rājasaddato nāvacanaṃ katvā ato nenāti nāvacanassenādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
138. smiṃ mhi raññe rājini. kimatthamidaṃ. rājasaddassa savibhattissasmiṃmhi vibhattimhi raññerājini iccete ādesāhontī ti
[137] ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca rājaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyo va. raññe rājinī ti udāharaṇāni. tesaṃpana rājasaddato smiṃ vibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa serājassa rañño rājino setyadhikicciminā savibhattissa rājasaddassa raññe rājini ādese kate rūpāni.
139. tumhamhākaṃ tayimayi. kimatthamidaṃ tumha amha saddānaṃ savibhattīnaṃ smiṃ mhivibhattimhi yathā saṅkhyaṃ tayimayiiccete ādesā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca smiṃ mhiggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. tayi mayītiudāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi smim vibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa sesmiṃ mhiraññerājinī tyadhikicciminā tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi ādese kate rūpāni. tvaṃ ahanti kimudāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi savibhattiṃ katvā santesu pi tumha amhasaddesu smiṃ no abhāvā iminādesamakatvā amhassa mamaṃ savibhattissa se tumhamhākaṃ tayīmayītyadhikiccatvamahaṃsimhicāti tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tvaṃ ahaṃ ādesekate rūpāni.
140. tvamahaṃ simhica. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tvaṃ ahaṃ iccete ādesāhonti simhi vibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahanañca vattate. attho caviggaho casuviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayameva vakkahti. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva. tuvantitumhasaddato sivibhattiṃ katvā anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassa ca nipātattā idhacaggahaṇena tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃ ādesekate rūpaṃ.
141. tavamama se. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavamamaiccete ādesāhonti sevibhattimhīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. tava mamāti udāharaṇāni. tesaṃ pana tumha amhasaddehi savibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ kayimayītyadhikicciminā tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathā
[138] saṅkhyaṃ tavamama ādese kate rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
142. tuyhaṃmayhañca. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tuyhaṃ mayhaṃ iccete ādesāhonti sevibhattimhīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca seggahaṇañca vattate. caggahaṇaṃ seggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. tuyhaṃ mayhanti udāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi savibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ tayimayi tavamamasetyadhikicciminā tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tuyhaṃmayhaṃ ādese kate rūpāni. tayā mayāti kimudāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi nāvacanaṃ katvā santesupi tumhaamhasaddesusavibhattino abhāvā iminādesamakatvā amhassamamaṃsavibhattissa se tumhamhākaṃ tayimayītyadhikiccanāmhitayāmayātitumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayāādese kate rūpāni.
143. taṃ mamaṃmhi. kimatthamidaṃ. tumha amha saddānaṃ savibhattīnaṃ taṃmaṃiccete ādesā honti aṃmhivibhattimhī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. taṃ mantiudāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi aṃvibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ tayimayītyadhikicciminā tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃmaṃ ādesekate rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
144. tavaṃmamañca navā. kimatthamidaṃtumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavaṃmamaṃ iccete ādesāhonti aṃmhivibhattimhivikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca vattate. caggahaṇaṃ aṃgahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. tavaṃmamanti udāharaṇāni. tesaṃpana tumhaamhasaddehi aṃvibhattiṃ katvā tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ amhassamamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ tayimayi taṃ mamaṃmhītyadhikicciminā tavaṃ mamaṃ ādesekate rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
145. nāmhi tayāmayā. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃ savi
[139] bhattīnaṃ tayā mayā iccete ādesā honti nāmhivibhattimhīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhaamhaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva. tumhehi amhehīti kimudāharaṇāni. tesaṃpana tumha amha saddehi hivibhattiṃ katvā suhisvakāro eti akārassa ekārādese kate rūpāni.
146. tumhassa tuvaṃ tvamaṃmhi. kimatthamidaṃ. tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃ tvaṃ iccete ādesāhonti aṃmhivibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇamihānuvattate attho ca viggaho ca suviññeyyo va. tuvaṃtvanti udāharaṇāni. tesaṃpana tumhasaddato aṃ vibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissase tyadhikicciminā tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃ tvaṃ ādese kate rūpāni. kaṭṭhassa kaliṅgarassā ti ettha silāghahanuṭhāsapadhārapihakudhaduhissossūya rādhikkhappaccāsuṇa anupatigiṇa pubbakattāro ca nattha tadattha tumatthālamatthamaññānādarappāṇini gatyatthakammani āsisatthasammuti ti yyasattamyatthe suceti maññatippayoge anādare satiappāṇini vā cakattā sampadānasaññohoti. tato sampadāne catutthī ti catutthīvibhattihotni. aññathā kaṭṭhamiva kaliṅgaramivātivattabbaṃ bhaveyya.
147. padatodutiyācatutthīchaṭṭhīsu vono. kimatthamidaṃ. padato parānaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathāsaṅkhyaṃ vono ādesā honti na vā dutiyā catutthīchaṭṭhīsūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca maṇḍūkagatyānavāggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. ettha pana kiñcāpi dutiyā catutthīchaṭṭhīsū ti aniyametvā vuttaṃ. tathāpi temekavacanesu cāti vuttattā dutiyā catutthī chaṭṭhī bahuvacanāniyeva saṅgaṇhā tītidaṭṭhabbaṃ. pahāyavogamissāmītyādīni udāharaṇāni. tattha ca votipahāya saddato paramhā tumhasaddato dutiyābahuvacanaṃ katvā padatoparattā tumhasaddato dutiyā bahuvacanattāca amhassamamaṃ savibhattissa se tumhamhākaṃ tayimayi tavaṃmamañca na vā
[140] tyadhikicciminā savibhattissa tumhasaddassa voādesekate rūpaṃ. pahāyāti idaṃ pana dutiyattaviññāpanatthaṃ padato parattañca gamissāmīti idaṃsuttavibhavanatthaṃ. noti massa pana mātinipātapadato paramhā amhasaddamhā dutiyābahuvacanaṃkatvā vuttanayena iminā no ādese kate rūpaṃ. tattha ca mātipadato parattaviññāpanatthaṃ. vikantiṃ sūti dutiyattaviññāpanatthaṃ. ajja iti suttavibhāvanatthaṃ. itarāni suviññeyyāni. tattha ca dhammanti padato parattaviññāpanatthaṃ. desessāmīti catutthībhāvaviññāpanatthaṃ. tathā saṃvibhajethāti padato parattaviññāpanatthaṃ. rajjenāti catutthībhāvaviññāpanatthaṃ. tathātuṭṭhosmīti padato paratta viññāpanatthaṃ. pakati yāti chaṭṭhī bhāva viññāpanatthaṃ satthāti padato paratta viññāpanatthaṃ. tañceva bhagavā ti idañca chaṭṭhī bhāvaviññāpanatthaṃ. eso amhākaṃ satthā ti na vāggahaṇaphalaṃ. tassa pana etasaddato paramhā amhasaddamhā satthusambandhavasena chaṭṭhībahuvacanaṃ katvā satipi padatoparasmiṃ amhasadde chaṭṭhī bahuvacanecanavāggahaṇena iminā ādesamakatvā tumhamhehi na mākantinaṃvacanassākamādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ete isayo passasīti kimudāharaṇaṃ. tassapana isisaddato dutiyābahuvacanaṃkatvā satipipadatoparasmiṃ dutiyābahuvacane tumha amhasaddābhāvā iminā desamakatvā ālapane si gasañño tyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇā jhalātijhasaññaṃ katvā pañcādīnamattantyadhikicca yosvakatarassojhoti jhassa attekate rūpaṃ. tattha ca ete ti padato parattaviññāpanatthaṃ. passasīti dutiyattaviññāpanatthaṃ. tumhākaṃ satthāti pi kimudāharaṇaṃ. tam pana suviññeyyameva. gacchatha tumhetipi kimudāharaṇaṃ. tassa pana gacchantasaddato paramhātumhasaddamhā paṭhamābahuvacanaṃ katvā sati pi padato parasmiṃ tumha sadde dutiyādīnamabhāvā iminā ādesamakatvā vayvappaṭhamo tyadhikiccasabbanāmakārate paṭhamo ti yovacanassekārādesaṃ katvā saralopa pakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. ettha ca gacchathāti paṭhamattaviññāpanatthaṃ padatoparattañca.
148. temekavacanesuca. kimatthamidaṃ. tumhamha saddānaṃ
[141 = 179] savibhattīnaṃ padatoparānaṃ temeādesāhonti catutthī chaṭṭḥī iccetesu ekavacanesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sivibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca padatoggahaṇañca catutthīchaṭṭhiggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. ettha ca kiñcāpi ekavacanesūti aniyamavasenavuttaṃ. naaṃmhītivuttattāpanacatutthīchaṭṭhekavacanāneva saṅgaṇhātītidaṭṭhabbaṃ. te me ti udāharaṇāni. tattha ca te ti dadā mi saddato paramhā tumhasaddato catutthekavacanaṃ katvā savibhattissa tumhasaddassa amhassa mamaṃ savibhattissasetumhamhākaṃ tayimayipadato dutiyācatutthīchaṭṭhīsuvonotyadhikicciminā te ādese kate rūpaṃ. sesānisuviññeyyāneva. yecetthatemesaddaṃ ṭhapetvā vuttā. tesabbecatutthīchaṭṭḥībhāva viññāpanatthaṃ vuttāti daṭṭhabbaṃ. tavañāti mamañātīti kimudāharaṇāni. tāni heṭṭhā vuttāneva.
149. na aṃmhi. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ padato parānaṃtemeādesānehonti aṃmhivibhattimhītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ.savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañcapadatoggahaṇañcatemeggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva. idaṃpana padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vonotisampattaṃ nivāreti. ayamevaviseso.
150. vātatiyeca. kimatthamicaṃ. sabbesaṃ tumhamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ padatoparānaṃ temeādesāhonti tatiyekavacanepare vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃ temeggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca padato ggahaṇañca temeggahaṇañca ekavacanaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. kataṃte kataṃ metiudāharaṇāni. tesaṃpana katasaddato pare hi tumhaamhasaddehi tatiyekavacanaṃkatvā amhassa mamaṃ savibhattissasetumhamhākaṃ tayimayipadatodutiyācatutthīchaṭṭhīsuvono temekavacanesucātyadhikicciminā tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ temeādese kate rūpāni. itarānivāggahaṇaphalāni. tāni ca kimudāharaṇāni casuviññeyyāneva.
151. bahuvacanesuvono. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padatoparānaṃ yathāsaṅkhyaṃ vono ādesahonti tatiyābahuvacanepare tiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ savibhattiggahaṇañca tumhamhaggahaṇañca padatoggahaṇañca tatiyagga[ha]ṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. nanvihabahuvacanaggahaṇamakattabbaṃ. tatiyaggahaṇānuvattanato tatiyekavacanassaheṭṭhā vuttavidhānattā ti. nanakattabbaṃ asatihibahuvacanaggahaṇe tatiyekavacanasseva iminā ādesaṃ vidadhātītimantuṃ sakkuṇeyyattāti. tadatthampi na kattabbaṃ. evañca sati anantarasuttenekayogamevakattabbaṃ bhaveyya. nacataṃ kataṃ. tena ñāyati tato aññassīminā ādesaṃvidadhātī ti. nanuvikappanatthaṃ visuṃ vuttanti sakkā mantunti. na sakkā. kataṃ tetiādīnampi dissanato. saccamakattabbaṃ evaṃsantepi siddhesatyārambhoniyamāyavāhoti ñāpakāyavāti katvā atthantaravikappanatthaṃ. tenāhabahuvacanaggahaṇenayomhi paṭhamevono ādesāhontī ti. atha vā ettha tatiyābahuvacanassekattā bahuvacanetivattabbe bahuvacanesūti bahu[va]cananiddeso aññesampi saṅgahaṇatthaṃ. tenāha bahuvacanaggahaṇenayomhipaṭhamevonoādesāhontīti. ayaṃ panetthayojanābahuvacanenagahaṇaṃbahuvacanaggahaṇaṃ. tenabahuvaca naggahaṇenāti. kataṃvokataṃno tyudāharaṇāni. tesaṃpana kataṃ saddato pare hi tumhaamhasaddehi tatiyābahuvacanaṃ katvā amhassa mamaṃsavibhattissa se tumhaamhākaṃ tayimayi padato dutiyā catutthī chaṭṭhīsuvono vātatiyecātyadhikicciminā savibhattīnaṃ tumhaamha saddānaṃvono ādese kate rūpāni. kimudāharaṇāni heṭṭhā vutttāneva. gāmaṃ vogacchayyāthagāmaṃ nogaccheyyāmā ti imāni bahuvacanaggahaṇaphalāni. tesaṃpana tumhaamhasaddehi paṭhamābahuvacanaṃ katvāiminā vono ādese kate rūpāni.
152. pumantassā simhi. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa savibhattissasimhivibhattimhi ākārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipap[=d]amidaṃ. savibhattiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. pumātiudāharaṇaṃ. tassa pana pumasaddato liṅgatthe paṭhamā ti si
[143] vibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa setyadhikicciminā pumasaddantassa savibhattissa ākārādese kate rūpaṃ. pumānoti kimudāharaṇaṃ. tassa pana pumasaddato yovacanaṃkatvā satipipumasaddante sinoabhāvā iminā ādesamakatvā amhassa mamaṃsavibhattissa se pumantassāsi mhī tyadhikicca yosvāno ti pumasaddantassa savibhattissa ānoādesekate rūpaṃ. ihacapumassa apuma iti chaṭṭhī samāsaṃkatvā tato sarā sare lopanti pubbasarasmiṃ lutte netabbenīte samāsattānāmamivakatvā tato ādesā pekkhaṃ chaṭṭhiṃ katvā pumassā ti vutteyevādhippetattha sijjhanato siddhesatyārambhassa antaggahaṇassa payojanaṃ dassento antaggahaṇena maghava yuva iccevamādīnaṃantassa savibhattissa ādeso hotīti āha. maghavāyuvāti tatthodāharaṇāni. tesaṃ pana maghavayuvasaddehi sivacanaṃ katvā tesamantassa savibhattissa idha antaggahaṇena ākārādesekate rūpāni.
153. amālapanekavacane. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa savibhattissa aṃhoti ālapanekavacane ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. savibhatiggahaṇañca pumantaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyāva. aṃ getivutteyevasiddhe ālapane kavacanetivacanaṃ tabbācakasaddantaranidassanatthanti daṭṭhabbaṃ. pakati hesācariyānaṃ yena kenaci ākārena sissānaṃpariṇatuppādanti. he pumanti udāharaṇaṃ. tassa pana pumasaddato liṅgatthe paṭhamātyadhikicca ālapane ce ti sivibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissa se pumantassa simhītyadhikicciminā pumasaddantassasavibhattissa aṃ ādesekate rūpaṃ. tattha ca ye ti ālapanatthanidassanatthaṃ. kimudāharaṇāni. suviññeyyāneva. ālapane ceti vibhatyuppatti karaṇameva viseso.
154. samāse ca vibhāsā. kimatthamidaṃpumasaddantassa aṃādeso hoti samāse vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. pumantaggahaṇañca aṃgahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ aṃgahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. itthipumannapuṃsakasamūho
[144] ti udāharaṇaṃ. tassa pana itthī ca pumāca napuṃsako cā tyatthe nāmānaṃsamāso yuttattho tyadhikicca nāmānaṃ samuccayo dvandoti sahadvandasaññāyasamāsaṃkatvā nāmānaṃ samāsoyuttattho ti samāsasaññaṃ katvā vuttatthānamappayogoticasaddamappayogaṃ katvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā pakaticassa sarantassāti sarantassa pakatibhāvaṃkatvā pumantassāsimhi amālapanekavacane ti vattamāne iminā pumantassa amādesaṃ katvā aṃbyañjane niggahītantyadhikicca vaggantaṃ vā vagge ti niggahītassa vaggante kate netabbe nīte samāsattānāmamiva katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
155. yosvāno. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa savibhattissa ānoādeso koti yosuvibhattīsū ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃsavibhattiggahaṇañca pumantaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāneva.
156. ānesmiṃ mhivā. kimatthamidaṃpumasaddantassa savibhattissa smiṃ mhivibhattimhi āneādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. savibhattiggahaṇañca pumantaggahaṇañca vattate atthoca viggaho ca suviññeyyo va. heṭṭhāsatipi vibhāsāggahaṇe idhavāggahaṇakaraṇaṃ anantarasuttassa vibhāsāggahaṇaṃ navattate ti ñāpanatthaṃ. pumāneti udāharaṇaṃ. tassa pana pumasaddato smiṃvibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa se pumantassāsimhī tyadhikicciminā pumantassa savibhattissa āneādesekate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tato smiṃ vibhattiṃ katvā atonena sabbayonīnamā e tyadhikicca smāsmiṃ naṃvāti smiṃ no eādese kate saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ.
157. hi vibhattimhi ca. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa āneādeso hoti himhi vibhattimhīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. pumantaggahaṇañca āneggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayameva vakkhati. pumānehi pumānebhītiudāharaṇāni. tesaṃpana pumasaddato hivibhattiṃ katvā pumantassāsimhi ānesmiṃ mhivātyadhi
[145] kicciminā pumantassa āne ādese kate pacchimasmiṃ hivibhattiyā smāsmiṃnaṃmhābhimhivāti bhiādese kate rūpāni. punavibhattiggahaṇaṃ yathādhikatasavibhattiggahaṇanivattanatthaṃ. tenāha puna vibhattiggahaṇaṃ kimatthaṃ. savibhattiggahaṇanivattanatthanti. anekatthattā nipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇenā tyādimāha. yuvāno ti yuvasaddato sivibhattiṃ katvā idha caggahaṇena yuvasaddantassa ānādesaṃ katvā atonenātyadhikicca sotisissaokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. yuvānāti yuvasaddato yovibhattiṃ katvā vuttanayena ānādesaṃ katvā atonena sovātyadhikicca sabbayoninamā eti yovacanassa ākārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. yuvānanti yuvasaddato aṃ va canaṃ katvā vuttanayena ānādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. yuvānetitatodutiyāyovacanaṃkatvā vuttanayena ānādesaṃ katvā sabbayoninamāeti yovacanassa ekārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarā ninayānuyogena suviññeyyāneva. pumuno tyādīsu jhalato sassanovāti sassa noādeso ca smānātivattamānejhalatocāti smāvacanassa nāādesoca viseso.
158. susmimāvā. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa ākārādeso hoti susmiṃ vibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. pumantaggahaṇañca vibhattiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. heṭṭhā vāggahaṇesati pi idha vāggahaṇakaraṇaṃ anantarasuttassa vāggahaṇenānuvattanattaviññāpanatthaṃ. pumāsūti udāharaṇaṃ. tassa pana pumasaddato suvibhattiṃ katvā pumantassāsimhi hivibhattimhi cā tyadhikicciminā pumasaddantassa ākārādese kate rūpaṃ. itaraṃvā ggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. suhisvakāroeti akārasse kārakaraṇamevaviseso.
159. ṭhanāmhica. kimatthamidaṃ. pumasaddantassa nāmhivibhattimhi āuādesāhonti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. pumantagga
[146] haṇañca vibhattiggahaṇañca āggahaṇañca vāggahaṇañca vattate attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ āggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. pumānā pumunā ti udāharaṇāni. tesaṃpana pumasaddato nāvibhattiṃ katvā pumantassāsimhi hivibhattimhi ca susmimāvātyadhikicciminā pumasaddantassa āuādese kate rūpāni. itaraṃ suviññeyyameva.
160. akammantassa ca. kimatthamidaṃ. kammasaddantassa nāmhivibhattimhi uaādesā honti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vibhattiggahaṇañca vāggahaṇañca uggahaṇañca nāmhiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. kammunā kammanātiudāharaṇāni. tesaṃ pana kammasaddato nāvibhattiṃ katvā tato hi vibhattimhi ca susmimāvā unāmhicātyadhikicciminā kammasaddantassa uaādese kate rūpāni. itaraṃvāggahaṇaphalaṃtaṃsuviññeyyameva. anekatthattānipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇenamaghavayuvaiccevamādīnaṃantassa āādeso hoti kvacināsuiccetesūtyādimāha. udāharaṇāni suviññeyyāneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe dutiyo paricchedo.
161. tumhamhehi namākaṃ. kimatthamidaṃ. tuṃmhamhehinaṃvacanassa ākaṃ ādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. tumhākaṃ amhākanti udāharaṇāni. tesaṃpana tumha amhasaddehi naṃvacanaṃkatvāiminā naṃvacanassākamādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
162. vāyvappaṭhamo. kimatthamidaṃ. tumhaamhasaddehi appaṭhamo yoākaṃ ādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ.tumhamhaggahaṇañca ākaṃ gahaṇañca vattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. tumhakaṃ passasi amhākaṃpassasīti udāharaṇāni. tesaṃ pana tumhaamhasaddehi dutiyābahuvacanaṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā tassākamādesaṃkatvā saralopapakati
[147] bhāvādimhi kate rūpāni. tattha ca passasīti daṃ dutiyattaviññāpanatthaṃ. itarānivāggahaṇaphalāni. tesaṃ pana teheva dutiyābahuvacanaṃ katvā atonenasovātyadhikicca sabbayoninamāetitassekārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpāni. tumhe hi amhehīti kimudāharaṇāni. tesaṃpana suviññeyyāneva. gacchathatumhegacchāmamayanti imānipikimudāharaṇāni. tattha ca tumhe ti tumhasaddato paṭhamāyovacanaṃkatvā vāyvappaṭhamo tyadhikiccasabbanāmakārate paṭhamo ti yovacanassekāraṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ mayanti amhasaddato paṭhamāyovacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa setyadhikicca mayaṃ yomhi paṭhame ti amhasaddassa savibhattissa mayaṃ ādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
163. sassaṃ. kimatthamidaṃ. tehi tumhaamhasaddehi sassa vibhattissa amādeso hoti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tumhamhaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. tumhaṃ dīyate tyādīni udāharaṇāni. tattha capubbapubbakāni mūlodāharaṇāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. tāni heṭṭhā vuttāneva. tattha ca tumhanti tumhasaddato savibhattiṃ katvā tumhamhehinamākaṃvāyvappaṭha mo tyadhikicciminā sassa vibhattissa amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. kattha cadīyate pariggahoti imāni catutthīchaṭṭhībhāvaviññāpanatthaṃ vuttāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
164. sabbanāmakārate paṭhamo. kimatthamidaṃ. sabbesaṃsabbanāmānaṃ akārato paro paṭhamo yo ettha māpajjate ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. yoggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyo va. sabbesaṃnāmāni sabbanāmāni. sabbanāmānaṃ akārosabbanāmakāro. tato sabbanāmakārato. sabbe ye tetyādīni udāharaṇāni. tesaṃ pana sabbaya takiṃ tumhaamhaimaiccetehi pāṭipadikehivuttanayenapaṭhamāyovacanaṃkatvā vāyvappaṭhamo tyadhikicciminā yovacanassekārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi ka
[148] te rūpāni. ettha ca ketikiṃsaddassa kissa kavecetiettha caggahaṇena katārādeso hoti. devātyādīni kimudāharaṇāni. tesaṃpana devādisaddehi yovacanaṃ katvā atonenasovātyadhikicca sabbayoninamāeti yovacanassākārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni. amūtipikimudāharaṇaṃ. tassa pana amhasaddato yovacanaṃ katvā vuttanayena lasaññaṃ katvā jhalatosassanovātyadhikicca ghapatocayonaṃlopo tiyovacanassa lopaṃkatvāyosukatanikāralopesudīghanti dīghekate rūpaṃ. sabbotyādīni pi kimudāharaṇāni. tesaṃpana sabbāni saddehi sivacanaṃ katvā atonenātyadhikicca sotisissokārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni. tattha ca so ti ettha tasaddato sivacanaṃkatvā takārassa anapuṃsakassāyaṃ simhi amhassamosantyadhikicca etatesanto ti sakārādeso hoti. ayanti massa imasaddato sivacanaṃ katvā sabbassimassevātyadhikicca anapuṃsakassāyaṃ simhītiimasaddassa amādesaṃ katvā sesato lopaṃ gasipīti simhi lutte rūpaṃ. idhapana sabbanāmakārate tivutte yeva vāyvappaṭhamo ti itoyoggahaṇassānuvattanato adhippetatthe siddhe pi paṭhamaggahaṇakaraṇaṃ uttarasuttatthaṃ. nanupaṭhamo ti avutte dutiyāyovacanasseti saṅkā siyā ti. nasiyā. kasmā. yadipana sabbanāmakārato dutiyā yovacanassettaṃ sandhāyetaṃ puttaṃ bhaveyya. idamevāvacanīyaṃbhaveyya. sabbayoninamāeti akārantato dutiyāyovacanassekārādesassupalabbhanato. nanu tattha vikappavasena vuttattāniccavidhānatthamidanti sakkā mantunti. nasakkā. tattha ca vāggahaṇassa kvacatthattāti. tassa pana kvacatthatātatthevavuttā. bhavatvevaṃkasmā ca tattha navuttanti. idha tassa ppatti to avagantabbassatthassāvikaraṇatthanti. yadi evaṃ uttarasuttepi dvandaṭṭhamhā sabbanāmamhā akārantato yovacanassekārādesassa vuttattātadatthampi navattabbaṃ bhaveyyāti. nanavattabbaṃ. kasmā. sabbayoninamāeti ettha vāggahaṇassa kvacatthattā tenakattha ci ni yatavasena siyā katthaci nasiyā ti ekekasseva rūpadvayupphā
[149] danatthamidaṃ vuttanti pi mantabbato. tasmā tadāsaṅkānivattanatthamiha paṭhamaggahaṇaṃ kataṃ. tenāha paṭhamaggahaṇamuttarasuttatthanti.
165. dvandaṭṭhā vā kimatthamidaṃ. tasmā sabbanāmakārato dvandaṭṭhāyopaṭhamovikappenaettamāpajjate tiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. yoggahaṇañca sabbanāmaggahaṇañca akāraggahaṇañca paṭhamaggahaṇañca eggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. dvandeṭhite dvaṭṭhaṭṭho. dvandavasena ṭhito etthā ti pi dvandaṭṭho. tasmā dvandaṭṭhā. katarakatameti udāharaṇaṃ. tassa pana kataro ca katamocātyatthenāmānaṃ samāsoyuttattho tyadhikicca nāmānaṃ samuccayodvandoti sahadvandasaññāyasamāsaṃkatvā vuttatthānamappayogoti casaddamappayogaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā pakaticassasarantassāti pakatibhāvaṃkatvā samāsattātaddhitasamāsa kitakānāmaṃ vā tavetunādīsuceti nāmamivakatvā jinavacanayuttaṃ hītyadhikiccaliṅgañcanippajjate ti liṅgaṃṭhapetvā jinavacanayuttaṃ hi liṅgañca nippajjate tyadhikicca tatoca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā siyo aṃyonāhisanaṃ smāhi sanaṃ smiṃsūti tassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattītikatvā liṅgatthe paṭhamāti paṭhamaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānupubbikā saddappaṭi pattīti katvā bahumhivattabbe bahuvacananti bahuvacanayo vibhattiṃ katvā vāyvappaṭhamo sabbanāmakāratepaṭhamo tyadhikicciminā yovacanassettaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ pana vuttasadisameva. kevalaṃ panetthavāggahaṇena iminādesamakatvā atonenasovātyadhikicca sabbayoninamāetiyovacanassākārādeso vaviseso. heṭṭhāvāggahaṇesati pi idhavāggahaṇakaraṇaṃ anantarasuttassa vāggahaṇanānuvattanattaviññāpanatthaṃ. kimudāharaṇaṃ heṭṭhāvuttameva.
166. nāññaṃ sabbanāmikaṃ. kimatthamidaṃ. idhavuttamettaṃ ṭhapetvā yaṃ aññaṃ sabbanāmānaṃnaṃmhica sabbatonaṃ saṃsānantyādināvuttavidhānaṃatthi. taṃ sabbaṃ dvandaṭṭhānaṃ sabbanāmānaṃ nakattabbanti ṭhāpanatthaṃ. tipadamidaṃ.sabbanāmaggahaṇañcadvandaṭṭhaggahaṇañcavattate. attho suviññeyyova. sabbe
[150] saṃnāmānisabbanāmāni. sabbanāmānaṃ vihitaṃ. sabbanāmehivā sabbanāmimikaṃ.yenavāsaṃsaṭṭhaṃ taraticarativayatiṇikotyadhikicca tamadhītetenakatādisannidhāna niyogasippabhaṇḍajīvikatte sucāti ettha caggahaṇenaṇikapaccayohoti. sabbanāmesu niyuttaṃ. sabbanāmesu sannidhānanti vā atthe tenevaṇikapaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. pubbāparānantyādīni udāharaṇāni. tattha ca pubbāparānanti pubbāca aparācātyatthe heṭṭhā vuttanayena dvandasamāsaṃkatvā tato chaṭṭhī bahuvacanaṃkatvā suhisvakāro etyadhikicca sabbanāmānaṃnaṃmhiceti akārassekārādese sampatte sabbanāmakārate paṭhamo tyadhikicca sabbatonaṃsaṃ sānanti ādesadvayamhica sampattesabbanāmakāratepaṭhamo dvandaṭṭhāvā tyadhikicciminā taṃsabbaṃ paṭisedhetvā yosu katanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisucetidīghekate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
167. bahubbīhimhica. kimatthamidaṃ. sabbanāmānaṃ vuttappakārānaṃ vidhānamaññamettaṃ upetvā bahubbīhimhi samāsesati nakattabbanti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇañca naggahaṇañca aññaggahaṇañca sabbanāmikaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃsaya
    va vakkhati. piiyapubbāyātyādīni udāharaṇāni. tattha ca piyapubbāyāti viyopubboyassātyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho amādeyo parapadebhītyadhikicca aññapadatthesubahubbīhīti samāsaṃ katvā vuttanayena vibhattilopādimhi kate viyapubbasaddato itthi vācakattā itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvāsaralopapakatibhāvādiñca katvā tatovuttanayena savibhattiṃ katvā ālapane sigasañño te itthikhyāpotyadhikicca āghoti ghasaññaṃkatvā sabbanāmakārate paṭhamo sabbatokotyadhikicca ghapatosmiṃ sānaṃ saṃsāti savibhattissa sāādesesampatte sabbanāmakārate paṭhamo nāññaṃ sabbanāmikantyādhikicciminā paṭisedhaṃkatvā āyacatutthekavacanassa tūtyadhikicca ghatonādīnanti savibhattissāyādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. atha vā vuttanayena katasamāsato piyapubbasaddato satta
[151] myekavacanaṃkatvāvuttanayena samādese sampatte imināpaṭisedhaṃ katvā vuttanayena āyādesaṃkatvā tassāpinetāhismimāyayātipaṭisedhesampatte imināvapaṭisedhekate rūpaṃ. piyapubbānanti tato naṃ vacanaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo tyadhikicca sabbasabbato naṃ saṃsānanti naṃ vacanassasaṃsānamādese sampatte suhisvakāro etyadhikicca sabbanāmānaṃnaṃmhicāti ekārādeseca sampatte iminā paṭisedhaṃ katvā yosukatanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisucetidīghekate rūpaṃ. viyapubbeti vuttanayena katasamāsato viyapubbasaddato āpaccayādiṃ katvā tato sattamyekavacanaṃkatvā sabbanāmakarate paṭhamo sabbatokotyadhikicca ghapatosmiṃ sānaṃsaṃ sāti samādesesampatte iminā paṭisedhaṃ katvā kvacisamāsantagatānamakārantoti antassa akāraṃkatvā atonena sovā sabba yoninamāetyadhikicca smāsmiṃ vāti smiṃ no ekārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. viyapubbassāti viyapubbasaddato āpaccayādiṃ katvā tato savibhattiṃ katvā ghapatosmiṃ sānaṃ saṃsāti sāādese sampatte imināpaṭisedhaṃ katvā vuttanayena ākārassa akārādesaṃ katvā sāgamoseti sāgame kate rūpaṃ. anekatthattānipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento ceti kimatthaṃ sabbanāmikavidhānaṃ hotīti āha. tattha ca dakkhiṇapubbassaṃ dakkhiṇapubbassāti dakkhiṇā ca pubbā cātyatthe nāmānaṃsamāso yuttattho tyadhikiccanāmānaṃ samuccayodvandotivuttanayena samāsaṃkatvā vibhattilopādiñcakatvā dakkhiṇapubbasaddato āpaccayādiṃ katvā tatosmiṃ savibhattiyo katvā sabbanāmakārate paṭhamo sabbatokotyadhikicca ghapato smiṃ smānaṃ saṃ sāti smiṃ sānaṃ saṃ sādesaṃkatvā saṃsāsvekavacanesucātyadhikiccaghorassanti ākārassa rassaṃkatvā sāgamosetyadhikicca saṃsādvekavacanesuceti sāgamekate rūpāni itarāni vuttasadisāneva.
168. sabbato naṃsaṃsānaṃ. kimatthamidaṃ. sabbato sabbanāmato naṃvacanassasaṃsānaṃ iccete ādesā hontī ti ñāpanatthaṃ.
[152] tipadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. saṃcasānaṃca saṃsānaṃ. idha pana sabbaggahaṇaṃ heṭṭhā akāratotiniyametvā vuttattātadapagamakaraṇatthaṃ. sabbesantyādīniudāharaṇāni. tattha ca sabbesaṃ sabbesānanti sabbasaddato naṃ vacanaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo tyadhikicciminā naṃvacanassa saṃ sānaṃ ādese katvā suhisvakāro etyadhikicca sabbanāmānaṃ naṃmhicetiakārassa ettekate rūpāni. sabbāsaṃ sabbāsānanti sabbasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñca katvā tato naṃ vacanaṃ katvā vuttanayena tassa saṃsānamādese katvā anakārantattā ekārādesasmiṃ akaterūpāni. itarāni vuttasadisāneva. kiṃ saddassa kissakaveceti etthacaggahaṇena kādeso vaviseso. amūsaṃ amūsānanti ettha yosuka tanikāralopesudīghantyadhikicca sunaṃhisuceti dīghova viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
169. rājassa rāju sunaṃhisuca. kimatthamidaṃ. sabbassa rājasaddassa rājuādeso hoti sunaṃhi iccetesu vibhattīsu ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. sabbaggahaṇaṃ atthavasā vibhattivipariṇāmato chaṭṭyantavasena nesaṃsambandhohoti. attho ca viggahoca suviññeyyo va. caggahaṇaphalaṃ sayameva vakkhati rājūsūtyādīni udāharaṇāni tattha carājūsūti rājasaddato suvibhattiṃ katvā sabbato naṃ saṃsānantyadhikicciminā sabbassa rājasaddassa rājuādesaṃkatvā hosukatanikāralopesu dīghantyadhikiccasunaṃ hisucetidīghekate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva. rājūhīti etthasmāhismiṃ naṃmhābhimhivātiyyādeso va viseso. rājāti kimudāharaṇaṃ. tassa pana rājasaddato sivibhattiṃ katvā satipi rājasaddesādīnamabhāvāiminādesamakatvā brahmattasakharājādito āmānantyadhikiccasyācetisino ākārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇamavadhāraṇatthantyādimāha. tattha ca avadhāraṇaṃ nāma heṭṭhā vuttanayena kvaci nivattanaṃ. rāje
[153] sūtyādīni tattho dāharaṇāni. tesaṃpana rājasaddato svādayo katvā satipirājasaddato svādīsu caggahaṇena iminādesamakatvā ādyantānamakārassasuhisvakāro eti ekārādesaṃkatvā itarassa akārassa heṭṭhā vuttanayena dīghekate rūpāni.
170. sabbassimassevā. kimatthamidaṃ. sabbassa imasaddassa ekāro hoti sunaṃhi iccetesu vibhattīsu vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. sunaṃhiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. punasabbaggahaṇamimassevāti vutte suhisvakāroesabbanāmānaṃnaṃmhicāti niccamettassa vihitattā imasaddantassa vikappena ettatthamidanti saṅkāsiyā. tannivattanatthaṃ. esūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca esūti imasaddato suvibhattiṃ katvā anantarasuttamakicciminā sabbassa imasaddassa ekārādese kate rūpaṃ. esaṃ ehīti imāni pi vuttasadisāneva. esanti ettha vuttanayena naṃvacanassasaṃādeso vaviseso. itarānivāggahaṇaphalāni. tāni suviññeyyāneva. etesūtyādīni kimudāharaṇāni tesaṃ pana etasaddato svādayokatvā ādyantānaṃ suhisvakāro eti ekārādesaṃkatvā itarassakatamevādhikicca sabbanāmānaṃ naṃmhicātiekārādesaṃ katvā tato naṃ vacanassa vuttanayena samādesekate rūpāni.
171. animi nāmhica. kimatthamidaṃ. sabbassa imasaddassanāmhi vibhattimhi anaimiiccete ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sabbaggahaṇañca imagahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. anaca imica animi. dvandavisayo viggaho. caggahaṇaṃ vāggahaṇanivattanatthaṃ. anekatthattāhinipātānaṃ. anena iminā ti udāharaṇāni. tattha ca anenāti imasaddato nāvacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā sabbassa imasaddassa anādesaṃ katvā akārantattā atonenā ti nāvacanassa enādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhikate rūpaṃ. itaraṃsuviññeyyameva. kimudāharaṇāni pi suviññeyāneva.
172. anapuṃsakassāyaṃ simhi. kimatthamidaṃ. sabbassa imasaddassa anapuṃsakassa simhi vibhattimhi ayamādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sabbaggahaṇañca imaggahaṇañca vatatte. attho ca
[154] viggaho ca suviññeyyova. ayanti udāharaṇaṃ. tassa pana imasaddato sivacanaṃ katvā sabbassī massevātyadhikicciminā sabbassa imasaddassa ayamādesaṃ katvā sesato lopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. puriso itthīti anapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. idanti kimudāharaṇaṃ. tassapana imasaddato sivacanaṃ katvā napuṃsakattavācakattā iminādesamakatvā imassidaṃ sisunapuṃsaketiima saddassa savibhattissa idamādese kate rūpaṃ. tattha ca cittanti napuṃsakattaviññāpanatthaṃ. tiṭṭhatīti syantattaviññāpanatthaṃ. imanti pikimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva.
173. amussa mo saṃ. kimatthamidaṃ. amu saddassa anapuṃsakatthavācakassa makāro sakāramāpajjate simhi vibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. maṇḍūkagaikavasen vāggahaṇañca anapuṃsakaggahaṇañca simhi ggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. asūti udāharaṇaṃ. tassa pana amusaddato sivacanaṃ katvā sabbassimassevā anapuṃsakassāyaṃ simhi tyadhikicciminā makārassa sakārādesaṃ katvā sesato lopaṃ gasipīti simhilutte rūpaṃ. rājā itthī ti anapuṃsakattaviññāpanatthaṃ. amukoamukāti vāggahaṇaphalāni. tattha ca amukoti amusaddato sivacanaṃ katvā sabbanāmakāra tepaṭhamo tassa vānattaṃ sabbatthā tyadhikicca sabbato koti kakārāgamaṃ katvā atonenātyadhikicca soti sissokārādesaṃkatva saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarampi taṃ sadisameva itthiyamato āpaccayo ti āpaccayo sesato lopaṃ gasipīti silopocatiseso. adunti kimudāharaṇaṃ. tassa pana amusaddato sivacanaṃ katvānapuṃsakattavācakattā iminādesamakatvā amhassamamaṃ savibhattissase imassidamaṃ sisunapuṃsaketyadhikicca amussādunti amusaddassa savibhattissa aduṃ ādese kate rūpaṃ. ettha ca pupphanti napuṃsakattaviññāpanatthaṃ. virocatītisyantattaviññāpanatthaṃ. amunti pi kimudāharaṇaṃ. tassa pana amusaddato aṃ vibhattiṃ katvā satipi amusaddekanapuṃsakatteca sino abhāvā iminādesamakatvā vuttanayena lasaññaṃ katvā aṃmoniggahītaṃ
[155] jhalapehīti aṃvacanassa niggahīte kate rūpaṃ. tattha ca passasī ti kammattaviññāpanatthaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
174. etesaṃ to. kimatthamidaṃ. etataiccetesaṃ anapuṃsakattha vācakānaṃ katāro sakāramāpajjate simhi vibhatti mhītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anapuṃsakappahaṇañca simhi ggahaṇañca saṃgahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. etañca tañca etatā. tesaṃ etatesaṃ esotyādīni udāharaṇāni. tattha ca eso ti etasaddato sivacanaṃ katvā anapuṃsakassāyaṃ simhi amussamosantyadhikicciminā katārassa sakārādesaṃkatvā vuttanayena sissa okārādesaṃ katvā saralopa pakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. esāti ettha itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā sesatolopaṃ gasipīti silopovaviseso. itarāni vuttasadisāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva. etanti ettha yonaṃninapuṃsakehi atoniccantyadhikicca sinti sissa aṃādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādikaraṇameva viseso.
175. tassa vā nattaṃ sabbattha. kimatthamidaṃ. tassa sabbanāmassa takārassa nattaṃhoti sabbattha liṅge suvikappenā ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ sabbanāmaggahaṇañca taggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova anantarasutte sati pi taggahaṇe idhataggahaṇakaraṇaṃ tasaddassevasaṅgahaṇatthaṃ. nāyātyādīni udāharaṇāni. tattha ca nāyāti tasaddato itthiyamatoāpaccayotiāpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvādiñca katvā tato nāvibhattiṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo etatesaṃto tyadhikicciminā takārassa nattaṃkatvā āyacatutthekavacanassa tūtyadhikicca ghatonādīnanti nāvacanassāyadesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃvuttasadisameva. nanti tasaddato aṃvibhattiṃ katvā vuttanayena takārassanattekate saralopa pakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃvuttasadisameva. netitasaddato paṭhamāyovacanaṃkatvā vuttanayenatte kate vāyvappaṭhamo tyadhikicca sabbanāmakārate paṭhamo ti yo
[156] vaca      nassettaṃ katvāsaralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. dutiyābahuvacane
                                                                pi tādisamevarūpaṃ. nesūti tasaddato suvibhattiṃ katvā vuttanayena nattekate suhisvakāro eti akārassettekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃvuttasadisameva. namhīti tasaddato smiṃvibhattiṃ katvā vuttanayena nattekate smāhismiṃ naṃ mhābhimhivātismiṃ no mhiādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ vuttasadisameva. nābhīti tasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katva saralopa pakati bhāvādimhi ca kate tato hivibhattiṃ katvā vuttanayena takārassanatthaṃ katvā smāhismiṃnaṃmhābhimhivāti hivibhatti yātyādese kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. ettha ca ṭhapetvā ādyantadvayam itarāni pumanapuṃsakasādhāraṇattā tabbasenavuttānīti daṭṭhabbaṃ. ādyantadvayaṃ pana itthiliṅgavasena vuttaṃ.
176. sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ. kimatthamidaṃ. tassa sabbanāmassa takārassa sabbasseva attaṃ hoti sasmāsmiṃsaṃsāsu vibhattīsusabbatthaliṅgesu vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇañca taggahaṇañcavāggahaṇañcasabbatthaggahaṇañca vattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. assātyādīni udāharaṇāni. tattha ca assāti tasaddato savibhattiṃ katvā sabbanāmakāratepaṭhamo sabbassimassevā tassa vānattaṃ sabbatthā tyadhikicciminā tasaddassa attekate sāgamo seti sāgamekate rūpaṃ. itaraṃvāggahanaphalaṃ. taṃ vuttasadisameva. asmāti mūlodāharaṇaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tathā pubbakārni mūlodāharaṇāni. itarāni vāggahaṇaphalāni. tāni nayānusārena suviññeyyāneva. assaṃassāti tasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvādiñca katvā tato smiṃ savibhattiyo katvā vutta nayena ghasaññaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo tassa vānattaṃ sabbattha sabbato kotyadhikicca ghapato smiṃ sānaṃ saṃ sātismiṃ sānaṃ saṃ sādesekate vuttanayena tasaddassa attekate sāgamosetyadhikicca saṃsāsvekavacanesuceti sakārāgame ka
[157] terūpāni. itarāni dvevāggahaṇaphalāni. tāni vuttasadisāneva. kimudāharaṇāni heṭṭhā vuttasadisāneva. attabhāvoca itthivācakattā uvaṇṇattā ca pasaññaṃ katvāpattamāgammavasādesa karaṇañca viseso.
177. imasaddassaca. kimatthamidaṃ. sabbasseva imasaddassa attaṃhoti sasmāsmiṃsaṃsāsuvibhattīsu sabbatthaliṅgesuvikappenātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sabbaggahaṇañcavāggahaṇañca sabbattaggahaṇañca sasmāsmiṃsaṃ sāggahaṇañca attaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ attaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. assātyādīni udāharaṇāni. tattha ca assā ti imasaddato savibhattiṃ katvā sabbassimassevā tassa vānattaṃ sabbattha sasmāsmiṃsaṃ sāsvattantyadhikicciminā imasaddassa attaṃkatvā sāgamo se ti sāgame kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. asmātyādīni udāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. etissaṃetissāti kimudāharaṇāni. tāni suviññeyāneva.
178. sabbato ko. kimatthamidaṃ. sabbato sabbanāmato kakārāgamo hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. sabba to     naṃsaṃ sānanti ettha satipi sabbato ggahaṇe punasabbatoggahaṇe payojanaṃ sayameva vakkhati. sabbakotyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbako ti sabbasaddatosivacanaṃ katvā sabbanāmakārate paṭhamo tassa vānattaṃ sabbatthā tyadhikicciminā kakārāgamaṃ katvā atonenātyadhikicca soti sissokārādesaṃ katvā saralopa pakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. yakotyādīni vuttasadisā neva kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
179. ghapatosmiṃsānaṃsaṃ sā. kimatthamidaṃ. sabbato sabbanāmato ghapasaññātosmiṃ sānaṃvibhattīnaṃ saṃsāādesā honti yathā saṅkhyaṃ vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇañca sabbaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. sabbassantyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbassaṃ
[158] sabbassā ti sabbasaddato itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvādiñca katvā tatosmiṃ savibhattiyokatvā ālapane si gasañño te itthikhyāpotyādhikicca aghotighasaññaṃ katvā sabbanāma kārate paṭhamo tassavānattaṃ sabbattha sabbato ko tyadhikicciminā smiṃ sānaṃsaṃ sā ādese kate saṃsāsvekavacanesucātyadhikicca ghorassanti ghassarassekate sāgamo se tyadhikiccasaṃsāsvekavacanesuceti sāgamekate rūpāni. pacchimānidvevāggahaṇaphalāni. tattha ca sabbāyanti sabbasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā vāggahaṇena smiṃ no iminādesamakatvā ghapatosmiṃyaṃvāti yamādese kate rūpaṃ. sabbāyāti sabbasaddato vuttanayena āpaccayādiṃkatvā savibhattiyā vāggahaṇena iminādesamakatvā āyacatutthekavacanassatūtyadhikicca ghatonādīnanti āyādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. imissantyādīni vuttasadisāneva. amūsantyādīsu ālapanesigasaññoivaṇṇuvaṇṇājhalā tyadhikiccateitthikhyāpoti pasaññañca taṃ nimittādesavidhānañca visesā. itthiyāti kimudāharaṇāni. tāni pi vuttasadisāni. savibhattiyā āyacatutthekavacanassa tu ghatonā dīnantyadhikicca patoyāti yādesovaviseso. amuyotipikimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva.
180. netāhi smimāyayā. kimatthamidaṃ. etāhi sabbanāmāhi paṭiladdhaghapasaññāhi smiṃ vacanassa ghatonādīnanti capato yāticasampattāyeāyayādesā teneva hontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. sabbanāmaggahaṇañca ghapatoggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. ettha ca smiṃ no āyayāti vattabbe sabbāsamāvusopasagganipātādīhiceti ettha ādiggahaṇena vibhattilopaṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. etissantyādīni udāharaṇāni. tattha ca etissanti etasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā tato smimvibhattiṃ katvā vuttanayena ghatonādīnanti āyādesamasampatte sabbanāmakārate paṭhamoghapatosmiṃsānaṃsaṃsātyadhikicci
[159] mināpaṭisedhaṃ katvā vuttanayena ghapato smiṃ sānaṃ saṃ sāti samādese kate saṃ sāsvekavacanesu cetyadhikicca etimāsamīti ākārassa ikāraṃ katvā sāgamo setyadhikicca saṃ sāsvekavacanesuceti sāgamaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. etāyanti etasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā āyādese sampatte imināpaṭisedhaṃ katvā ghapato smiṃ yaṃvātismiṃ no yamādese kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva. tāyāti kimudāharaṇaṃ. tassa pana tasaddato vuttanayena āpaccayādiṃ katvā tato chaṭṭhekavacanaṃ katvā smiṃ no abhāvā iminā paṭisedhamakatvā āyacatutthekavacanassa tūlyadhikicca ghato nādīnanti āyādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
181. manogaṇādito smiṃ nānami ā. kimatthamidaṃ. tasmā manogaṇādito smiṃ nānaṃ iāiccete ādesā honti yathā saṅkhyaṃ vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ettha ca manogaṇato smiṃnānamiātivutteyevasiddheādiggahaṇamattantaraviññāpanatthaṃ. gaṇasaddassevamano pabhutīnaṃ saṅgahaṇato. tenāha ihacoparica ādiggahaṇenātyādi. manasītyādīni udāharaṇāni. tattha ca manasīti manasaddatosmiṃvacanaṃ katvā tassa vānattaṃ sabbatthātyadhikicciminā smiṃ noikārādesaṃkatvāidameva adhikiccasasarevāgamotisakārāgamekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. sirasisirasminti imāni vuttasadisāneva. manasātimanasaddato nāvacanaṃ katvā vuttanayena iminā nāvacanassākārādesaṃ katvā sasare vāgamoti sakārāgamañca katvā netabbenīte rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tattha ca nāvacanassa atonenāti enādesoca saralopapakati bhāvoca hoti. itarāni vuttasadisāneva. manotyādīni ti mudāharaṇāni. tatth ca manoti manasaddato sivacanaṃkatvā sati pimanasadde smiṃ nānaṃ abhāvā iminādesamakatvā atonenāti vattamāne sotisissokārādesaṃ katvā saralopapakati
[160] bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva. saddādhikā atthādhikohotītikatvā tapphalaṃ dassento ādiggahaṇenātyādimāha. bilasītyādīni tatthodāharaṇāni. tattha ca bilasīti bilasaddato smiṃ vibhattiṃ katvā manogaṇatte asati pi idhādiggaṇe nasmiṃ no ikārādesaṃkatvā sasarevāgamo ti etthānuvattitā diggahaṇena sakārāgame kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogenasu viññeyyāneva.
182. sassaco. kimatthamidaṃ. tasmāmanogaṇādito sassa okārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. manogaṇādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. caggahaṇena abyaggamanasonarotyādīsu manasaddato sivacanassokārādeso hoti. evaṃ yasmiṃ yasmiṃ kate yaṃ yaṃ sijjhati taṃ taṃ idhacaggahaṇena kattabbaṃ. manaso tapasotyadīni udāharaṇāni. tattha ca manaso ti manasaddato savibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā sassokārādesaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena sakārāgame kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyameva.
183. etesamo lope. kimatthamidaṃ. etesaṃ mano gaṇādīnaṃ anto ottamāpajjate vibhattimhi lutte ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. manogaṇādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. etthacalopeti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ. tathā pi vibhattilopamevihādhippetanti gahetabbaṃ. nahimano gaṇādīnamanto lopo palabbhati. mano mayantyādīni udāharaṇāni. tattha ca manomayanti manasaddato manasāpakatantyatthe tappakativacane mayoti mayapaccayaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti ettha tesaṃgahaṇena byañjanānaṃ lopaṃ katvā manogaṇādito smiṃ nānamiātyadhikicciminā manasaddantassa okārādesaṃkatvā netabbaṃ netvā manomayasaddassa taddhitattānāmamiva katvā tato syuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccantyadhikicca sintisissa amādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vuttasadisameva. tejosamenāti tejasāsamotyatthenāmanaṃ samā
[161] so yuttattho ubhe tappurisā tyadhikicca amādeyo parapadetīti saha tappurisasaññāya samāsaṃ katvā tesaṃ vibhattiyolopāceti vibhattilopaṃ katvā iminā tejasaddantassa okārādesaṃkatvā samāsattānāmamivakatvā tatonāvacanaṃkatvā vuttanayena nāvacanassenādese kate rūpaṃ. itaraṃvuttasadisameva. tavoguṇenāti ettha tapoevaguṇotyatthenāmānaṃ samāsoyuttattho tyadhikicca dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayo ti sahakammadhārayasaññāyasamāsakaraṇamevaviseso. siroruhenātiettha pana sirasmiṃ ruhitīti viggahocasamāsantato syuppattādikaraṇañca viseso. āposamena vāyosamenāti ādiggahaṇaphalāni. tattha ca āposamenāti āpenasamotiviggahe nāmānaṃ samāso yuttattho ubhetappurisātyadhikiccaamādayo parapadetīti saha tappurisasaññāya samāsaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃkatvā asatipi mano gaṇatte idhādiggahaṇena āpasaddantasso kārādesaṃkatvā netabbaṃ netvā tato nāvacanassenādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃtaṃsadisameva. nanvihādiggahaṇassabhāvā ādiggahaṇaṃkimatthanti navattabbanti. nanavattabbaṃ. yathāhi asati pi hivāggahaṇe pubbasuttato anuvattamānaṃ vāggahaṇañca sandhāyatatthatattha vāti kimatthanti vuttaṃ. evamihāpi asati pi ādiggahaṇe pubbasuttato anuvattamānādiggahaṇaṃ sandhāya ādiggahaṇaṃ kimatthanti vuttanti. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
184. sasare vāgamo. kimatthamidaṃ. eteheva mano gaṇādīhivibhattādesasaṅkhāte sare pare sakārāgamo hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. manogaṇādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ettha ca sare ti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ. vibhattādesasaṅkhātaṃpana saramevihasare ti gahitanti daṭṭhabbaṃ. nahi añño manogaṇādito saropalabbhati. tenāha vibhattādese sare ti. udāharaṇāni suviññeyyāneva. manenātyādīni vāggahaṇaphalāni. tāni suviññeyyāneva. mānasikaṃvācasi
[162] kanti ādiggahaṇaphalāni. tattha mānasikanti manasaddato manasāpakatantyattheyena vā saṃsaṭṭhaṃ karaticarati vahati ṇikotyadhikicca tamadhītetenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesucāti ṇikapaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇamhi lutte vuttanayena vibhattiyo lopādimhi kate vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇecāti ādisarassa vuddhiṃ katvā ādiggahaṇena aññasarasmimpi sāgamaṃ katvā netabbaṃ netvā mānasikasaddato vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
185. santa saddassa sote bo cante. kimatthamidaṃ. sabbassa santasaddassa sādeso hoti bhakārepare tatoca bakārāgamo hoti anteti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. attho suviññeyyova. punasabbaggahaṇakaraṇaṃ sasaddaggahaṇatthaṃ. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. sabbhirevātyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbhītisamu upasameti massaladdhadhātusaññādissa bhāvakammesutātyadhikicca budhagamāditthe kattarīti kattaritapaccayaṃ katvā vā atīte tatavantutāvīti vāgamakhanahanādīnaṃtuṃtabbādīsunāti makārassa nattaṃkatvākitakattānāmamivakatvā tato hivibhattiṃ katvā smāhismiṃnaṃmhābhimhivā ti hinobhyādesaṃ katvā iminā santasaddassa sakāradesaṃkatvā anteca bakārāgamamkatvā netabbenīte rūpaṃ. sabbhūto sabbhāvoti imesaṃ santabhūto santabhāvo ti ettha santasaddassa vuttavidhānekate rūpāni. santehīti kimudāharaṇaṃ. taṃsuviññeyyameva. sakkāro sakkatoti caggahaṇaphalāni. tesaṃpana santakāro santakato ti ettha santasaddassa asati pi tasmiṃ caggahaṇenasādesaṃ katvā parassa canvebhāve kate rūpāni.
186. simhi gacchantādīnaṃntasaddo aṃ. kimatthamidaṃ. simhivibhattimhi gacchantamahantacarantatiṭṭhantabhuñjantapivantakhādanta sayantādīnaṃ ntasaddo amāpajjate vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gacchantyādīni udāharaṇāni. tattha ca gacchanti gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññā
[163] dissa pubbakālekakattukānaṃ tunatvānatvāvā tyadhikicca vattamāne mānantāti antapaccayaṃ katvāgamissanto cchovāsabbāsūti dhātvantassa cchādesaṃkatvā kitakattānāmamiva katvā gacchantasaddato vuttanayenasyuppattiṃkatvā sasare vāgamotyadhikicciminā ntasaddassa aṃādesaṃkatvāsaralopapakatibhāvādiñca katvā sesatolopaṃgasipīti simhilutterūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ vuttasadisameva. vāggahaṇenādesābhāvo ca ato nenāti vattamāne soti sissokārādikaraṇañca viseso. mahaṃ caraṃ khādanti imesaṃ mahapūjāyaṃ. caracaraṇe. khādabhakkhane ti mesaṃ vuttanayena antapaccayādimhi kate rūpāni. mahanto caranto khādanto ti imāni vāggahaṇaphalāni. anto tyādīni kimudāharaṇāni. tesaṃ pana amaroge. damudamane. vamu uggiraṇe. samu upasame ti mesaṃvuttanayena tapaccayādiṃ katvā gamakhanahanādīnaṃtuṃ tabbādīsunātidhātvantassanattaṃ katvā ādisaddassa pakāratthavācakattā imesañca atappakārattā iminādesamakatvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpāni.
187. sesesuntuva. kimatthamidaṃ. vuttaṃ ṭhapetvā sesā suvibhattīsugacchantādīnaṃ ntasaddo ntupaccayova daṭṭhabbo ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. gacchantādīnaṃgahaṇañcantasaddaggahaṇañcavattate. attho suviññeyyova. gacchatotyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana gamusappagatimhi mahapūjāyantimesaṃ laddhadhātusaññādīnaṃvuttanayena vattamāne mānantāti antapaccayaṃ katvā pubbassadhātvantassa vuttanayena cchādesaṃkatvāgacchanta mahantasaddehi vuttanayena sasmiṃnāvibhattiyo katvā anantara suttamadhikicciminā ntumivakatvā amussamamaṃ savibhattissa se ntussanto ntassa sevātyadhikicca totitāsasmiṃnāsūti paṭipāṭiyāsavibhattissa ntussa totitā ādesekate rūpāni. kimudāharaṇāni nayānuyogena suviññeyyāneva.
188. brahmattasakharājāditoamānaṃ. kimatthamidaṃ. brahma attasajharāja iccevamādīhi aṃvacanassa ānaṃ ādeso hoti
[164] vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. brahmānantyādīni udāharaṇāni. tattha ca brahmānanti brahmasaddato aṃvacanaṃ katvā sasare vāgamo tyadhikicciminā aṃvacanassa ānamādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogena suviññeyyāneva. rājāti kimudāharaṇaṃ. tassa pana rājasaddato sivibhattim katvā satipi rājasadde aṃvacanassābhāvā iminādesamakatvā idamevādhikiccasyāceti sinoākārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhikate rūpaṃ.
189. syā ca. kimatthamidaṃ. brahmādīhi sivacanassa ākārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃ vācāsiliṭṭhatthaṃ. vāggahaṇanivattanatthañca. brahmatta sakharājādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. brahmātyādīni udāharaṇāni. tāni pana nayānuyogenasuviññeyyāneva.
190. yonamāno. kimatthamidaṃ. brahmādito sarūpekasesavasena gahitānaṃ paṭhamādutiyābahuvacanānaṃ ānoādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. brahmattasakharājādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. brahmāno tyādīni udāharaṇāni. tattha ca brahmāno ti brahmasaddato yovacanaṃkatvā brahmattasakharājādito amānanti vattamāne imināyovacanassa ānoādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva.
191. sakhato cāyono. kimatthamidaṃ. sakhasaddato yovacanassa āyono iccete ādesāhontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. yoggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ yoggahaṇānuvkaḍḍhanatthaṃ. sakhāyo sakhino ti udā haraṇāni. tattha ca sakhāyo ti sakhasaddato yovacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā āyo ādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ pana tato yovacanaṃ katvā
[165] tassiminā va noādesaṃ katvā sakhantassino nānaṃ sesūti sakhantassa ikārādesekate rūpaṃ. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
192. smime. kimatthamidaṃ. sakhato smiṃ vacanaṃ uttamāpajjateti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sakhaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sakheti udāharaṇaṃ. tassa pana sakhasaddato smiṃ vacanaṃ katvāanantarasuttamahdikicciminā smiṃ no ekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
193. brahmatogassaca. kimatthamidaṃ. brahmasaddato parassa ālapanekavacanassa ekārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. ekāraggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. attho suviññeyyova. he brahme ti udāharaṇaṃ. tassa pana brahmasaddato liṅgatthe paṭhamātyadhikicca ālapane cātipaṭhamaṃ katvāālapane si gasaññaṃ katvā smimetyadhikicciminā tassekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. heti ālapanattaviññāpanatthaṃ.
194. sakhantassi nonānaṃsesu. kimatthamidaṃ. sakhasaddantassa ikārādeso hoti nonānaṃ saiccetesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. sakhino tyādīni udāharaṇāni. tattha ca sakhino ti heṭṭhā vuttameva. itaresaṃsakhasaddato nānaṃ savibhattiyo katvā iminā sakhasaddantassikārādesaṃ katvāpacchimassa sāgamo seti sakārāgamaṃ katvānetabbe nīte rūpāni. kimudāharaṇaṃ upariyeva āvibhavissati.
195. ārohimhivā. kimatthamidaṃ. sajhasaddantassa ārādeso hotīhimhivibhattimhi vikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sakhantaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sakhārehīti udāharaṇaṃ. tassa pana sakhasaddato hivibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā sakhasaddantassārādesaṃ katvā suhisvakāro etiakārassettekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva.
196. sunamaṃsuvā. kimatthamidaṃ. sunaṃ aṃ iccetesu vibhattīsu sakhantassa ārādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ.
[166] satipivāggahaṇe idhavāggahaṇakaraṇaṃ ubhayesampi heṭṭhā vuttanayena uttaratranānuvattanattaviññāpanatthaṃ. bhinnayogakaraṇaṃ byākhyānagārava pariharaṇatthaṃ. sakhāresūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca sakhāresū ti sakhasaddato suvacanaṃkatvāsakhantassinonānaṃ sesu ārohimhivāti vattamāne iminā sakhantassārādesaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena etthekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃsuviññeyyameva. itarāni pi suviññeyyāneva. ettha ca naṃmhivibhattimhi yosukatanikāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃhisuceti dīghakaraṇamevaviseso. sesaṃheṭṭhāvuttanayameva.
197. brahmato tusmiṃ ni. kimatthamidaṃ. brahmasaddato smiṃ vacanassa niādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. tuggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. brahmanīti udāharaṇaṃ. tassa pana brahmasaddato smiṃ vacanaṃkatvā tassiminā niādese kate rūpaṃ. kammanicammanimuddhanītimāni tusaddaggahaṇaphalāni. tāni pi suviññeyyāneva.
198. uttaṃ sanāsu. kimatthamidaṃ. brahmasaddanto uttamāpajjate sanāsuvibhattīsūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. brahmaggahaṇamatthava sāvibhattivipariṇāmato chaṭṭhyantavasena sambandho hoti. attho ca viggaho ca suviññeyyova. brahmuno brahmunāti udāharaṇāni. tattha ca brahmunoti brahmasaddato savibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā brahmasaddantassa uttaṃ katvā vuttanayena tassa lasaññaṃ katvā jhalatosassanovāti savibhattissa noādese kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
199. satthupibhādīnamāsismiṃ silopoca. kimatthamidaṃ. satthādīnamantassa ākārādeso hoti sismiṃvibhattimhi tato silopoca hotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. satthātyādīni udāharaṇāni. tattha ca satthā ti sāsa anusiṭṭhimhītimassa laddhadhātusaññādissa sāsatītyatthesāsādīhiratthūhiratthupaccayaṃ katvā ramhirantorādino ti rādimhi luttevuttanayena nāmamiva katvā
[167] tato sivibhattiṃ katvā iminā satthusaddantassākārādesaṃ katvā simhilutterūpaṃ. pitā ti pārakkhaṇetimassaputtaṃ pātītyatthe pātitoritūtiritupaccayaṃ katvā rādimhilutte pitusaddato puttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. mātātimānamānetimassa puttaṃ mānetītyatthe mānādīhirātūti rātupaccayaṃ katvā vuttanayena rādimhi lutte mātusaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. bhātātibhāsa viyattiyaṃ vācayantimassa laddhadhātusaññādissa pubbebhāsatī tyatthe vuttanayena rārupaccayādimhi kate rūpaṃ. kattāti karakaraṇeti massa karotītyatthe saññāyamanutyadhikicca sabbato ṇvutvāvīvāti tupaccayaṃ katvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhītyadhikicca karassacatattaṃ tusmintidhātvantassatattaṃ katvāvuttanayenakattusaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyā neva.
200. aññesvārattaṃ. kimatthamidaṃ. anantarevihitaṃ sivibhattim ṭhapetvā aññesu vacanesu sattādīnamanto ārattamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. satthupitādiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. satthārantyadīni udāharaṇāni. tattha ca satthārantisatthusaddato aṃvacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā satthusaddantassarādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. satthārehītyādīsusuhitsvakāroeti etthakaraṇañca ārorassamikāreti vattamāne pitādīnamasimhīti rassakaraṇañca viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
201. vānaṃmhi. kimatthamidaṃ. satthādīnamanto ārattamāpajjatenaṃmhivibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. satthupitādiggahaṇañca ārattaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. itaraṃ pana anantarasuttena niccasampattaṃ vikappeti. satthārānantyādīni udāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva. satthānaṃ pitūnantyādīni vāggahaṇaphalāni. tattha ca satthānanti satthusaddato naṃ vacanaṃ katvā vānaṃmhityadhi kiccasatthu nattañceti satthusaddantassa attaṃ katvā yosukatani
[168] kāralopesu dīghantyadhikicca sunaṃ hisucetidīghekate rūpaṃ. itaresaṃ dīghova hoti.
202. satthunattañca. kimatthamidaṃ. satthu saddantassa attaṃ hotinaṃmhivibhattimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. naṃgahaṇañca vāggahaṇañca vatatte. attho suviññeyyova. caggahaṇamaññesampi saṅgahaṇatthaṃ. nanusatthā ti gahaṇameva ihānuvattate. athakimatthaṃ satthuggahaṇaṃ kataṃ. aññesaṃ saṅgahaṇatthañcāpi atthantaraviññāpanatthanti. sati pi satthupitādiggahaṇesatthusaddamevasarūpenagahetvā itaravasenagahaṇaṃ yadyārādesavinimutto satthusaddo siyā. naṃmhi vibhattimhi tadātadantassa ttaṃ hoteva. itaresaṃ pana attavinimutto pi payogo siyā ti dīpeti. aññathā sabbesampi samānarūpappasaṅgo siyā. pakati hesācariyānaṃ yenakena ciākārena adhippāyaviññāpanaṃ. satthānantyādīni udāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva.
203. usasmiṃsalopoca. kimatthamidaṃ. satthuvitādīnamanto uttamāpajjate sivibhattimhi tato savibhattiyālopoca hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. satthupitādiggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. satthūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca satthūti satthusaddato savibhattiṃ katvā satthu pitādīnamāsismiṃ silopoceti vattamāne aññesvārattanti satthusaddantassārādese sampatte taṃ bādhetvā tamevādhikicciminā satthusaddantassa uttaṃkatvāsavibhattimhi lutte rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. tattha pana sāgamo se ti sakārāgamo ca jhalato sassa no vā ti savibhattiyāno ādeso ca viseso.
204. sakka mandhātādīnañca. kimatthamidaṃ. sakkamandhātādinamanto uttamāpajjate savibhattimhi. tato ca savibhattiyālopo cahotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. attho suviññeyyova. anantarasutteneva siddhe satyārambho niccavidhānatthaṃ. sakkamandhātūtyādīni udāharaṇāni. tattha ca sakkamandhātūti sakkamandhātusaddato savibhattiṃ katvā heṭṭhā vuttanayenā
[169] rādese sampatte taṃ bādhetvā anantarasuttamadhikicciminā uttaṃ katvā savibhattimhi lutte rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
205. tatoyonamo tu. kimatthamidaṃ. tato ārādesato yonaṃokārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. aññesvārattanti ito āraggahaṇamatthavasā vibhattivipariṇāmato pañcamyantavasena sambandho hoti ettha ca kiñcāpi tato ti aniyamavasena vuttaṃ. āraggahaṇeneva pana sambandho hotī ti daṭṭhabbaṃ. evaṃsatipayogasijjhanato payogasiddhiyā sutto pade sato ca. attho suviññeyyova. tuggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. satthārotyādīni udāharaṇāni. tattha ca satthāro ti satthusaddato yovacanaṃ katvāsatthupitādīnamāsismiṃsilopoceti vattamne aññesvārattanti satthusaddantassārādesaṃkatvā aññesvārattanti vattamāne iminā yovacanassokārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vuttasadīsāneva. kevalaṃ panettha ārorassamikāreti vattamāne pitādīnamasimhītirassakaraṇamevaviseso. caturotyādīnituggahaṇaphalāni. tattha ca caturoti catusaddato yovacanaṃ katvā tassīdhatuggahaṇenokārodesaṃkatvā vaggantaṃ vāvagge madāsare ti vattamāne yavamadanataralācāgamāti vā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesuvuddhilopāgamavikāra viparītādesāceti vā yadanupapannānipātanāsijjhantī tivāpaccayādaniṭṭhāni pātanāsijjhantīti vārakārāgamekate osare cāti etthacaggahaṇena urādese vākate rūpaṃ. gāvoti gosaddato yovacanaṃ katvāgāvasetyadhikicca yosucā ti okārassāvadesaṃ katvā iminā yovacanassokārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. ubhoti dvisaddato yovacanaṃ katvā yosudvinnaṃdveceti ettha caggahaṇenadvisaddassa ubhādesaṃkatvā vuttanayena yovacanassokārādesādimhi kate rūpaṃ.
206. tato smimi. kimatthamidaṃ. tato ārādesato smiṃ vacanassikārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. ā
[170] raggahaṇamihānuvattate. sati pi anantarasutte tatoggahaṇe idha tatoggahaṇakaraṇaṃ atthantara viññāpanatthaṃ. taṃ sayameva vakkhati. sattharītyādīni udāharaṇāni. tattha ca sattharī ti satthusaddato smiṃ vacanaṃ katvāvuttanayena ārādesaṃkatvā aññesvārattaṃ tato yonamotūti vattamāne imināsmiṃ no ikārādesaṃ katvā ārorassamikāreti ākārassarassekate saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. bhuvīti tatoggahaṇaphalaṃ. tassa pana bhūsaddato smiṃ vacanaṃ katvāidha tato ggahaṇena smiṃ no ikārādesaṃ katvāvuttanayena lasaññaṃ katvā jhalānamiyuvāsare vāti lassa uvādesādimhi kate rūpaṃ.
207. nā ā. kimatthamidaṃ. tato ārādesato nāvacanassa ākārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. āraggahaṇañca tato ggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. satthārātyādīni udāharaṇāni. tattha ca satthārāti satthusaddato nāvacanaṃ katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopo ceti vattamāne aññesvārattanti satthusaddantassārādesaṃ katvā aññesvārattaṃ tato smimītivattamāne iminānāvacanassākārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. ārorassamikāre ti vattamāne. pitādīnamasimhīti rassakaraṇameva viseso.
208. ārorassamikāre. kimatthamidaṃ. ārādeso rassamāpajjate ikārasminti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. ettha pana kiñcāpiāroti aniyamavasena vuttaṃ. ākārova panarasso hotīti daṭṭhabbaṃ. tassevarassānurūpattā. evañcasati payogasijjhanato payogasiddhiyā sutto padesatoca. udāharaṇāni heṭṭhā vuttanayāneva.
209. pitādīnamasimhi. kimatthamidaṃ. pitādīnaṃ ārādeso rassamāpajjate asimhivibhattimhīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. āraggahaṇañca rassaggahaṇañca vatatte. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udā
[171] haraṇāni heṭṭhā vuttāneva. simhi pare ārādesassābhāvā asimhī ti na vattabbe pi evaṃ vacanaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ. tenāha asimhi ggahaṇaṃ tomhipare ikārādesañāpanatthanti. mātitotyādīni tatthodāharaṇāni. tattha ca mātitoti mātusaddato kvacitopañcamyatthe tipañcamyatthe topaccayaṃ katvākvādayo vibhattisaññāyo tivibhattisaññaṃ katvā vuttanayena ukārassa ikārādese kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva. duhititotimassa pana duhapūraṇeti massa laddhadhātusaññādissatulaṃ pūretītyatthe vuttanayena sabbato ṇvūtvāvīvāti tupaccayaṃ katvāyathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvāduhitusaddato vuttanayenapañcamyatthetopaccayādimhi kate rūpaṃ.
210. tayātayīnaṃtakārotvattaṃ vā. kimatthamidaṃ. tayātayīnaṃkatārotvattamāpajjate vikappenātiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. tvayā tvayīti udāharaṇāni. tattha ca tvayāti tumhasaddato nāvacanaṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissa se tumhamhākaṃ tayimayītyadhikiccanāmhitayāmayāti savibhattissa tvamhasaddassa tayādesaṃ katvā takārassa iminā tvādese kate rūpaṃ. tvayīti tumhasaddato smiṃ vibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa sesmiṃmhiraññerājinītyadhikicca tumhamhākaṃ tayimayīti savibhattissa tumhasaddassa tayiādesaṃ katvā takārassa iminā tvādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe tatiyo paricchedo.
211. attantohismimanattaṃ. kimatthamidaṃ. attasaddanto anattamāpajjate hismiṃ vibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. attane hi attanebhī ti udāharaṇāni. tattha ca attanehīti attasaddato hivibhattiṃ katvā iminā attasaddantassa anādesaṃ katvā suhisvakāro etiakārasse
[172] ttekare rūpaṃ. itarasmiṃ smāhismiṃnaṃmhābhimhivātityādesova viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
212. tatosmiṃni. kimatthamidaṃ. tato attato smiṃ vacanassa niādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. attanīti udāharaṇaṃ. tassa pana attasaddato smiṃ vacanaṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā smiṃ nonikārādese kate rūpaṃ.
213. sassano. kimatthamidaṃ. tato attasaddato sassavibhattissa noādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attaggahaṇañcatato ggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. attano ti udāharaṇaṃ. taṃpana attasaddato savibhattiṃ katvā tassānantarasuttadvayamadhikicciminā sassanoādese kate rūpaṃ.
214. smānā. kimatthamidaṃ. tato attasaddato smāvacanassa nādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attaggahaṇañca tato ggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. smāssanāti vattabbe sesato lopaṃ gasipītivattamāne sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cetivibhattilopaṃ katvā evaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. samāsaniddeso vā. attano ti udāharaṇaṃ. taṃpana attasaddato smāvacanaṃ katvā attanto hismimanattaṃ. tato smiṃ nītyadhikicciminā smāvacanassanādese kate rūpaṃ. nanu amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smānāveti attasaddato smāvacanassa nādeso labbhate va. atha kimatthamidamadhītanti. siddhesati āraddhassa atthantaraviññāpanato. tenāha punatatoggahaṇena tassa atthano takārassarakārohoti sabbesu vacanesu. atrajo ti. bhinnayogakaraṇenāti bhāvo. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāni.
215. jhalatoca. kimatthamidaṃ. jhalatoca smāvacanassa nādesohotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. aggināti ādīni udāharaṇāni. tattha ca agginā ti aggisaddato smāvacanaṃ katvā ālapane si gasañño ti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇā
[173] jhalātijhasaññaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā smāvacanassanādese kate rūpaṃ. daṇḍināti etthā pi esevacanayo. aghorassa mekavacanayosvapice ti rassakaraṇameva viseso. itaradvayampi vuttasadisameva. lasaññakaraṇameva viseso aggayotyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca aggayoti aggisaddato yovacanaṃ katvā vattanayena jhsaññaṃ katvā smāvacanassa bhāvā iminādesamakatvā pañcādīnamattantyadhikicca yosvakatarasso jho ti jhassa attekate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva.
216. ghapato smiṃ yaṃ vā. kimatthamidaṃ. tasmā ghapato smiṃ vacanassa yaṃ hoti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. kaññāyantyādīni udāharaṇāni. tattha ca kaññāyanti kaññasaddato itthiyamato āpaccayo ti āpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvādiñca katvā tato kaññāsaddato smiṃvacanaṃ katvāālapane sigasañño. te itthikhyāpo ti vattamāne āghoti ghasaññaṃkatvā iminā smiṃ vacanassa yamādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tattha ca āyacatutthekavacanassa tūtivattamāne ghato nādīnanti smiṃ no āyādeso ca saralopapakatibhāvocatiseso. rattiyanti rattisaddato smiṃ vacanaṃkatvā ālapane si gasañño ivaṇṇuvaṇṇājhalāti vattamāne te itthikhyāpoti pasaññaṃ katvā iminā smiṃ no yamādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalṃtattha ca āyacatutthekavacanassa tu ghatonādīnanti vattamāne patoyātiyādesova viseso. itarāni vuttasadisāni. aghorassamekavacanayosvapi cetirassakaraṇamevaviseso.
217. yonaṃ ni napuṃsakehi. kimatthamidaṃ. sabbesaṃyonaṃ niādeso hoti napuṃsake hiliṅgehi paresaṃ vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. aṭṭhīniāyūnīti udāharaṇāni. tattha ca aṭṭhīnīti aṭṭhisaddato yovacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā tassa nikāradesaṃ katvā yosukatanikāralopesu dīghanti dīghe kate rūpaṃ. ita
[174] raṃtaṃ sadisameva. itarāni pi dvevāggahaṇaphalāni. tattha ca aṭṭhīti aṭṭhisaddato yovacanaṃkatvā vuttanayena jhasaññaṃkatvā jhalato sassanotivattamāne ghapatocayonaṃlopo ti yovacanassa lopaṃ katvāyosukatanikāralopesudīghanti dīghekate rūpaṃ. itaraṃtaṃsadisameva. itthiyoti kimudāharaṇaṃ. tattha aghorassamekavacanayosvapiceti rassakaraṇamevaviseso.
218. ato niccaṃ. kimatthamidaṃ. tasmā akārantato napuṃsakaliṅgato yonaṃniccaṃ niādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. attho suviññeyyova. yānityādīniudāharaṇāni. tattha cayānītiyasaddato yovacanaṃkatvāanantarasuttamadhikicciminā yovacanassa niādesaṃ katvā vuttanayena dīghekate rūpaṃ. itarāṇi suviññeyyāneva.
219. siṃ. kimatthamidaṃ. tasmā akārantato napuṃsakaliṅgato sivacanassa aṃādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. na puṃsakaggahaṇañca atoggahaṇañcavattate. sissa anti viggahe nāmānaṃ samāsoyuttattho ubhetappurisāti vattamāne amādayoparapadebhīti sahatappurisasaññāyasamāsaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃkatvāsarāsare lopanti vattamāne vāpro asarūpāti parasaralopaṃkatvā tato syuppattiṃ katvā sesato lopaṃgasipīti simhi lutte sinti rūpasiddhi. atha vā sīti paccattaniddeso. aṃ ti upayoganiddeso. tadāvuttanayena sandhividhānañca hoti. attho suviññeyyova. sabbantyadīni udāharaṇāṇi. tattha ca sabbanti sabbasaddato sivacanaṃkatvā anantarasuttadvayamadhikicciminā sivibhattiyā amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
220. sesato lopaṃ gasipi. kimatthamidaṃ. siṃ so syāda āsimhi aṃ napuṃsake pumantassāsimhi sakhato gassevā ghate ca avaṇṇācagebrahmato gassaceti evamādīhi niddiṭṭheṭhapetvā sesatoparāgasi iccetelopamāpajjanteti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. apiggahaṇaṃ dutiyatthaṃsampiṇḍeti. attho suviññeyyo va.
[175] bhotītyādīni udāharaṇāni. tattha ca bhotīti bhūsattāyanti massaladdhadhātusaññādissa vattamāne mānantātiantapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucāti vuddhiṃ katvā oavasare ti okārassa avadesaṃ katvā netabbaṃ netvābhāvantasaddato itthiyamato āpaccayotyadhikiccanadādito vā īti īpaccayaṃ katvā ntussatamīkāre ti vattamānebhavato bhoto ti bhavantasaddassa bhotādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādiñca katvā bhotīsaddato liṅgatthe paṭhamā ti vattamāne ālapane cā ti sivacanaṃ katvā ālapane sigasaññoti tassagasaññaṃ katvā aghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃ katvā imināgalopekate rūpaṃ. itthīti itthīsaddato vuttanayena ālapa[pa]nekavacanaṃkatvā bhogetūti vattamāne jhalapārassanti rasse kate vuttanayena galope kate rūpaṃ. sātitasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayādiṃ katvā tato sivibhattiṃ katvā anapuṃsakassāyaṃ simhi amussamosantyadhikicca etatesaṃ totitakārassa sakārādesaṃkatvānetabbaṃ netvā vuttanayena simhilutte rūpaṃ. itthīti itthīsaddato sivibhattiṃ katvā aghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃkatvā simhilutterūpaṃ. bhoti heṭṭhā vuttanayena bhavantasaddamabhinipphādetvā tato ālapanekavacanaṃkatvā bhavato bhoto ti vattamānebhogetūti bhavantasaddassa bhoādesaṃ katvā vuttanayenagalopekate rūpaṃ. daṇḍītidaṇḍīsaddato vuttanayena ālapane kavacanaṃkatvābhogetūti vattamāne jhalapārassanti rassaṃ katvā vuttanayena galopekate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva. satthā ti satthusaddato vuttanayena ālapane kavacanādiṃ katvā bhogetūti vattamāne akārapitādyantānamāti satthusaddantassākārādesaṃ katvābhoge tu jhalapārassanti vattamāne ākāro vā ti ākārassarassaṃkatvā vuttanayenagalopekate rūpaṃ. tathārājāti. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
221. sabbāsamāvusopasagganipātādīhica. kimatthamidaṃ.
[176] āvusosaddato upasagganipātaiccevamādīhi casabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. lopaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ aghorassamekavacanayosvapi ceti ettha viya avadhāraṇatthaṃ. iha ca upecca atthaṃsajjantīti pādayo upasaggā ti vattā. padānamādi majjhāvasāne su nīpatantīti yathādayo nipātāni vuttā. tvaṃ panāvuso tumhe panāvuso tyādīni udāharaṇāni. tattha ca āvusosaddato paṭhamekavacanabahuvacanāni katvāanantarasuttamadhikicciminā tesuluttesu rūpaṃ. padasoti padasosaddato tatiyekavacanaṃ katvā tasmiṃ kutte rūpaṃ. svetisvesaddato sattamyekavacanaṃkatvā tasmiṃ lutte rūpaṃ. paparātyādinānayena upasaggedasse tvā teyeva nāmapadehi yojetvā dassento pahāro tyādimāha. tattha ca pahāro ti papubbassaharaharaṇetimassa pasaddato syuppattiṃ katvā paharaṇantyatthe visarujapadādito ṇātivattamānebhāveceti ṇapaccayaṃ katvā kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇamhilutte asaṃyogantassavuddhikāri te ti vuddhimhi kate vuttanayena syuppattiṃ katvā atonenāti vattamānesoti sissokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñcakatvā pasaddato parassa sivacanassa anantarasuttamadhikicciminā lopekate rūpaṃ. sesānisuviññeyyāneva.
222. pumassa liṅgādīsusamāsesu. kimatthamidaṃ. puma iccetassa anto lopamāpajjate liṅgādīsu parabhūtesu sabbasamāsesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. lopaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. pumassaapumaaiti viggahaṃ katvā vuttanayena chaṭṭhīsamāsaṃkatvā saralopaṃ katvā netabbaṃ netvā lopamapekkhitvā chaṭṭhyantaṃ katvāpumassāti vuttaṃ. pulliṅgantyādīni udāharaṇāni. tatth ca pulliṅganti pumassaliṅgantyatthe vuttanayena chaṭṭhīsamāsaṃ katvā sesato lopaṃgasipīti vattamāne iminā pumantassa lopaṃ katvā vuttanayena ukārassalasaññaṃ katvā aṃmoniggahītaṃ jhalapehīti makārassa niggahītaṃkatvāniggahītañca kvacilopanti vatta
[177] mānebyañjane ceti niggahītalopaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti lakārassa dvebhāvādimhi kate rūpaṃ. pumbhāvoti idaṃpana taṃ sadisameva. niggahītassa vaggantakaraṇameva viseso puṅkotilotitaṃ sadisameva. pumācasokotilocātyatthenāmānaṃsamāso yuttattho ti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayo ti kammadhārayasamāso va viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
223. aṃ yamīto pasaññato. kimatthamidaṃ. aṃ vacanassa yamādeso hoti ītopasaññato vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. idha ca īto ti paṭiladdhapasaññampiikāruvaṇṇaṃpaṭikkhipati. pasaññato ti īkārampi paṭiladdhajhasaññaṃpaṭikkhipati. itthiyanti udāharaṇaṃ. tassa pana itthī saddato aṃvacanaṃ katvā ālapane sigasañño ivaṇṇuvaṇṇājhalātyadhikicca te itthikhyāpoti pasaññaṃ katvā iminā aṃ vacanassa yamādesaṃ katvāaghorassamekavacanayosvapiceti rassekaterūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. daṇḍinaṃ bhoginanti kimudāharaṇāni. tattha ca daṇḍinanti daṇḍīsaddato aṃvacanaṃ katvā vuttanayenajhasaññaṃ katvā pasaññattābhāvā iminā desamakatvā vuttanayenarassaṃ katvā idamevādhikicca naṃjhatokatarassāti aṃvacanassanaṃādese kate rūpaṃ. itaraṃtaṃ sadisameva. itthīhīti pi kimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva.
224. naṃjhatokatarassā. kimatthamidaṃ. tasmājhato katarassā aṃvacanassa naṃ ādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. aṃ gahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. katorasso yassa sokatarasso. tasmā katarassā. jhatotiiminā tulyādhikaraṇaṃ. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāneva. vessabhuntikimudāharaṇaṃ. tassa pana vessabhūsaddato aṃ vacanaṃ katvā vuttanayena lasaññaṃ katvā aghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃ katvā satipikatarassālato aṃvacanajhattābhāvā iminādesamakatvā aṃmoniggahītaṃjhalapehīti aṃvacanassaniggahītekate rūpaṃ.
[178] kucchintipitamudāharaṇaṃ. tassa pana kucchisaddato aṃvacanaṃ katvā vuttanayena jhasaññaṃ katvā sativijhato aṃvacanekatarassābhāvāiminā desamakatvāvuttanayena aṃvacanassa niggahītekate rūpaṃ.
225. yonaṃno. kimatthamidaṃ. tasmā jhatokatarassā yonaṃno ādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. jhaggahaṇañca katarassaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. daṇḍino tyādīni udāharaṇāni. tattha ca daṇḍino ti daṇḍī saddato yovacanaṃkatvā vuttanayena jhasaññaṃ katvā agho rassamekavacanayosvapi ceti rassaṃ katvāanantarasuttamadhikicciminā yovacanassa no ādese kate rūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. aggayotyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca aggayoti aggisaddato yovacanaṃ katvā vuttanayena jhasaññaṃ katvā satipi jhato yovacane katerassābhāvā iminādesamakatvā pañcādīnamattanti vattamāne yosvakatarassojhoti jhassa tte kate rūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. sayambhunotipikimudāharaṇaṃ. tassa pana sayambhūsaddato yovacanaṃkatvā vuttanayena lasaññaṃ katvāaghorassamekavacanayosvapiceti rassaṃ katvā satipikatarassālato yovacane jhassābhāvā iminādesamakatvā lato vokāro ceti ettha caggahaṇena yovacanassa no ādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
226. smiṃ ni. kimatthamidaṃ. tasmā jhato katarassāsmiṃ vacanassa niādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. jhaggahaṇañca katarassaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. daṇḍinītyādīni udāharaṇāni. tattha ca daṇḍinīti daṇḍī saddato smiṃvacanaṃ katvā vuttanayena jhasaññādiṃ katvā naṃjhatokatarassāti vattamāne imināsmiṃnoti ādese kate rūpaṃ. itaraṃ taṃsadisameva. byādhimhīti kimudāharaṇaṃ. tassa pana byādhisaddato smiṃ vacanaṃkatvāvuttappakāresatipijhatoparasmiṃ vacanekatarassābhāvā iminādesamakatvā smāhismiṃ naṃmhābhimhivātismiṃ nomhi ādese kate rūpaṃ.
[179] 227. kissakaveca. kimatthamidaṃ. kimiccetassa kādesohoti vapaccayepare tiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthosuviññeyyova. kvagatosīti udāharaṇaṃ. tassapana kiṃsaddato sattamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehī ti vattamāne kiṃ smāvoti vapaccayaṃ katvāiminā kiṃ saddassa kādesaṃkatvā tvādayo vibhattisaññāyoti vibhattisaññaṃ katvā sara. pa. pakatīti pubbasarassa lopaṃ katvānetabbenīterūpaṃ. anekatthattānipātānaṃ caggahaṇassaca nipātattā tapphalaṃdassento caggahaṇena avapaccayepare pi ko ca hotītyādimāha. kotyādīni tatthodāharaṇāni. tattha ca koti kiṃ saddato sivacanaṃkatvā idhacaggahaṇena kiṃ saddassa kādesaṃ katvā atonenāti vattamāneso ti sisso kārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. kathanti kiṃ saddato kena pakārenātyatthe sabbanāmehi pakāravacanetuthātivattamāne kimimehithanti thaṃ paccayaṃ katvā iminā kiṃ saddassa kādesaṃkatvā tato nāvacanaṃkatvā heṭṭhāvuttanayena vibhattilopekate rūpaṃ. kutoti kimudāharaṇaṃ. tassa pana kiṃ saddato pañcamyatthe kvacitopañcamyatthe ti topaccayaṃkatvā satipikiṃ saddevapaccayassābhāvā iminādesamakatvā idamevā dhikicca kuhiṃ haṃ suceti vattamānetratothesucetikiṃ saddassa kuādese kate rūpaṃ. nanucaggahaṇenabhavitabbamevā ti. nabhavitabbaṃ. kasmā. kissa kasabbatthā ti vattabbe vetiniyamakaraṇaṃ yattha anadhippetaṃ. tattha nahotī ti ñāpanatthaṃ. kissa kaveti avatvā caggahaṇakaraṇaṃ yattha panādhippetaṃ. tattha bhavatyevāti ñāpanatthaṃ.
228. kuhiṃ haṃ su ca. kimatthamidaṃ. kimiccetassa kvādesohoti hiṃ haṃ iccetesū ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kiṃ gahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kuhiṃ kuhanti udāharaṇāni. tesaṃpana kiṃ saddato kvacito pañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehi kiṃ smāvoti vattamāne hiṃhaṃhiñca nanti hiṃhaṃ paccayekatvā anantarasuttamadhikicciminā kimaccetassa kvādesaṃkatvātvādayotibhattisaññāyo ti hiṃhaṃpaccayānaṃ
[180] vibhattisaññaṃ katvā vuttavibhatyantattā vibhattādimhi kate rūpāni. caggahaṇena kiṃ saddato vuttādhikāramadhikicca hiṃhaṃhiñcananti hiñcanaṃ paccayekate kvādeso hoti. tena kuhiñcanantyādīni sijjhanti. evamaññepi yojetabbā. imassānantaraṃsesesuceti suttamadhītaṃ.
229. sesesuca. kimatthamidaṃ. sesesu vibhattipaccayesu kimiccetassa kādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatyākaggahaṇamihānuvattate yathādhikataṃ kiṃ gahaṇañca. caggahaṇaṃ kaggahanānukaḍḍhanatthaṃ. tatth apayojanaṃheṭṭhā vuttameva kissa kaveceti imassānantaramimasmiṃ vattabbe pi ihoccāraṇaṃ maṇḍūkagatiyo pyadhikārā hontīti ñāpanatthaṃ. pakati hesācariyānaṃ yathāyathā vuccamāne vināvagantagarukāyādhippāyaviññāpanaṃ hoti. tathā tathā vatvā adhippāyaviññāpanaṃ. kopakāro tyādīni udāharaṇāni tattha ca koti kiṃ saddato sivacanaṃkatvā kissa kaveceti vattamāne iminā kiṃ saddassa kādesaṃ katvāatonenāti vattamāne sotisissokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. kathanti tatova kopakāro tyatthe sabbanāmehi pakāravacanetuthāti vattamāne kimimehi thanti thaṃ paccayaṃ katvā iminā kiṃ saddassakādesaṃkatvātato syuppattiṃ katvāsesato lopaṃ gatipīti vattamāne sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ceti vibhattilopekate rūpaṃ. kanti aṃ vacanavasena vuttaṃ. tathā kathanti. iha ca kopakāro kaṃpakāranti imāniitaresaṃ attha vākyavasena udāharaṇavasena cagahitāni. yadi hi tāni kevalamatthavākyāni bhaveyyuṃ. vuttiyaṃ sesesu vibhattipaccayesūti vuttattā sarūpenakatvā payogāvacanesati ūnatāpasaṅgo siyā. kevalaṃpana udāharaṇāni bhaveyyuṃ. dvikkhattuṃ kathaṃ kathanti vattabbabhāvappasaṅgo siyā ti. nanvekenapakārenevabhavitabbaṃ. nobhayathāti. tathābhavati ubhayathā. yathā ekenodakaghaṭena ambasecanagarusinanādibhavantīti. bhavatvevaṃ. nanvidamevānajjhanīyaṃ kissa kaveceti ettha caggahaṇenevasijjhanato ti.
[181 = 219] sijjhati. tathā pidaṃ niyamakaraṇatthamadhītanti siddhesatyārambhāhini yamāyavāhoti atthantaraviññāpanāyavā. ayaṃ panetthaniyamo. sacekiṃ saddassakādeso hoti. sesavibhatti paccayesuparabhūtesveva. natabbirahitesūti. tenakiṃ saddassa kimevidaṃmuttakarīsapuṇṇaṃ. kintevakkali. kintejaṭāhītyādīsukiṃ saddato sivibhattiṃ katvāsesato lopaṃgasipītisimhi lutteparesaṃvi bhattipaccayānamabhāvā iminākādesonahoti. nanusesaggahaṇenevidhāpi bhavitabbaṃ niyamābhāvāti. atthevaniyamo sesasaddasāpekkhattā. yathāhiyaṃ kiñci dabbajātikaṃ samodhānetvā tato visumekaṃgahetvā sesaṃṭhapehīti vutteyato yaṃ gahitaṃ. tatotameva avasiṭṭhaṃsesaṃnāma. nasabbaṃ. tathā idhāpikiṃ saddassa pāṭipadikattātato paraṃbhavitabbā yevibhattipaccayā. te samodhānetvā tato va paccayassa visuṃ gahitattā tadavasiṭṭhāvibhattipaccayāsesānāma hontīti. bhavatvevaṃ. kiṃ saddato paraṃ bhavitabbānaṃ vibhattipaccayānaṃ vapaccayaṃ gahetvā kissakaveceti suttaṃvisuṃ navattabbaṃ. tassa pi paccayattā imināvasijjhanatoti. visamoyaṃ kathāmaggo. tathā pi bhavato suññamevāvalambitvā parihāramettha vakkhāma. yadipana taṃavuttaṃbhaveyya. idamanajjhanīyaṃ bhaveyya. sesasaddassa sāpekkhattā aññassa cāpekkhitabbassābhāvā yadipivadeyyuṃ kuhiṃ haṃsuvatratothesucetisuttadvayaṃ vatvātadanantaraṃ vutte apekkhitabbā santīti. tadā sabbassetassākāro vā ti imassa tothaggahaṇaṃ ṭhapetvā sesaggahaṇameva anantarattā vattatītisaṅkāsiyā. athāpivadeyyuṃ tampivatvā pacchāvattabbanti. tadāpi treniccantimassa kiṃ gahaṇaṃ anuvattatīti saṅkāsiyā. na ca sakkā kiṃ gahaṇamevatthanatthītivattuṃ. kissa kaveceti massanavattabbatāpaṭiññātattākuhiṃ haṃsucetietthaadhippetassāpi sabbassetassākārāvatiminābyavacchinnattāca. yadipanābyavacchinnaṃ siyā. ihānivattitassa uttaratranānuvattanakāraṇābhāvāvattitabbameva. athāpi vadeyyuṃ caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. tenānukaḍḍhitaṃcottaratranānuvattate ti. taṃpana maggitabbaṃ. tadākathaṃpanidaṃsuttaṃvattabbanti.
[182] yadihi kissa kapaccayesūti vuttaṃ bhaveyya. vibhattiparassa kiṃ saddassanasiyā vibhattīnamapaccayattā. vuttohivibhattīnamapaccayabhāvo kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāce ti ettha visuṃ vibhattiggahaṇaṃ kubbatācariyena. yadipana kissa kavibhattiyanti vuttaṃbhaveyya. tadāpanapaccayaparassa nabhaveyya. avibhattikattākesañcipaccayānaṃ. yadipanakissa kavibhattipaccayesūti vuttaṃ bhaveyya. tadā apaccayānaṃ vibhattīnaṃpaccayānañca avibhattīnaṃ kvādayovibhattisaññāyoti paṭiladdhavibhattisaññānaṃ vibhattipaccayānañcopalabbhanato avibhattipaccayavivajjanatthaṃ vibhattiggahaṇaṃ kataṃ. apaccayavibhattivivajjanatthaṃ paccayaggahaṇaṃ kataṃ. kvādi vibhattipaccayasaṅgahaṇatthaṃ ubhayaggahaṇaṃ katanti saṅkāsiyā. kissakavecasesesuceti imehisaha dutiyenakiṃgahaṇena kissa kavibhattipaccayesūti massagarukarattāgantagarutāpasaṅgocasiyā. tathābhesajjasamuṭṭhitarogoviya amohabhāvatthaṃ vuttena lakkhaṇena uppannomohabhāvo atekicchosiyā. tasmā asampathamano taritvā kiṃ saddatoparabhūtesu sabbavibhattipaccayesu kiṃ saddassakādesa bhāvadīpanatthaṃ. kissakaveceti vatvā kadāci aññatthapaccayesupihotīti ñpāpanatthaṃ caggahaṇaṃ katvāteneva kimevidantyādīsupi hotī ti saṅkā nivattanatthaṃ niyamakaraṇavasenevidamāraddhanti daṭṭhabbaṃ.
230. tra tothesu ca. kimatthamidaṃ. kimiccetassa tratothaiccetesu paccayesukuādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kiṃ gahaṇamihānuvattatekuggahaṇañca. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. atthoca viggahoca suviññeyyova. kutrātyādīni udāharaṇāni. tattha ca kutrātikiṃ saddato kvacito pañcamyattheti vattamāne trathasattamiyā sabbanāmehīti sattamyatthe trapaccayaṃ katvā kissa kaveca kuhiṃ haṃsuce tivattamāne iminā kiṃ saddassa kvādesaṃkatvā tvādayovibhatti saññāyoti trapaccayassa vibhattisaññaṃ katvāvuttavibhatyantattā vibhattādimhikate rūpaṃ. kutoti tato va kvacitopañcamyattheti
[183] topaccayaṃkatvāvuttanayena kvādesādimhi kate rūpaṃ. kutthāti kiṃ saddato kvacito pañcamyatthe ti vattamāne trathasattamiyāsabbanāmehīti thapaccayaṃ katvā iminākiṃ saddassa kvādesaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāneti sadisenadvebhāvesampatte thakārassa vagge ghosāghosānaṃtatiyapaṭhamāti paṭhamakkharaṃ dvebhāvena ānetvānetabbaṃ netvā vuttanayena vibhattisaññādimhi kate rūpaṃ.
131. sabbassetassākārovā. kimatthamidaṃ. sabbassa etasaddassa akārohoti totha iccetesu paccayesuvikappenātiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. uparitreniccanti vuttattāto thaggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyova. ato atthā ti udāharaṇāni. tesaṃpana etasaddato vuttanayena tothapaccayekatvā anantarasuttamadhikicciminā etasaddassa akārādesādimhi kate rūpāni. pacchimassadvebhāvo vuttanayova. itarānidvevāggahaṇaphalāni. tesaṃpana etasaddato vuttanayena tothapaccayekatvā vāggahaṇeniminādesamakatvā saralopapakatibhāvādiñcakatvā netabbaṃ netvā vuttanayena vibhattisaññādimhi kate rūpāni.
232. treniccaṃ. kimatthamidaṃ. sabbasseva etasaddassa akāro hoti trapaccayeniccanti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasutte ṭhapetvā vāggahaṇaṃ itarānihānuvattante. attho suviññeyyova. atrātietasaddato vuttanayena trapaccayaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā etasaddassa akārādesādimhi kate rūpam. imassānantaraṃ etothesucātisuttamāraddhaṃ.
233. e tothesuca. kimatthamidaṃ. sabbassa etasaddassa ekārohoti tothaiccetesu vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sabbaggahaṇañca etaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. ettho tyādīni udāharaṇāni. tāni heṭṭhā vuttāneva. heṭṭhā vuttanayena sijjhanato niratthakamevidaṃ. nacesopurimapāṭho.
234. imassithaṃ dānihatodhesuca. kimatthamidaṃ. sabbassa imasaddassa ikārādeso hoti thaṃdānihatodhaiccetesu
[184] paccayesūti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. athorassamekavacanayosvapiceti ettha viya caggahaṇamavadhāraṇatthaṃ. sabbaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. itthantyādīni udāharaṇāni. tattha ca itthanti imasaddato imināpakārenātyatthe sabbanāmehi pakāravacanetuthāti vattamānekimimehithanti thaṃ paccayaṃ katvā sabbassetassākārovāti vattamāne iminā imasaddassikārādesaṃkatvā vuttanayena thakārassadvebhāvaṃkatvā netabbaṃ netvā tatonāvacanaṃkatvā sesato lopaṃ gasipīti vattamāne sabbāsamāvusopasagganipātādīhiceti nāvacanassa lopekate rūpaṃ. idānīti tatoca kvacitopañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehi kāletivattamāne imasmā rahidhunādāniceti dānipaccayaṃ katvā vuttanayeniminā imasaddassikārādesaṃ katvā vuttanayena vibhattisaññādimhi kate rūpaṃ. ihāti tato vakvacitopañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehīti vattamāne imasmā hadhāceti hapaccayaṃ katvā imasaddassa iminā ikārādese kate rūpaṃ. itotitatova kvacito pañcamyatthe ti topaccayaṃ katvāvuttanayena imasaddassikārādesekate rūpaṃ. idhāti tato vaimasmāhadhāceti dhapaccayaṃ katvā vuttanayena imasaddassa ikārādese kate rūpaṃ.
235. adhunāmhica. kimatthamidaṃ. sabbassa imasaddassa akārādeso hoti dhunāpaccayepare ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃ anantareviya avadhāraṇatthaṃ. sabbaggahaṇañca imaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. adhunāti udāharaṇaṃ. tassa pana imasaddato kvacitopañcamyatthe trathasattamiyā sabbanāmehi kāle ti vattamāne imasmārahidhunādāniceti dhunāpaccayaṃ katvā sabbassetassākāro vā imassithaṃ dānihato dhesuceti vattamāne imināsabbassa imasaddassa akārādesādimhi kate rūpaṃ.
236. etarahimhi. kimatthamidaṃ. sabbasseva imasaddassa etādeso hoti rahimhipaccayepare tiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sabbaggahaṇañca idhaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. etarahīti
[185] udāharaṇaṃ. tassa pana imasaddato vuttanayena imasmārahidhunādāni ceti rahipaccayaṃkatvā sabbassetassākārovā imassithaṃ dāni hato dhesuceti vattamāne iminā imasaddassa etādese kate rūpaṃ.
237. itthiyamato āpaccayo. kimatthamidaṃ. itthiyaṃ vattamānato akārato āpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. sabbātyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbāti sabbasaddato iminā āpaccayaṃkatvā saralopo mādesa paccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakati bhāvañca katvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsu ceti ettha caggahaṇenanāmamiva katvā tato syuppattiṃ katvā sesato lopaṃgasipītisimhilutterūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. anapuṃsakassāyaṃ simhi amussamosanti vattamāne etatesaṃto ti sakārādeso ca kissakaveceti etthacaggahaṇenavā tamevā dhikicca sesesuceti vā kādeso ca viseso.
238. nadādito vā ī. kimatthamidaṃ. nadādito vā anadā dito vā itthiyaṃ vattamānāya īpaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. itthiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. vāggahaṇaṃ panānadādayo sampiṇḍeti. nadoādi yassa saddagaṇassa sonadādi tato nadādito. ādisaddo cettha pakāratthavācako. nadītyādīni udāharaṇāni. tattha ca nidīti nadasaddato anantarasuttamadhikicciminā īpaccayaṃ katvāsaralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarānitaṃsadisāneva.
239. ṇava ṇika ṇeyya ṇantuhi. kimatthamidaṃ. ṇava ṇikaṇeyyaṇantuiccetehi itthiyaṃ vattamānehi īpaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. ekapadamidaṃ. itthiggahaṇañca īggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. ṇavocaṇikoca ṇeyyoca ṇocantyca ṇavaṇikaṇeyyaṇantavo. tehi ṇavaṇikaṇeyyaṇantuhi. māṇavītyādīni udāharaṇāni. tattha ca māṇavīti manusaddato manuno apaccantyatthevāṇapacceti vattamāne ṇavopakvādīhī
[186] ti ṇavapaccayaṃ katvā vuttatthānamappayogoti apaccasaddamappayogaṃ katvātesaṃvibhattiyo lopaceti ettha tesaṃ gahaṇena vibhattilopaṃkatvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvāvuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇeceti ādisarassa vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī tivuttattā akārassa ākāravuddhiṃ katvā saralopapakati bhāvādiñca katvā netabbaṃ netvā māṇavasaddato itthiyamato āpaccayo nadāditovā ītivattamāne iminā īpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvādiñcakatvā taddhitattāvuttanayenanāmamivakatvā tato syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipīti simhi lutte rūpaṃ. paṇḍavīti paṇḍusaddato paṇḍuno apaccantyatthe vuttanayena ṇavapaccayādimhi kate rūpaṃ. nāvikīti nāvāyataratītyatthe nāvāsaddato yena vā saṃ saṭṭhaṃ tarati carati vahatiṇikotiṇikapaccayaṃ katvā vutta nayena ṇalopaṃkatvā saralopapakatibhāvavuddhiyokatvā ṇikapaccayantattā imināīpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvaṃ katvāvuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. venateyyīti vinatāyaapaccantyatthe vinatāsaddato vāṇapacceti vattamāne ṇeyyo kattikādīhīti ṇeyyapaccayaṃ katvāvuttanayena ṇalopavuddhisa ralopapakatibhāvādeyo katvā ṇeyyapaccayantattāimināīpaccayādimhi kate rūpaṃ. kunteyyīti kuntiyā apaccantyatthevuttanayena ṇeyyapaccayādimhi kate rūpaṃ. gotamīti gotamasaddato gotamassa apaccantyatthevā ṇapacceti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvāsaralopapakati bhāvādiñca katvāṇapaccayantattā iminā īpaccayādimhi kate rūpaṃ. guṇavatīti guṇasaddato guṇo assa atthītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāne guṇādito vantūti vantupaccayaṃ katvā vantupaccayantattā iminā īpaccayaṃ katvā nadāditovāītivattamānentussatamīkāreti ntussakārādesaṃkatvātaddhitattā nāmamiva katvā tato syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
240. pati bhikkhu rāji kārantehi inī. kimatthamidaṃ. pati
[287] bhikkhurājasaddehica īkārantehica itivattamānehi inīpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. itthiggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gahapatānītyādīni udāharaṇāni. tattha cagahapatānītigahapatisaddato itthiyamato āpaccayotivattamāne imināinīpaccayaṃ katvā pañcādīnamattanti vattamānepatissinimhī ti patisaddantassa attaṃ katvā sarā sare lopanti vattamāne vāparo asarūpāti parasarasmiṃ lutte sarāsare lopaṃ vāparo asarūpā kvacāsavaṇṇaṃ lutte dīghanti vattamāne pubbocāti dīghekate vuttanayena syuppattādimhikate rūpaṃ. bhikkhunīti bhikkhusaddato inīpaccayaṃ katvā vāparo asarūpātiparasarasmiṃ lutte syuppattādimhi kate rūpaṃ. rājinīti rājasaddato inīpaccayaṃ katvāsarā sare lopanti pubbasarasmiṃ lutte syuppattādimhi ca kate rūpaṃ. hatthinīti hatthīsaddato inīpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. daṇḍinīti daṇḍīsaddato inīpaccayaṃ katvāsaralopapakati bhāvādimhikate rūpaṃ. medhāvinītimedhāsaddato medhāassa atthītyatthe tadassatthīti vīceti vīpaccayaṃ katvāmedhāvīsaddato inīpaccayaṃ katvāsaralopapakatibhāvā dimhikate rūpaṃ. tapassinītitapasaddato tapo assa atthītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāne tapāditosīti sīpaccayaṃ katvā paradvebhāvoṭhāne ti sakārassa dvebhāvaṃkatvānetabbaṃ netvātapassīsaddato inīpaccayādimhi kate rūpaṃ.
241. ntussa tamīkāre. kimatthamidaṃ. sabbassevantupaccayassa īkārepare takārādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. nadāditovā īti ihovāggahaṇaṃ maṇḍūkagatyānuvattate. atthosuviññeyyova guṇavatītyādīni udāharaṇāṇi. tattha caguṇavatīti daṃ heṭṭhā vuttaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. kulavatīkulavantīti imānivantupaccayantāni. sati matīti satisaddato sati assaatthītyatthe tadassatthīti vīceti vattamānesatyādīhi mantūti mantupaccayaṃ katvā guṇavatīti ettha vuttanayena īpaccayādiṃ katvānadāditovāītyadhikicciminā ntussa
[188] takārādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃsuviññeyyameva. mahatīti maha pūjāyanti massa laddhadhātusaññādissa vattamāne mānantāti antapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñca katvāmahantasaddato itthiyamato āpaccayoti vattamāne nadādito vā īti īpaccayaṃ katvā simhi gacchantādīnaṃntasaddo anti vattamāne sesesu ntuvetintasaddaṃntumivakatvāiminā ntussa takārādesādimhi katerūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
242. bhavato bhoto. kimatthamidaṃ. sabbasseva bhavantasaddassa bhotādeso hoti īkāre pare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. īkāraggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
243 – ka. bhogetu. kimatthamidaṃ. kimatthamidaṃ sabbasseva bhavanta saddassa bhoādeso hoti gepare ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. bhavantaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāni. saddādhikā atthādhiko hotīti katvā tapphalaṃdassento tuggahaṇena aññasmimpi vacanesabbassabhavantasaddassabhontabhantebhantobhaddebhotābhoto iccete ādesā hontī ti āha. bhontatyādīnicattārisimhirūpāni. tattha ca sesato lopaṃ gasipīti siñlopohoti. bhotābhototibhavantasaddato tatiyekavacanaṃ chaṭṭhekavacanañca katvā simhigacchantādīnaṃntasaddo anti vattamāne sesesuntuvetintu mivakatva amhassa mamaṃ savibhattissasentussanto ntassasevāti vattamānetotitāsasmiṃnāsūti savibhattissa ntussatāto ādesesampatte idha tuggahaṇena sabbasseva bhavantasaddassa bhotābhototi ādesekatvā sesato lopaṃgasipīti vattamāne sabbāsamāvuso pasagganipātādīhi cetivākvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācetivāvibhattilopekate rūpāni. imassānantaraṃ obhāvo kvaciyosuvakārassetisuttamāraddhaṃ.
243 -kha. o bhāvo kvaci yosuvakārassa. kimattha
[189] midaṃ. bhavantasaddassa vakārassobhāvo hoti kvaci yosu vibhattīsu ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. bhavantaggahaṇamihānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva. bhontoti bhavantasaddato yovacanaṃ kvacā bhavato bhoto ti vattamāne iminā vakārassokārādesaṃ katvā vuttanayenantyadhivakatvā amussamamaṃ savibhatti ssase mayaṃ yomhi paṭhametyadhikiccantussanto ti savibhattissa ntussanto ādesekate rūpaṃ. itaraṃkvaciggahaṇaphalaṃ. imassānantaraṃbhavantassabhaddantabhanteti suttamāraddhaṃ.
243 – ga. bhavantassabhaddantabhante. kimatthamidaṃ. bhavantasaddassabhaddantabhante iccete ādesāhonti kvacigepare yosūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaci yoggahaṇamihānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva. udāharaṇāṇi pi suviññeyyāneva. anantarasutte tuggahaṇeneva sijjhanato niratthakācete. nacete purimapāṭhā.
244. akārapikādyantānamā. kimatthamidaṃ. akāro ca pi tādīnamanto ca āttamāpajjategepare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. geggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyova. bhopurisātyādīni udāharaṇāni. tattha ca purisāti purisasaddato vuttanayena ālapane kavacanaṃkatvā tassa ālapanesigasaññoti gasaññaṃ katvā bhoge tū ti vattamāne purisasaddantassimināākārādesaṃkatvāsesatolopaṃgasipīti gamhilutterūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. ukārassa ākārakaraṇamevaviseso.
245. jhalapārassaṃkimatthamidaṃ. jhalapaiccete rassamāpajjantegepare tiñāpanatthaṃ.dvipadamidaṃ. geggahaṇamihānuvattate. atho suviññeyyova. nanvasati pi imasmiṃ aghorassamekavacanayosvapiceti iminā vasijjhati. jhalapānaṃaghattāti evaṃ sati pi niyamakaraṇatthaṃ siddhesatyārambhohiniyamāyavāhoti ñāpanāyavā. ayaṃ panettha niyamo sacegepare rassamāpajjanti. uparisuttavisayaṃ ṭhapetvā jhalapāvāti. tenabhoti ādīsu bhosaddantassa gepare rassonahoti. daṇḍīti daṇḍisaddato ālapane kavacanaṃkatvā vuttanayena tassagasaññaṃ katvā ivaṇṇuvaṇṇājhalā
[190] ti ivaṇṇassa jhasaññaṃkatvā bhogetūti vattamāne iminājhassa rassekate vuttanayena galope kate rūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. lapasaññākaraṇameva viseso.
245. ākārovā. kimatthamidaṃ. ākāro rassamāpajjate gepare vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. geggahaṇamihānuvattate rassaggahaṇañca. attho suviññeyyo. bhorājetyādīnyudāharaṇāni. tattha ca rājetirājasaddato ālapanekavacanaṃ katvā vuttanayena tassa gasaññañca katvābhogetūti vattamāne akārapitādyantānamātirājasaddantassākarādesaṃkatvā bhoge tujhalapārassanti vattamāne iminā ākārassa rassekate galope ca kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. sesānitaṃsadisāneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe catuttho paricchedo.
247. tvādayo vibhatti saññāyo. kimatthamidaṃ. yathā purisotyādīsu vibhatyantatthānavibhattiyohonti. vattabbassatthavisesassābhāvā. evaṃpañcamyādyatthesu topaccayādīnaṃ sambhūtattā vattabbassatthavisesassābhāvā pañcamyādayonahonti. atabbisayattā aññāvibhattiyocāti sabbato tyādīni anipphannānibhaveyyuṃ. nahi namanipātopasaggākhyātasaddā yathānurūpaṃ syādityādivibhattīhi anipphannāsantīti cintāyaṃ kimaññenavibhattikaraṇenatvādayopaccayādānipaccayapariyantāvibhattisaññāvadaṭṭhabbāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. sabbato tyādīni udāharaṇāni. tattha ca sabbato ti massa sabbasaddato sabbasmā aparantyatthe kvacito pañcamyatthe ti topaccayaṃ katvā yathāvuttayuttiyā vibhatyabhāvepiiminā topaccayassavibhattisaññaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. itarānidvesuviññeyyāni. kutotimassakiṃ saddato topaccayaṃ katvā kissakavecakuhiṃ haṃ suceti vattamāne tratothesucāti kiṃ saddassa kvādesaṃkatvā rūpasiddhi vedi
[191] tabbā. atotiettha etasaddassa tratothesuceti vattamāne sabbassetassākārovāti akārādesakaraṇameva viseso. itoti ettha imasaddassa imassithaṃ dānihatodhesuceti ikārādesakaraṇamevaviseso. sabbadātimassapanasabbasaddato sabbasmiṃ kāletyatthe kvacitopañcamyatthetrathasattamiyāsabbanāmehi kāletivattamāne kiṃ sabbaññekayakuhi dādāca nantidāpaccayādiṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. itarānisuviññeyyāneva. kadāti etthakissakaveceti etthacaggahaṇena vātamevādhikiccasesesuceti vākiṃ saddassa kādesakaraṇañca. idhātiettha kvacito pañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehi kāletivattamāne imasmāhadhāceti dhapaccayakaraṇañca viseso. idānīti etthakvacitopañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehikāletivattamāne imasmārahidhunādānicetidānipaccayakaraṇamevaviseso.
248. kvaci to pañcamyatthe. kimatthamida. kvaci topaccayohoti pañcamyattheti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyo va. udāraṇāniheṭṭhāvuttāneva.
249. trathasattamiyāsabbanāmehi. kimatthamidaṃ. trathaiccetepaccayāhonti sattamiyāatthesabbanāmehīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sabbatra sabbatthāti mesaṃsabbasaddato sabbasmintyatthe anantarasuttamadhikicciminātrathapaccaye katvātesaṃ tvādayo vibhattisaññāyoti vibhattisaññaṃkatvā rūpasiddhi veditabbā. itarāni vuttasadisāneva.
250. sabbato dhi. kimatthamidaṃ. sabbasaddato sattamiyā atthe dhipaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. sabbadhīti massasabbasaddato anantarasuttadvayamadhikicciminā sattamyatthe dhipaccayaṃ katvā vuttanayenatassavibhattisaññaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
251. kiṃ smāvo. kimatthamidaṃ. kimiccetasmā vapaccayo hoti sattamyatthe ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggaha
[192] ṇañca vattate. attho suviññeyyova. kvātimassakiṃsaddato pañcamyatthe trathasattamiyā sabbanāmehīti vattamāne iminā sattamyatthe vapaccayaṃ katvā kissa kaveceti kiṃ saddassa kādesaṃkatvāsaralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassa lopaṃ katvā netabbaṃ netvāvuttanayena vibhattisaññaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā.
252. hiṃ haṃhiñcanaṃ. kimatthamidaṃ. kimiccetasmāsattamyatthe hiṃhaṃhiñcanaṃ iccetepaccayāhontītiñāpanatthaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca kiṃ gahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. kuhintyādīni udāharaṇāni. tesaṃpana kiṃsaddato kvacito pañcamyatthe trathasattamiyā sabbanāmehi kiṃ smāvoti vattamāne iminā sattamyatthe hiṃhaṃ hiñcanaṃpaccayekatvā kissakaveceti vattamānekuhiṃ haṃsucetikiṃsaddassakvādesādimhi kate rūpāni.
253. tamhāca. kimatthamidaṃ. tasaddato hiṃ haṃ iccetepaccayāhonti sattamyattheti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca hiṃhaṃ gahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ hiñcanaṃgahaṇanivattanatthaṃ. tahiṃ tahanti udāharaṇāni. tesaṃpana tasaddato kvacitopañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehi hiṃhaṃhiñcananti vattamāne imināsattamyatthe hiṃhaṃpaccayādimhikate rūpāni.
254. imasmā hadhā ca. kimatthamidaṃ. imasaddato hadhaiccetepaccayāhonti sattamyatthe ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyoviggaho ca. caggahaṇaṃ avadhāraṇatthaṃ. iha idhāti udāharaṇāni. tesaṃ pana imasaddato kvacitopañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehī ti vattamāne iminā sattamyatthe hadhapaccayekatvā heṭṭhā vuttanayena imasaddassikārādesādimhi kate rūpāni.
255. yatohiṃ. kimatthamidaṃ. yasaddato sattamyatthe hiṃ paccayohotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. yahintiudāharaṇaṃ.
[193] tassa pana yasaddato anantarasuttassaviya suttadvayamadhikicciminā hiṃpaccayaṃ katvāvuttanayena vibhattisaññādimhikate rūpaṃ.
256. kāle. kimatthamidaṃ. ye ito paraṃvakkhāma. tekāleyevahontīti ñāpanatthaṃ. adhikāro ayaṃ.
257. kiṃ sabbaññekayakuhi dādācanaṃ. kimatthamidaṃ. kiṃ sabba añña ekayakuiccetehikālegamyamānesattamyatthe yathā nurūpaṃdādācanaṃiccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamiggahaṇañca kālaggahaṇañca ihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kadātyādīni udāharaṇāni. tattha ca kadāti kiṃ saddato kismiṃ kāletyatthe kvacito pañcamyatthe trathasattamiyā sabbanāmehi kāletivattamāne iminā dāpaccayaṃ katvā kissakaveceti ettha caggahaṇenavā tamevādhikiccase sesucetivā kiṃsaddassa kādesādimhikate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. kuhiṃ haṃsucetietthacaggahaṇenakiṃsaddassa kvādesovaviseso.
258. tamhādānica. kimatthamidaṃ. tasaddatokālesattamyatthedānidāiccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃ dāggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. atthaggahaṇañca sattamīkāladāggahaṇānicehānuvattante. atho suviññeyyova. tadāni tadātiudāharaṇāni. tesaṃpana tasaddato tasmiṃ kāletyatthe anantarasuttassaviyasuttadvayañca anantarasuttañca adhikicciminā dānidāpaccaye katvā vuttanayena vibhattisaññādimhi kate rūpāni.
259. imasmā rahi munādānica. kimatthamidaṃ. imasaddato rahidhunādāni iccetepaccayā honti kālesattamyatthe ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthaggahaṇañca sattamī kālaggahaṇāni cehānuvattante. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. etarahītyādīni udāharaṇāni. tattha ca etarahīti imasaddato imasmiṃ kāle tyatthe kvacito pañcamyatthe trathasattamiyāsabbanāmehi kāleti vattamāne iminārahipaccayaṃkatvāsabbassetassākārovā imassithaṃdānihatodhesucātivatta
[194] māne etarahimhīti imassa etādesaṃ katvā vuttanayena vibhattisaññādimhi kate rūpaṃ. adhunāti tato va tasmiṃ attheiminādhunāpaccayaṃkatvā sabbassetassākārovāimassithaṃ dānihato dhesucātivattamāne adhunāmhicāti imasaddassa akārādesādimhi kate rūpaṃ. idānīti tato va tasmiṃ atthe iminādānipaccayaṃ katvā sabbassetassākārovāti vattamāne imassithaṃ dāniha todhesucāti imasaddassa ikārādesādimhi kate rūpaṃ.
260. sabbassa so dāmhivā. kimatthamidaṃ. sabbasaddassasādeso hotidāmhi paccayasmiṃ vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthosuviññeyyova. sadāti sabbasaddato heṭṭhā vuttanayena dāpaccayaṃ katvā iminā sabbasaddassa sādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ.
261. avaṇṇo yelopañca. kimatthamidaṃ. avaṇṇoyepaccayepare lopamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃvāggahaṇanivattanatthaṃ. bāhussaccantyādīni udāharaṇāni. tattha ca bāhussaccanti bahussatasaddato bahussutassabhāvotyatthe ṇyattatābhāvetūti ṇyapaccayaṃ katvā tesaṃṇo lopanti ṇalopaṃ katvā vuddhidisarassavāsaṃ yogantassa saṇeceti ādivuddhiṃ katvāiminā takāragatassa sarassa lopaṃkatvā yavataṃ talaṇadakārānaṃbyañjanānicalañajakārattanti yavato takārassa cakārādesaṃkatvā paradvebhāvo ṭhāne ti tassadvebhāvaṃkatva kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti vāpaccayādiṭṭhānipātanāsijjhantīti vā yadanupapannā nipātanāsijjhantī ti vā sakāragatassa ukārassa akārādesaṃ katvā netabbaṃ netvā taddhitattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsuceti nāmamiva katvā tatosyuppattiṃ katvāyonaṃninapuṃsakehiatoniccantyadhikiccasinti sinoamādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. paṇḍiccanti paṇḍita saddato paṇḍitassa bhāvo tyatthe vuttanayena ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. ve
[195] pullantivipulasaddato vipulassabhāvo tyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā yavataṃ talaṇadakārānaṃbyañjanānicalañajakārattanti yavato lakārassa lakārādesaṃkatva vuttanayena tassa dvebhāvādimhi kate rūpaṃ. kāruññanti karakaraṇeti massa kampanaṃ karotīti vā atthe karahiṃ sāyanti massakāruṇikaṃhiṃsatīti vā atthe karavikkhepane ti massa paradukkhaṃvikkhipatīti vā atthe nandādī hi yūtivattamāne kattukaraṇapadesesuceti kattariyupaccayaṃ katvā anakāyuṇvunanti tassa anādesādiṃ katvā anādesā dissabāhussaccanti etthavuttanayena ukārādesādiṃ. katvā karuṇasaddato tadadhiṭṭḥānamapekkhitvā karuṇassabhāvo tyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā yavatoṇakārassayavataṃ talaṇadakārānaṃbyañjanānicalañajakārattanti ñakārādesaṃ katvā vuttanayena dvebhāvādimhi kate rūpaṃ. kosallanti kusaddūpapadassasalacalanasaṃ varaṇesūti massakucchitesalatītyatthe saññāyamanūti vattamāne sabbato ṇvutvāvīvātiapaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā vā kusaddūpapadassa sīsayetimassa kucchitenasayatītyatthe vuttanayena apaccayādiṃ katvā vā kusasaddūpapadassa lūchedaneti massa kuselunātītyatthe vuttanayena apaccayaṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralopetu pakatī ti saralopapakati bhāvādiṃ katvā vā kusaddupapadassasātanukaraṇeti massa kucchitetanūkarotītyatthe vuttanayena apaccayādiṃ katvā vā kusasaddūpapadassa lāādānetimassa kusena lātabbantyatthevuttanayena kammani apaccayādiṃ katvā vā kusachedaneti massa pāpake dhammechindituṃ alantyatthe paṭādīhyalanti alapaccayādiṃ katvā vā kusasaddūpapassa lūchedane ti massa kusoviya lunātītyatthe vuttanayena apaccayādiṃ katvā vā evaṃ kusalasaddamabhinipphādetvā tena catusalasamaṅgimapekkhitvā kusalassabhāvo tyatthe vuttanayena ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. sāmaññanti samu upasameti massa sammati etenasīlenātyatthe vuttanayena karaṇeyupaccayādiṃ katvā samaṇasaddena sīlasumaṅgimapekkhitvā samaṇassabhāvo tyatthe
[196] vuttanayenaṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. sohajjantisuhadasaddato suhadassabhāvotyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā yavataṃtalaṇadakārānaṃbyañjanānicalañajakārattanti yavatodakārassajakārādesādimhi kate rūpaṃ.
262. vuḍḍhassajo iyiṭṭhesu. kimatthamidaṃ. sabbasseva vuḍḍhasaddassa jādeso hoti iyaiṭṭhaiccetesupaccayesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. jeyyojeṭṭho ti udāharaṇāni. tesaṃpana vuḍḍhasaddato sabbeimevuḍḍhā ayamimesaṃvisesenavuḍḍhotyatthe visesetaratamisikiyiṭṭhāti iyaiṭṭhapaccayekatvā vuttatthānamappayogoti atthavākyānamappayogaṃkatvā vuḍḍhasaddassa iminājādesaṃkatvāsaralopo. pa. pakatī ti saralopaṃ katvā tenevapakati bhāve sampatte tattheva pakatiggahaṇenākatvā sarāsare lopaṃvāparo asarūpāti vattamāne kvacāsavaṇṇaṃlutte ti ikārassa asavaṇṇaṃkatvājeyyajeṭṭhasaddato vuttanayena syuppattiṃ katvā ato nenāti vattamānesoti sissaokārādesādimhi kate rūpāni.
263. pasatthassa so ca. kimatthamidaṃ. sabbassapasatthasaddassa sādesohoti jādeso ca iyaiṭṭhaiccetesu paccayesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. iyiṭṭhaggahaṇamihānuvattatecaggahaṇañca. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ yathā vuḍḍhasaddassa iyiṭṭhesujādeso hoti. tathā tesveva pasatthasaddassa sādeso hoti jādeso ceti sampiṇḍeti. seyyoseṭṭho jeyyojeṭṭhoti udāharaṇāni. tāni pana nayānuyogenasuviññeyyāneva.
264. antikassa nedo. kimatthamidaṃ. sabbassa antikasaddassa iyaiṭṭhapaccayesu nedādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. iyiṭṭhaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. nediyyo nediṭṭho ti udāharaṇāni. tesaṃpana antikasaddato sabbe ime antikā ayamimesaṃvisesena antikotyatthe vuttanayena iṭṭhapaccayādimhi kate rūpāni.
[197] 265. bāḷhassa sādho. kimatthamidaṃ. sabbassa bāḷhasaddassasādhādesohoti iya iṭṭhapaccayesūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. ihiṭṭhaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva.
266. appassakaṇ. kimatthamidaṃ. sabbassa appasaddassa kaṇādesohoti iyaiṭṭhapaccayesūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. iyiṭṭhaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sesampi nayānuyogena suviññeyyameva. saralopaasavaṇṇabhāvova viseso.
267. yuvānuñca. kimatthamidaṃ. sabbassa yuvasaddassakaṇādeso hoti iyaiṭṭhapaccayesūti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. iyiṭṭhaggahaṇañca kaṇ pahaṇañcehānuvattate. caggahaṇaṃ kaṇ gahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhāvuttameva. idhapana yuvasaddāca kattāyuvassātivattabbe evamakatvā yuvānanti bahuvacananiddeso vacanavipallāsalakkhaṇāvikaraṇatthaṃ. pakatihesācariyānaṃyena kenaciākārena adhippāyaviññāpanaṃ. udāharaṇāni suviññeyyāneva. kevalaṃpanettha kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti ṇa kārassanakārādesovavisesā.
268. vantumantuvīnañca lopo. kimatthamidaṃ. vantumantu vīpaccayānaṃ lopohoti iyaiṭṭhapaccayesū ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. iyiṭṭhaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃtadanukaḍḍhanatthaṃ. attho suviññeyyova. vantucamantucavīcivantumantuvino. tesaṃvantumantuvīnaṃ. guṇiyotyādīni udāharaṇāni. tattha ca guṇiyoguṇiṭṭho ti imāni guṇasaddato guṇo assa atthītyatthetadassatthīti vīcetivattamāneguṇāditovantūti vantupaccayaṃ katvā guṇavantusaddatosabbeimeguṇavanto ayamimesaṃvisesenaguṇavātyatthe vuttanayena iyaiṭṭhapaccaye katvā vuḍḍhassajo iyiṭṭhesūti vattamāne iminā vantupaccayassa lopaṃkatvā saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatīti saralopapakati bhāvādimhi
[198] kate rūpāni. satiyo sariṭṭḥo ti imesaṃsatisaddato sati assa atthītyatthe tadassatthītivīcetivattamāne satyādīhi mantūti mantupaccayaṃ katvā sabbe imesati manto ayamimesaṃvisesena satimātyatthe vuttanayena iyaiṭṭhapaccayādimhi kte rūpāni. medhiyo medhiṭṭho ti imesaṃmedhāsaddato medhā assa atthītyatthe tadassatthīti vīceti vīpaccayaṃ katvāmedhāvīsaddato sabbeime medhāvino ayamimesaṃ visesena medhāvītyatthe vuttanayena iyaiṭṭhapaccayādimhi kate rūpāni.
269. yavataṃtalaṇadakārānaṃ byañjanānicalañajakārattaṃ. kimatthamidaṃ. yakāravantānaṃtalaṇadakārānaṃbyañjanāniyathāsaṅkhyaṃ ca lañajakārattamāpajjanteti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. yakāro yesamatthīti teyavanto tesaṃyavataṃ. talaṇadakārānanti iminā tulyādhikaraṇaṃ. idha pana yavantehi talaṇadakārehipisuṃ kiñcāpi byañjanāni nasanti. tathāpi silāputtakassasarīraṃ rāhuno mukhantyādīsu viya abhedo pi bhedo pacāravasena yavataṃtalaṇadakārānaṃbyañjanānītivuttaṃ. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāni. nepuññanti nisaddūpapadassa pu pavane ti massa tilese punātītyatthe vā bhāvakammesu tātivattamānepudhagamāditthe kattarīti kattaritapaccayaṃkatvā kvacidhātuvibhatti paccayānaṃdīghaviparītādesa lopāgamāceti tassa ṇakārādesaṃkatvā nipuṇasaddato nipuṇassabhāvotyatthe ṇyattatābhāvetūti ṇyapaccayaṃ katvātesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā vuddhādisarassavā saṃyogantassa saṇeceti ādivuddhiṃ katvā avaṇṇo yelopañceti avaṇṇassalopaṃkatvāiminā yavato ṇakārassa ñakārādesaṃkatvā tassadvebhāvādimhi kate rūpaṃ. tiṇadalantyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca tiṇadalanti ettha sati pi tādimhi yakārassābhāvā idhavuttavidhānaṃ nahoti. ālasyanti ettha sati pi yakārasmiṃ tādīnamabhāvā nahoti. āro gyanti etthā pi esevanayo. yavataṃtalaṇadakārānanti vuttattā byañjanānanti viññāyamānepi byañjanaggahaṇakaraṇaṃ tadanto gadhānaṃ sarānaṃ vutta
[199] vidhānābhāvadassanatthaṃ. tenāhabyañjanānīti kimatthaṃ. maccunāti. taṃpana musapāṇacāgetimassa paresaṃpāṇaṃcajatītyatthe vajādīhipabbajjādayo nippajanteti tyuppaccayaṃ katvāteneva dhātvantassa lopaṃkatvā ñakārassa ca akārādesaṃkatvā matyusaddato tatiyekavacanaṃ katvāyavatovisarassa idhavuttavidhānamakatvāyavatopana takārassa yathāvuttayutti sambhavato idhavuttavidhānaṃ katvā dvebhāvādimhi kate rūpaṃ. yavataṃtalaṇadānanti vutte yeva siddhesatyāraddhassa kāraggahaṇassa payojanaṃ dassento kāraggahaṇaṃ kimatthantyādimāha. opammanti tatthodāharaṇaṃ. taṃsuviññeyyameva.
270. amhatumhanturāja brahmattasakhasatthupitādīhi smānā va. kimatthamidaṃ amhatumhanturājabrahmaattasakhasatthupitu icceva mādīhismāvacanaṃnāvadaṭṭhabbanti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. mayā tayotyādīni udāharaṇāni. tattha ca mayā tayā ti amhatumhasaddehi smāvacanaṃkatvāiminā smāvacanaṃ nāvanacaṃ iva katvā amhassamamaṃsavibhattissase tumhamhākaṃ tayimayītyanuvattamāne nāmhitayāmayāti savibhattikānaṃ amhatumhasaddānaṃ mayātayā ādesekate rūpāni. guṇavatāti guṇavantusaddatosmāvacanaṃkatvā vuttanayenasmāvacanaṃ nāvacanamivakatvā amhassa mamaṃsavibhattissase ntussanto ntassasevāti vattamāne totitāsasmiṃ nāsūti savibhattissantussatādese kate rūpaṃ. raññātirājasaddato smāvacanaṃkatvā imināsmāvacanaṃnāvacanamivakatvā amhassa mamaṃsavibhattissase rājassa rañño rājino se ti vattamānenāmhi raññāvāti savibhattissa rājasaddassa raññā ādese kate rūpaṃ. brahmunā ti brahmasaddato smāvacanaṃ katvā tassidhaputtavidhānaṃkatvā brahmatotusmiṃ nitivattamāne uttaṃsanāsūti brahmasaddantassa ukārādese kate rūpaṃ. attanā ti attasaddato smāvacanaṃkatvā tassiminā nāvacanatte kate rūpaṃ. sakhināti sakhasaddato smāvacanaṃkatvā tassiminā nāvacanattaṃ katvā sakhantassinonānaṃsesūti sakhasaddantassa ikārādese kate
[200] rūpaṃ. satthārāti satthusaddato smāvacanaṃ katvā tassidhavuttavidhānaṃ katvāsatthuvitādīnamāsismiṃ silopoceti vattamāne aññesvārattanti satthusaddantassārādesaṃkatvā vuttanayena tassanāātiākārādesaṃkatvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. pitarāti pitusaddato smāvacanaṃkatvā iminātaṃnāvacanamiva katvā vuttanayena aññesvārattaṃtatosmiṃ nīti vattamāne nāātināvacanassā rādesaṃkatvā ārorassa mikāretivattamānepitādīnamasimhīti ārādissarasse kate rūpaṃ. itarāni taṃsadisāneva. ādiggahaṇena sarenāti ādiṃ saṅgaṇhāti. ādisaddo hettha pakāratthavācako. tassa pana sarasaddatosmāvacanaṃ katvā taṃiminānāvacanamivakatvā atonenāti tassa enādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. purisāti kimudāharaṇaṃ. taṃsuviññeyyameva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe pañcamo paricchedo.
III. KĀRAKA
271. yasmādapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃ. kimatthamidamuccate. yasmā vāpeti. yasmā vābhayaṃ jāyate. yasmā vā ādatte. taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. sattapadam idaṃ suttaṃ. attho suviññeyyo va. apanetvā ito ādadātī ti apādānaṃ. idha pana saññāsaññino ekavacanena niddiṭṭhattā corā bhayaṃ jāyate tyādīsv evāpādānasaññāya bhavitabbaṃ. na pana gāmā apenti munayo ācariyupajjhāyehisikkhaṃ gaṇhātī tyādīsū ti. na na bhavitabbaṃ. tasmā. idha saṅkhyāyānadhippetattā. na h’ ettha saṅkhyā adhippetā. vibhattīhi vinā atthassāniddisitabbato. bahuvacanena niddisīyamāne garuto pajāyamānato cavidhekavacanenaniddesokato. na pana saṅkhyāvikaraṇatthaṃ. nanvekamhi vattabbe ekavacanena bhavitabbaṃ. atha kasmā saṅkhyamanapekkhitvā ekavacanaṃ hotī ti. katthaci liṅgatthamattamevā pekkhitvā pi vibhatyuppattīyādassanato. tathā hi ekodvetyā
[201] dīsvekadvisaddehi evekattadvittābhihitepi ekavacanabahuvacanāni honti. aññathā vuttatthāvanasiyuṃ. channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃyadidaṃsugatavinayanti etthā pi navutisaddato navakkhattuṃṭhapetvākate kasesassa dasasaddassa yovacanamhi navādesaṃkatvā yovacanassa cutyādesaṃkatvā evamabhinipphāditattāva chaṭṭhībahuvacanañca siyā tasmā asampathamanotaritvā yato apagacchati. yato apagacchanti. yehi vā apagacchati. yehi vāapagacchanti. yoteva tatthāpādānasaññāti avagantabbaṃ. yaṃkiñci yokaro ti tassa karotīti kārakotivattabbato gāmā apentītyādīsu gāmādīnaṃkriyāyānupalambhanatoca kathaṃ tekārakānāmajātāti. tesampi kriyābhinipphattakattūpalabbhanato. upalabbhatihitesaṃkriyā bhinipphattakatā gāmādimhi cā satyapāyādi kriyāyānupalabbhanato. sati ca tasmimupalabbhanato. evaṃgāmādīnamapāyādi kriyābhinipphatta kattākārakato vavatthapetabbā. yathācettha evaṃkammakaraṇasampadānādhikaraṇānampi. sarūpāvadhāraṇameva tesaṃ kārakatā sādhakantyapare. n’ etaṃ sārato’paccetabbaṃ. kasmā. sāmino pi kārakabhāvāpajjanato. apicakutonvidamāyātaṃ. samupadissamānā yāpāyādikriyāyacakkhuviññāṇasseva rūpālokamanasikārā naṃdeyyadāyakā dāyakānamivaca dānassa gāmādīnamabhinipphattakattaṃ ṭhapetvā sarūpāva dhāraṇamevānupadissamānaṃ kārakatā sādhakanti. yathicchasi. tathākārakattaṃ bhavatu. api tu khalupāmādīnamapāyādi kriyābhinipphattakattā kattusaññāyabhavitabbanti. na bhavitabbaṃ. kasmā. nippariyāyena tesaṃkriyābhinipphattakattā bhavato. yathāhyannādīnamamhākamupanissāya vasatūtuajjhesanicchābhāvepi tadatthaṃ vasamannenavasati dhammena vasatītyupacarīyate. tathā payādīnaṃ tabbhāvebhāvato tadabhāvecābhāvato gāmādayo apāyādi kriyābhinipphattakātividūlyūpacarīyanteti. bhavatveva mupacāro. tenakārohāni. upacaritānampi hi bahuddhokamalavanasaṇḍo. vanamavahasatevikasitapupphānanenetyādīnampi kattusaññā yūpalabbhanato. apicamukhyakriyābhinipphattakānaṃ munippabhutīnaṃkriyā
[202] bhinipphattiyā kāraṇabhāvato vuttanayenevayokāreti sahetūti hetukattusaññāyahetvattheceti tatiyāvibhattiyācabhavitabbaṃ. nacevaṃ sakkā vattuṃ. tesamupacaritahetuttānahotīti. bhikkhāvāsayati annena vasatītyādīsupi upalabbhanato. athā pi vadeyyuṃ dūranti kaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattā rappayogasuddhappamocanahetu vivittappamāṇapubbayogabandhanaguṇa vacanañhākathanathokākattūsuceti hetvatthe pyapādānasaññāya vihitattā apādānasaññāvahotīti. tampina. gāmādīnamapāyādi samāyoge apādāna saññākaraṇatthaṃ yasmā dapetītyādinā suttavacanassa niratthakabhāvāpajjanatoti. saccaṃ. tathā pi devadatto pacati. bhikkhāvāsayati. annena vasatītyādīsu caritattānaṃ kattusaññādīnamanavakāsattā apādānasaññādayobādhante. apica yathā sabbesvabhirūpesu samāhaṭesu abhirūpāyakaññādadeyyā tivutte yosabbesvabhirūpataro. tassevāti viññāyati. tathevihāvikārakaṇḍe sabbesvapādānādīsu kārakesu samāhaṭesu yokāroti sakattāti vuttattā yosabbesvattappaṭṭhā nokārakiyo. sovakattā ti viññāyati. nacapana gāmādīnaṃkārakiṭṭhatāpākaṭā. tasmā ca alaṃ dosāvikaraṇena. yathicchasi. tathā bhavatu. apitu khalvihāpeti ādatte ti vattamānikappaccayena niddiṭṭhatā yasmā apeto apessati. tathā ādiyissati. natattha apādāna saññāya bhavitabbanti. nanabhavitabbaṃ. tasmā tena sotattha yāpeti. sabbedhammā sabbākārena buddhassabhagavato ñāṇamukhe āpātamāgacchantītyādīni viyogalakkhaṇavasenekadesaṃgahetvā vuttattā. gāmāapenti munayo tyādīni udāharaṇāni. tattha ca gāmāti gāmasaddato jinavacanayuttaṃ hi liṅgañcanippajjateti vattamāne tatoca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃ smāhisanaṃ smiṃsūti tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddapaṭipattīti katvā apāyayogato iminā apādānasaññaṃ katvā apādānepañcamīti pañcamīvibhattiṃ katvātassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānu.pa.katvā ekamhi vattabbe eka
[203] vacananti ekavacanasmāvibhattiṃ katvā atonena sovāsabbayoninamā eti vattamānesmāsmiṃ naṃvāti smāvacanassākārādesaṃ katvā saralopo. pa. pakatī ti saralopapakatibhāvaṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
272. dhātu nāmānamupasaggayogādīsvapica. kimatthamidaṃ. dhātunāmānaṃ payoge ca upasaggayogādīsvapicataṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ suttaṃ. apādānaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. dhātuvocanāmānica dhātunāmāni. tesaṃ dhātunāmānaṃ. upasaggānaṃ yogo upasaggayogo. upasaggayogoādiyesanteupasaggayogādayo. tesu upasaggayogādīsu. idha pana dhātvādīnyaniyametvā kiñcāpi vuttāni. tathā pi yesu sampayuttesu apādānasaññāya attho sambhavati. tāni ye vidhagahitānī ti daṭṭhabbaṃ. aññathā dhātunāmānamupasaggānipātehi aññesamabhāvāsarūpaniddesovaniratthakosiyā. buddhasmā parājenti aññatitthiyātyādīni udāharaṇāni. tattha ca buddhasmā ti buddhasaddato jinavacanādhikāramadhikicca tato ca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā dutiyāpasaṅge parāpubbassa jijayetimassa yuttattā dhātuyoge anantarasuttamadhikicciminā apādānasaññaṃ katvā apādānepañcamīti pañcamyekavacanasmā vibhattimhi kate rūpaṃ. himavatātihimasaddato himo assaatthītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāneguṇādito vantūti vantupaccayaṃ katvātaddhitattā taddhita samāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsu ceti nāmamiva katvā tatoca vibhattiyoti vibhatyuppattiṃ katvāsattamīvibhattippasaṅgepapubbassabhūsattāyanti massa payogattādhātuppayoge iminā apādānasaññaṃ katvā apādāne pañcamīti pañcamyekavacanasmā vibhattiṃ katvā amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smānāvetismāvacanassa nābyapadesaṃkatvā amhassa mamaṃ savibhattissase ntussanto ntassa sevāti vattamāne totitāsasmiṃ nāsūti savibhattissantussa tādese kate rūpaṃ. anavatattamhāti anavatattasaddato vuttanayenasmāvacanaṃ katvā smāhismiṃ canaṃmhābhimhivāti
[204] smavacanassamhādese kate rūpam. aciravatiyāti aciravatīsaddayosmāvacanaṃ katvā ālapanesigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalā tivattamāne te itthikhyāpoti pasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassa tu ghatonādīnanti vattamānepatoyāti smāvacanassa yādese kate rūpaṃ. urasmāti urasaddato vuttanayena vibhatyuppattiṃ katvā sattamī vibhattippasaṅgenāmappayogattā iminā apādānasaññaṃ katvā vuttanayena pañcamyekavacanasmāvibhattimhi kate rūpaṃ. itarāni dve vuttanayena apādānasaññaṃ katvā apādāne pañcamīti pañcamīvibhattippasaṅge kvacitopañcamyattheti pañcamyatthe topaccayādimhi kate rūpāni. apasālāya āyanti vāṇijāti ettha apasālāyāti sālasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñca katvā apapariiccetesaṃ pari vajjanatthānaṃ kammappavacanīyasaññāyavihitattā kammappavacanīyayutte ti dutiyāpasaṅge apaityupasaggayogattā apādānasaññaṃ katvā vuttanayena pañcamyekavacanaṃ katvā ālapanesigasañño te itthi khyāpoti vattamāne āghotighasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassa tu ti vattamāneghatonādīnanti smāvacanassāyādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ābrahmalokasadda tovibhatyuppattiṃ katvā abhivijhatthavācakassaāsaddassa kammappavacanīyasaññāyavihitattā vuttanayena dutiya pasaṅge āityupasaggayogattā apādānasaññaṃ katvā vuttanayena pañcamekavacanaṃ katvā atonenasovā sabbayoninamāeti vattamāne smāsmiṃ naṃ vāti smāvacanassākārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. uparipabbatādevovassatīti idaṃ pana upaparīti upasaggadvayavasenavuttaṃ. nauparisaddappayogavasena. uparisaddohinipāto. idaṃ pana upasaggavasena vuttaṃ. itarāni cattāripatītyupasaggavasena vuttāni. sabbāni pi tāni suviññeyyāneva. pakkhasmāvijjhatimigantyādīni ādiggahaṇaphalāni. tattha ca pakkhasmā vijjhatītyatrapakkhonāmayato vijjhati. yañca vijjhati. tesamapādānakammabhūtānaṃ kārakānaṃmajjhehoti. ayañhetthasambandho luddako ito pakkhasmāmigaṃvijjha
[205] tīti. tenāha ādiggahaṇena kārakamajjhepītyādi. athavākaraṇaṃ kāro. kāro evakārako. kintaṃ. kriyā tassā pi majjhokārakamajjhonāma. tadā ayametthasambandho luddakoajjavijjhitvā pakkhasmāvijjhatīti. tenāhādiggahaṇena kārakamajjhepītyādi. kālabhāvesucetisuttassa apavādoyaṃ. itarāniyathā nupaṃyojetabbāni. apiggahaṇaphalāni cacaggahaṇaphalānica suviññeyyāneva.
273. rakkhaṇatthānamicchitaṃ. kimatthamidaṃ. rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payogeyamicchitaṃ. taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. apādānaggahaṇañca yogaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. rakkhaṇaṃ attho yesanterakkhaṇatthā. rakkhapālane. pālarakkhaṇe pāguparakkhaṇe. guparakkhaṇe. tāpālane. avarakkhaṇeti evamādeyo. rakkhitabbāvāatthārakkhaṇatthā. tesaṃrakkhaṇatthānaṃ. niddhāraṇalakkhaṇāvāchaṭṭhī. udāharaṇānisuviññeyyāneva.
274. yenavādassanaṃ. kimatthamidaṃ. yena vā adassanamicchitaṃ. taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. apādānaggahaṇamicchitaggahaṇañcehānuvatatte. attho suviññeyyova. vāggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. diṭṭhidassanaṃ na dassanaṃ adassanaṃ. upajjhāyā antaradhāyatītyādīni udāharaṇāni. tattha ca upajjhāyāti upapubbassajhecintāyanti massa laddhadhātusaññādissa vajjāvajjamupanijjhāyatītyatthe visarujapadāditoṇātiṇapaccayaṃ katvā kāritaṃ viyaṇānubandho ti kāritamiva katvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā oavasare eayātivattamāne teāvāyākāriteti ekārassāyādesaṃkatvā netabbaṃ netvā kitakattānāmamiva katvā tatosyādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge yasmādapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃrakkhaṇatthānamicchitanti vattamāneiminā apādānasaññaṃ katvā vuttanayena pañcamyekavacanaṃ katvā atonena sovā sabbayoninamā eti vattamāne smāsmiṃnaṃvāti smāvacanassākārādesaṃkatvā saralopapakati
[206] bhāvādimhi kate rūpaṃ. mātarātimānamānanetimassadhammenaputtaṃ mānetītyatthe mānādīhirātūtirātupaccayaṃ katvā ramhirantorādinoti rādimhiluttenetabbenīte kitakattānāmamiva katvā tato syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgevuttanayenāpādānasaññaṃ katvāapādāne pañcamīti pañcamyekavacanaṃ katvā amhatumhantu rājabrahmattasakhasatthupitādīhi smānāvetismāvacanassa nābyapadesaṃ katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopo ceti vattamāne aññesvārattanti mātusaddantassā rādesaṃ katvā aññesvārattaṃ tatosmimīti vattamāne nāātināvacanassākārādesaṃ katvā ārorassa mikāreti vattamāne pitādīnamasimhīti ārādesassarassaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. pitarātipāpālanetimassa laddhadhātusaññādissa dhammena puttaṃ pāletī tyatthe pātitoritūti ritupaccayaṃ katvā vuttanayena rādimhilutte nāmamivakatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. jetavane antaradhāyatīti vāggahanaphalaṃ. tatthajetavaneti jetavanaṭṭhābhikkhūvuttā. yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā. cakkhusaddenacakkhuṭṭhaṃ cakkhuviññāṇaṃ. aññathā tenādassanecchāvanasambhaveyya. jetavaneti jetavanasaddato smiṃ vibhattiṃ katvā atonenasovā sabbayoninamāeti vattamā nesmāsmiṃ naṃ vāti smiṃ vacanassa ekārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ.
275. dūrantikaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattārappayogasuddhappamocanahetuvivittappamāṇapubbayogabandhanaguṇavacanapañhākathanathokākattūsuca. kimatthamidaṃ. dūratthe danti katthe addhanimmāne kālanimmāne tvālope disāyoge vibhatteārappayoge suddhepamocane hetvatthevivittatthe pamāṇe pubbayogebandhane guṇavacane pañhekathanethokeakattarica taṃkārakaṃ apādānasaññaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. apādānaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇena aññatthā pi pañcamīvibhattiñca chaṭṭḥīdutiyātatiyāvibhattiyoca saṅgaṇhāti. ettha ca dūrattho nāma anāsannattho. dūrānāsannāsanti kāsa
[207] mīpārakādayo dūratthapariyāyā. antikattho nāmaāsannattho. antikāsannāvidūrasamīpasanti kādayo antikattha pariyāyā. addhanimmānaṃnāma addhānassanimmānaṃ. kālanimmānaṃ nāma kālassa nimmānaṃ. nimmānanti hinipubbassa mānaparimāṇetimassarūpaṃ. tvāloponāma tvāpaccayantassa saddassa atthasambhavepyavijjamānatā. disāyogo nāma disatthadīpakehi saddehi sampayogo. nanvevaṃ sante ito sādasmiṇādisā. ito sāpacchimādisā. avīcito uparibhavaggamantaretyādīsvevāpādānasaññāya bhavitabbaṃ. atha kathaṃ pubbato tyādīsu hotīti. sarūpekasesavasenagahitattā. disāca disāyogocadisādisāyogetivattabbe sarūpānamekasesvasakinti ekasesaṃ katvā disāyoge ti vuttaṃ. tenobhayatthāpi siddhāvāpādānasaññā. vibhattaṃ nāmavibhajanaṃ puthakkaraṇaṃ. vibhattanti hi vipubbassa bhajaputhakkaraṇeti massa rūpaṃ. vibhajanaṃ pana duvidhaṃavibhattipi bhajanaṃ vibhattipi bhajanañca. tattha avibhattivibhajanaṃ nāma gosvekaṃ kaṇhappakāraṃgahetvā tassa samudāyato avinimuttasseva guṇasampadhāraṇaṃ. taṃ yathā kaṇhāgāvīnaṃ sampannakhīratamā. sāmānārīnaṃ dassanīyatamātyādīni. tattha higosamudāyatovā nārisamudāyatovā avinimuttāvakaṇhasāmādayo hontīti. īdise suṭṭhānesu niddhāraṇaceti chaṭṭhīvibhatti hoti. vibhattivibhajanaṃnāma yatra samudāyaṃ hitvā ekaṃ puthakkatamavayavaṃ gahetvā tena puthakkate nāvayavena sahaguṇasampadhāraṇaṃ. taṃyathā yatopaṇīta taro vā visiṭṭhataro vā natthichannavutīnaṃpāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayantyādi. tattha hi channavutipāsaṇdekadesaṃ sugatavinayañcekato va gahetvā samudāyaṃ katvā tatra channavutipāsaṇḍekadesaṃ sugatavinayato tvapakassa channavutipāsaṇḍekadesena saha guṇasampadhāraṇaṃ hoti. idamevihādhippetaṃ. ārappayogonāmaviramaṇatthasaddappayogo. āratippayogeti vattabbesu khuccāraṇatthaṃ tilopaṃ kataṃ evañca kubbatāpayoge pi sukhuccāraṇatthamakkharalopaṃ kātabbanti dassitaṃ hoti. pakati hesācariyānaṃ yenakena ci ākārenā dhippāyaviññāpanaṃ. suddheti sudhasaṃ
[208] suddhimhīti massatthavācake saṅgaṇhāti. pamocaneti papubbassamucamocaneti massatthavācake saṅgaṇhāti. hetūti kāraṇatthavācake saṅgaṇhāti. vivittatthe ti vicavivecaneti massa tthavācake saṅgaṇhāti. pamāṇe ti dīghāyāmatiriyādippamāṇatthavācake saṅgaṇhāti. nasaṅkhyatthavācake. aññathā saṅkhye ti vattabbaṃ bhaveyya. lahvakkharattāsaṅkhyāsaddassa. pubbayogeti paṭhamatthavācakapubbasaddappayogamāha. nadisatthavācakassa. aññathādisāyogetimināva sijjhanathovisuṃ navattabbaṃ bhaveyya. bandhaneti bandhabandhaneti massa tthavācake saṅgaṇhāti. guṇavacane ti guṇakathane. pañhetipucchante. kathaneti udīraṇe. soketi appakatthavācake saṅgaṇhāti. akattarīti hetvatthe saṅgaṇhāti. tattha hi kattubuddhi sañcāyate. soca kattānahotīti akattāti vattuṃ sakkā. hetuggahaṇeneva siddhe puna akattariggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ. siddhesatyārambhohiniyamāyapāhoti atthantaraviññāpanāyavā. tenayattha hetuggahanena pañcamīvibhattihoti tatthānekarūpāni bhavanti. taṃ yathā. kasmā hetunā. kena hetunā. kissa hetu. kiṃ kāraṇantyādīni. yatra tvanenabhavati. natatra ññarūpāni bhavanti taṃ yathā. katattā upacitattā ussannattā vipulattātyādīni. itotyādīni udāharaṇāni. tattha ca ito ti imasaddato syādyuppattiṃ katvā tassa pyaniyamappasaṅge yasmā dapeti bhayamādatte vātadapādānanti vattamāne iminā dūratthasambhavato apādānasaññaṃ katvā vuttanayena pañcamippasaṅge kvacitopañcamyatthe ti pañcamyatthe topaccayaṃ katvā sabbassetassākāro vāti vattamāne imassi thaṃ dānihato dhesu ceti imasaddassa ikārādesādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. mātito pititotiettha pitādīnamasimhīti ikārādeso vaviseso. maccunātimaccusaddato vuttanayenasmāvacanaṃ katvā amhatumhanturājabrahmattasajhasatthupitādīhi smānāveti smāvacanassa nābyapadesekate rūpaṃ. dīghasoti dīghasaddato vuttanayena smāvacanaṃ katvā smāhi smimnaṃmhābhimhivā sovāti vattamāne dīghorehīti smāvacanassa soādese kate rūpaṃ.
[209] puññāyātipuññasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñca katvā vuttanayena smāvacanaṃ katvā ālapanesigasañño te itthikhyāpoti vattamāne āghoti ākārassa ghasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassa tūtivattamāne ghato nādīnamiti smāvacanassāyādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
276. yassadātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ. kimatthamidaṃ. yassa vādātukāmo. yassa vārocate. yassavādhārayate. taṃkārakaṃ sampadānasaññaṃhotīti ñāpanatthaṃ. sattapadamidaṃ. attho suviññeyyova. sampajja assadadātīti sampadānaṃ. ekavacananiddesesampadānassakārakattecavicāraṇāheṭṭhāvuttanayāva. taṃ tividhaṃkoci yācitvā dhanaṃ gaṇhāti yācakānaṃ bhojanamupayacchatītyādīsu. kocinevayāceti. apitukhaludattaṃ sādiyatinā rāyaṇassabaliṇ dadātītyādīsu. kocinevayācati. nāpidinnaṃgaṇhāti. apica tathāvoharīyati buddhassa pupphaṃ pūjayatītyādīsu. taṃ sabbamihasampadānanti adhippetaṃ. samaṇassacīvaraṃ dadātītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca samaṇassāti samaṇasaddato jinavacanādhikāramadhikiccavibhatyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminā sampadāna saññaṃ katvā sampadānecatutthīti catutthekavacanaṃ katvā sāgamo setisakārāgame kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
277. silāgha hanu ṭṭhā sapadhārapiha kudha duhissosūyarādhikkhapaccāsuṇaanupatigiṇapubbakattārocanattha tadatthatumatthālamattha maññānādarappāṇini gatyatthakammani āsisattha sammutibhiyyasattamyatthesuca. kimatthamidaṃ. silāghakathane. hanuapanayane. ṭhāgatinivattimhi. sapa akkose. dhāradhāraṇe. pihaicchāyaṃ. kudhakope. duhajighaṃ sāyaṃ. duhavāpūraṇe. issaissāyaṃ. usūya dosāvikaraṇeti imesañca tadatthavācīnamaññesañca payoge. rādhahiṃ sāsarādhesu ikkhadassanaṅkesūti mesaṃ payogeca patiāpubbassasusavanetimassaca anupatipubbassa gesaddeti massacapubbakattunoca āpubbassa ruca byattiyaṃ vācāyanti massatthe ca
[210] tadatthe ca tumatthe ca. alamatthe ca. maññemāne anādare appāṇinica gamusappagatimhīti massatadatthavācīnamaññesañcakammaniāpubbassasisapasaṃ sanetimassa tadatthavācīnamaññesañca payogesammutyatthe cabhiyyattheca sattamyatthe ca taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. sampadānaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. buddhassa silāghatetyādīnyudāharaṇāni. tattha ca buddhassā ti buddhatojinasaddavacanādhikāramadhikicca syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena anantarasuttamadhikicciminā sampadānasaññaṃ katvā catutthekavacanādimhi kate rūpaṃ. itarāni dve vuttasadisāni. tavasilāghate mamasilāghate ti ettha tavamamātitumhaamhasaddato vuttanayena catutthekavacanasavibhattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa sesumhamhākaṃ tayimayīti vattamāne tavamamaseti savibhattīnaṃ tumhaamhasaddānaṃ tavamamādese kate rūpāni. ettha ca silāghanaṃ nāmato manaṃvaṇṇakathanaṃ. hanutetuyhamevahanutemayhamevātiettha tuyhaṃ mayhanti tumhaamhasaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ katvā amhassa mamaṃsavibhattissa se tumhamhākaṃ kayīmayitavamamasetivattamāne tuyhaṃ mayhañcāti tuyhaṃ mayhaṃ ādese kate rūpāni. ettha ca apanayanaṃ nāma apalapanaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. sakyaputtānanti sañyaputtasaddatoṭhāpayogattāvuttanayena sampadānasaññaṃkatvā sampadānecatutthīti catutthiyāpyaniyamappasaṅge vatticchānupubbikā saddappaṭipattīti katvā bahumhivattabbe bahuvacananti bahuvacanaṃ katvā yosukatanikāralopesudīghanti vattamāne sunaṃhisucetidīghekare rūpaṃ. ettha ca upaṭṭhānaṃ nāma upagamanaṃ. itaraṃvuttanayeneva veditabbaṃ. tuyhaṃ sapate mayhaṃ sapate ti ettha tuyhaṃ mayhanti vuttanayāneva. ettha casapanaṃnāmato sanatthaṃ saccakaraṇaṃ. dhārappayoge tetitumhasaddato vuttanayena sampadānasaññaṃ katvā catutthekavacanañca katvā padato parattā amhassa mamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃtayimayi padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vonoti vattamāne temekavacanesuceti tumhasaddassa savibhattissate ādese kate rūpaṃ. ettha ca dhāraṇaṃ nāma iṇadeyyatā.
[211] pihappayoge rūpacatukkaṃ suviññeyyameva. ettha capihanaṃnāmapatthanaṃ. kudha duhissosūyappayogāni suviññeyyāni. etthaca kujjhanaṃ nāmakuppanaṃ. duhanaṃ nāma āhananaṃviluppanaṃ vā. kāusūyā vijānatanti etthavijānatanti vipubbassañāavabodhanetimassa laddhadhātusaññadissa vattamānemānantāti antapaccayaṃkatvā kīyāditonāti nāpaccayaṃ katvā ñāssajājaṃnātiñādhātussajādesaṃkatvā nāpaccayantassa saralopo mādesapaccayādimhi saralope tu pakatīti saralopaṃ katvā parasarassa pakatibhāvañca katvā netabbaṃ netvā kitakattātaddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tave tunādīsuceti nāmamivakatvā tatosyādyuppattiñcakatvā simhigacchantādīnaṃ ntasaddo antivattamāne sesesuntuvetintasaddassa ntubyapadesaṃkatvā amhassamamaṃ savibhattissa se ntussanto ntassasevāti vattamāne naṃmhi taṃvāti savibhattissantussa tamādese kate rūpaṃ. rādhikkhappayoge raññotirājasaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ katvā amhassa mamaṃsavibhattissa se ti vattamāne rājassa raññorājino seti savibhattissa rājasaddassa raññoādese kate rūpaṃ. rājānanti rājasaddato aṃvacanaṃ katvā brahmattasakharājāditoamānanti aṃvacanassa ānamādese kate rūpaṃ. itarāni tī ṇisuviññeyyāni. āyasmatotiāyusaddato āyuassa atthītyatthetadassatthīti vīceti vattamānesatyādīhimantūtimantupaccayaṃ katvā āyussukārāsamantumhīti āyusaddantassa asādesaṃkatvā vuttanayena nāmamivakatvā āyasmantu saddato catutthekavacanaṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissase ntussanto ntassasevātivattamāne totitāsasmiṃ nāsūti savibhattissa ntussa toādesekate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva. paccāsuṇa anupatigiṇappayoge bhagavato ti bhagavasaddato bhago assa atthītyatthe taddassatthīti vīceti vattamāne guṇādito vantūti vantupaccayaṃ katvā vuttanayenasavibhattiṃ katvā savibhattissantussa toādese kate rūpaṃ. itaraṃ suviñeyyameva. bhikkhuno ti bhikkhusaddato vuttanayena savibhattiṃ katvā āla
[212] pane sigasañño ti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇājhalāti lasaññaṃ katvā jhalatosassanovāti sassanoādesekate rūpaṃ. ārocanatthe votitumhasaddato vuttanayena catutthīvahuvacanaṃ katvā padato parattā amhassamamaṃ savibhattissa se tumhamhākaṃ tayimayitavaṃmamañcanavāti vattamānepadato dutiyācatutthīchaṭṭhīsuvonoti tumhasaddassa savibhattissavo ādese kate rūpaṃ. itaraṃheṭṭhā vuttameva. tadatthe pāripūriyāti pāripūrisaddato vuttanayena catutthekavacanaṃ katvā ālapanesigasañño ivaṇṇuvaṇṇājhalā ti vattamāne te itthikhyāpo ti pasaññaṃkatvā āyacatutthekavacanassa tu ghatonādīnanti vattamāne patoyāti savibhattissa yadesekate rūpaṃ. atthāyāti atthasaddato vuttanayena savibhattiṃ katvā āyacatutthekavacanassatūti tassāyādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. āsisatthe bhavatotibhūsattāyanti massaladdhadhātusaññādissavattamāne mānantāti antapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivattamāne aññesucā ti vuddhiṃ katvā oavasareti okārassāvā desaṃkatvā netabbaṃ netvā nāmamiva katvā bhavantasaddato vuttanayena savibhattiṃ katvā ntasaddassantubyapadekaṃ katvāsavibhattissantussato ādese kate rūpaṃ. sammutyatthe meti amhasaddato catutthekavacanaṃkatvā padatoparattā amhassamamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ tayimayi padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsuvonotivattamāne temekavacanesuce ti amhasaddassa savibhattissame ādesekate rūpaṃ. yānetthanavuttāni. tāni nayānuyogenasuviññeyyāneva. asmiṃ yevapayo ge heṭṭḥā atthaggahaṇassa katattāāsisattha sammutibhiyyasattamīnañceti vutteyeva siddhesatyārambhassa atthantaraviññāpanato tapphalaṃ dassento atthaggahaṇenātyādimāha. tattha sārattho nāma uttamattho. cintāpanatthovā. anekatthattā nipātānaṃ caggahaṇassaca nipātattā tapphalaṃdassento casaddaggahaṇaṃ vikappanatthavāggahaṇānukaḍḍhanatthanti āha. ayaṃ panetthattho caggahaṇaṃ
[213] atthantaravikappanatthassa anantarasuttevāggahaṇassānayanatthanti. tena ca pihanīyāvisūti yoti etthakammasaññāpibhavati. sesaṃ vuttiyaṃ vuttanayeneva suviññeyyanti nacavicārihaṃ.
278. yodhārotamokāsaṃ. kimatthamidaṃ. yoādhāro taṃ kārakaṃokāsasaññaṃhotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. yathāhi dabbānaṃ patiṭṭhāokāsoti vuccati. tathāyampikattukammānaṃ kriyāyapatiṭṭhattā okāsoti vutto. idhāpi ekavacananiddeso ca okāsassa kārakatāca heṭṭhā vuttanayena upaparikkhitabbā. tassacatubbidhakāvuttiyaṃ vuttanayenāva gantabbā. jalesukhīrantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jalesūti jalasaddato jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminā okāsasaññaṃkatvā okāse sattamī ti sattamībahuvacanaṃkatvā suhisvakāro eti akārassa ettekaterūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. pariyaṅketi pariyaṅkasaddato vuttanayena sattamyekavacanaṃ katvā atonena sabbayoni namāeti vattamāne smāsmiṃ naṃ vāti smiṃ vacanassa ekārādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. gaṅgāyanti gaṅgasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate gaṅgāsaddato vuttanayenasmiṃvacanaṃkatvāālapanesigasañño teitthikhyāpoti vattamāne āghotighsaññaṃ katvā ghatosmiṃ yaṃvāti smiṃ vacanassa yamādesekate rūpaṃ. yānettha navuttāni tāni sabbāni nayānuyoge nasuviññeyyāneva. idhapana kattukammānaṃ kriyāyapatiṭṭhattātesaṃ yevokāsasaññāya bhavitabbaṃ. athakathaṃ jetavanādīnamokā sasaññāti. lotiyānamabhilakkhitākāravasena. lokābhimatavasenahisaddappayogāsijjhanti. lokiyācakattukammānaṃ kriyāyādhārakattena jetavanādīni samacca gacchanti. na pana kattukammāni tesañca tenākārenāti matabhāvo jetavanādīnaṃsattamīniddesa karaṇato viññāyati. kattukammānaṃvā satipi kriyāyādhārakatte yaṃ karoti taṃ kammaṃ yokaroti sakattā
[214] tivuttattā okāsasaññaṃbādhetvā kattukammasaññāva hotni visiṭṭhavisayāhitāti. yadipanādhārassa okāsasaññā. kathaṃsāsanevasati. rūpesaññā. pāpasmiṃ ramatīmano. dhammeṭṭhitāsamaṇabrāhmaṇā. abhidhamme ti kkhapaññopi muyhatītyādisu sasanādīnamokāsasaññā. nahete mukhyādhārabhūtāvāsādīnaṃnāpi kriyāsannissayānaṃ samaṇādīnaṃkriyādhāraṇa dvārena ādhāratāya viññāyanteti. saccamevetaṃ .athāpi kriyaṃpaṭiccayo ādhāratā ya adhippeto. sookāsasaññohotīti suttattho. sācādhāratā lokiyappayogadassanato viññāyate. tatthedaṃ puttaṃ hoti. lokehi yassādhārabhāvo kriyaṃ paṭiccādhippeto. tassokāsasaññāhoti. sācādhārabhāvenādhippetatāokāsesattamīti vuttasattamīdassanato viññāyati. tadevametassāpi kriyaṃ paṭiccādhārabhāvaṃiti ettakeyeva saddatthe viññāte kathaṃpanetassādhārabhāvo kriyaṃ paṭicceti pacchāyutti cintāyaṃ yassa yathā sambhavatyādhārabhāvo. tassa tathāvavatthapetabbo. yattha hibhiyyokhaggamhi obhāsotyādīsu mukhyatoevakriyaṃ paṭiccādhārabhāvo sambhavati. tassa tathā ādhārabhāvo viññāyate. yattha tukaṭe seti thāliyaṃ pacatītyādīsu kattukammānaṃ kriyāsannissayānaṃ dhāraṇato ādhārabhāvo kriyaṃ paṭiccasambhavati. tattha tathā vavatthapīyati. ihatusāsanevasatī tyatrayathādhārabhāvosambhavati. tattha tathāvavatthapīyatu. yohiyassāyatto. so tassanissayo tiloke pākaṭaṃ. tathāhirājāyattaṃbrāhmaṇamupalabbhamānā vattarobhavantirājasannissiteyaṃ brāhmaṇoti. evamihāvisamaṇassavāso pariyatti paṭi patti paṭivedhasaṅkhātassa sāsanassāyattoti sāsanaṃ samaṇa sambandhino vāsassādhāro ti vavatthapīyati. rūpesaññāpāpasmiṃ ramatīmanotyādīsupi yato saññādīnaṃbhavataṃvisayabhāvaṃpaṭipajjanterūpādayo. tatotesamādhārabhāvenavavatthapīyante. dhammeṭhitāti ettha tu ṭhānaṃ satti. anekatthattā dhātūnaṃ. tenāyametthattā dhammesattāti. tadevaṃ yassayathādhārabhāvo sambha
[215] vati. tassa tathā vavatthapetabbo paṇḍitehi. natvayaṃ niyamo kattukammānaṃ kriyāsannissayānaṃ dhāraṇato ādhāro kriyaṃ paṭicceti. bhavatvevaṃyā etāsakammikā kriyā. tāsaṃ kammānaṃ kathamokāsattaṃ. taṃyathā. idānibuddhassabhagavato sāvattiyaṃ gamanaṃ upaṭṭhitaṃ. pubbenivāse anussarati. thalepatissāmi. kaddamepatatī tyādīsu. tattha higamanādinā kattubyāpāre nicchitānaṃ sāvatthyādīnaṃkammasaññāyabhivitabbanti. saccaṃ. yadātusāvatthyādayo gamanādinākattubyāpārenicchitā. tadābhavatyeva kammasaññāsāvatthyādīnaṃ. yadā tu tesaṃgamanādikriyāya visayatādhippetā. tadā pi pāpasmiṃ ramatīmano tyādīsveva kimityokāsasaññā nabhaveyya. icchatohikārakānibhavanti. tathā hi valāhakānikkhammatejo pakāsetī ti vuttetejasoṭhityāpekkhaṃ katvā valāhakassokāsatā accantamasannihitā. tathā valāhakassata davayavassaca tejaso abhedavasenagahetvā nāpikattukāsambhāvīyati. tathā valāhake tejo pakāsatīti vuttena vuttanayena apādānatākattukāvānasambhāvīyati. tathā valāhakopakāsatīti vutte bhedasannissitāapādānatādhikaraṇatāvānivattatī ti.
279. yenavā kayirate taṃkaraṇaṃ. kimatthamidaṃ. yena vā kayirate. yenavā passati. yena vā suṇāti. taṃkārakaṃ karaṇasaññaṃhotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho suviññeyyova. vāsaddo samuccayattho. karaṇanti garusaññākaraṇaṃ kayirate anenāti karaṇanti anvatthasaññāyakārakasabhāvaparidīpanatthaṃ. dātthena vīhiṃ lunātītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca dāttenāti dāttasaddato syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminākaraṇasaññaṃ katvā karaṇe tatiyātivuttanayena tatiyekavacanaṃkatvā atonenāti nāvacanassenādesādimhi kate rūpaṃ. vāsiyātivāsisaddato vuttanayenanāvacanaṃ katvā ālapanesigasañño ivaṇṇuvaṇṇā jhalātivattamāne teitthikhyāpoti pasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassatu ghatonādīnanti vattamānepa
[216] toyātināvacanassayādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. sabbesampi kārakānaṃ kriyājanakattesati yenavākayirate tivacanaṃyathā rājarājāti vutte visesatthādigamo hoti. evaṃvisesakārakatāvikaraṇatthaṃ. nacevaṃvacanenakatvā tthovagantabbo. yenātikattuno pakaraṇabhūtassatthassagahitattāvattuno pakaraṇabhūte kārakasamāyogeyaṃ sādhakata maṃ. taṃkaraṇaṃ nāmāti atthovagantabbo.
280. yaṃ karoti taṃ kammaṃ. kimatthamidaṃ. yaṃ vākaroti. yaṃ vā passati. yaṃ vāsuṇoti. taṃkārakaṃ kammasaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyo va. kammanti garusaññākaraṇaṃ karīyate ti kammanti anvatthasaññāyakārakasabhāvaparidīpanatthaṃ. rathaṃkarotītyādīni udāharaṇāni. tattha ca rathanti rathasaddato syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminā kammasaññaṃ katvā kammatthedutiyāti dutiyekavacanaṃkatvā saralopepakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāni. idha pana yadākaro ti. tadārathantyābhilapituṃ nasakkā. yadi pana siyā. karotītyabhilapituṃ nasakkā akatassa hi rathanti vohārassāyuttattārathassa ca karaṇābhāvato. kathamidaṃpaccetabbaṃ rathaṃ karotīti. nipphādetabbassāpi nipphannassevavohārasambhavā. tathāhi paṭaṃ vāyati odanaṃpacatītyādinā yasmiṃ yasmiṃ yaṃ yaṃ abhinipphādeti taṃ taṃbuddhiyā taññevakatvā vohārodissati. tasmā asampathamanotaritvā idampikarīyamānaṃ buddhiyātaṃ viya parikappetvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. saddasatthe pana rūpaṃpassati saddaṃ suṇāti kaṇṭakaṃmaddativisaṃgilatītyādīsu kammasaññāya nabhavitabbaṃ. dassanādīhikattubyāpārabhūte hi rūpādīnaṃvibhayānaṃkarīyamānassa yassa kassa ci atisayassābhāvā. yena dassanādīnaṃrūpādivisayatthatā bhaveyya. nanucadassanādīhi rūpādīnaṃ visayabhāvāpattisijjhatīti. tanna. yato visayabhāvā pattināmesā indiyenatthassa sambandhagamanaṃ. tañcapaṭhamamevopajāyate. tasmiṃ lyupajātedassanādīni sañcāyantīti. saccametaṃ sabhāvacintāyaṃ. idaṃ pana anupaparikkhitvā lokā
[217] bhimataṃ. lokābhimatavasenacasaddappaṭipatti. tathāhi paṭhamamaviññāyo visayo samupajātesu dassanādīsu ñātovabhavatītyato dassanādi nimittamavicāritaṃ. ñātatthamavalambitvā abhividhīyate dassanādīhipatto visayoti tato siddhākammasaññāti vicāraṇākatā. idhapana khīṇasavattāvihatañeyyāvaraṇattāpabhinnappaṭisambhidattā dhīmatāmahākaccāyanattherena taṃ sabbaṃparivajjetvā atthantaravikappanatthavāggahaṇādhikāreyaṃ karoti taṃ kammanti vuttaṃ. tenāhavuttiyaṃ yaṃvākarotītyādi.
281. yokaroti sa kattā. kimatthamidaṃ. yokaroti. so kattusañño hotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. iha ca garusaññākaraṇaṃ karotīti kattāti anvatthasaññāya kārakasabhāvaparidīpanatthaṃ. sabbesampi kriyopanissayattā kārakattesati pi punevaṃvuttattā yathā rājarājā rūpaṃrūpaṃ padaṭṭhānantyādīsu visiṭṭhatarārājādayo viññāyante. evaṃsabbakāraka samodhāne yosappaṭṭhano. so kattā nāmāti daṭṭhabbaṃ. ahinādaṭṭhotyādīni udāharaṇāni. tattha ca ahināti ahisaddato syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminā kattusaññaṃ katvā karaṇe tatiyāti vattamāne kattariceti tatiyekavacanekaterūpaṃ. garuḷenāti ettha ato nenāti enādeso vaviseso. itarāni vuttasadisāni. ihābhinipphannavatthukriyābhinipphattiyāpavattaṃ samādhananti sakkāvattunti. yaṃ pana avijjamānasarūpattā kriyopajananasamatthatā suññaṃ. taṃ kathaṃ sādhanaṃ siyā. yadācataṃnasādhanaṃ. tadā tena nipphādiyamānāpikriyānasambhavatīti tattha sādhyasādhanabhāvapaṭipādanamanatthakaṃ. ato taddīpakavacanañcāpayogārahaṃ bhaveyya. taṃ yathā. jāyate saṃ yogo sabbhihoti samāgamo ti. yatojāyate ti saddassāyamatthe sarūpaṃ paṭilabhatīti. nacasato sarūpappaṭilābho yujjati. pagevassapaṭiladdhasarūpattā. tadevaṃ yassasarūpamidāni laddhabbaṃ. taṃkathaṃvijjatīti sakkāvattuṃ. avijjamānañca taṃ kathaṃ kriyāyakattubhāvaṃyāti. akattarica tasmiṃ kathaṃyokaroti sakattusaññaṃ paṭilabhatīti.
[218] idha pana apare evaṃvaṇṇayanti sattirūpeṭhitassa byattirūpagamanaṃ jāyati. tato tadevajāyate ti. tesampi vādeyadatthisattirūpaṃ. nataṃ jāyate. yañcajāyate byattirūpaṃ. taṃnatthevasatyavatthāyanti kathaṃ avijjamānassa jāti. yadipanevaṃtesamadhippāyosiyā. yadābyattirūpaṃ jāyate. tadā sattirūpāvibhāgeneva paricchijjati. na cāvibhāgena gahitaṃ. ghaṭhamhā paṭoviya sattirūpato brattirūpamaññaṃ siyā. yadi hisattirūpato byattirūpamatthantarabhūtamevajāyate. tadā sattirūpaviñlakkhaṇañca byattirūpaṃ bhāveyya. nacevaṃ. atosakkaṃ rūpāvibhāge na byattirūpassa sambhavato paricchedato anaññatte viññātesatti rūpassakevalassāpi pagevaṭhitisambhavāvijjamāno vajāyatīti. taṃ tesaṃmatimattameva. tattha bhavatamapyanivānaṃ tametaṃ satyavatthāyamavijjamānameva byattirūpamuttarakālamupajāyatīti. ettha vatāca amhākaṃ payojanaṃ. tassatubyattirūpassa sattirūpavibhāgena nibbattiyā sati. tadākathamidamupayujjati sattirūpato anaññattaṃbyattirūpassa. ettāvatāca sattirūpato byattirūpamanaññanti nasakkā paṭiññaṃ kātuṃ. kathañhi nāma sattirūpeṭhite pacchāpaccayantarato jāyamānabyattirūpaṃ tato aññaṃ na bhaveyya. apica ayameva tesaṃdoso. ye evaṃ vadanti sattirūpeṭhite byattirūpamupajāyatīti. tadevamavijjamānassa saṃyogassajātiyākattubhāvānupapattitosaṃyogojāyate ti padadvayasambandhaṃ siyāti. evaṃhoti samāgamo tyādi. vuccate. nevaparamatthavasena saddappayogo. lokasaṅketasiddhohisaddappayogo. loko hi saṃyogo jāyatīti vattāpaṭhamameva aññoññābhimukhamatthadvayamupalabhati. ettāvatā cassa saṃ yogabuddhi sañcāyati. tassedānibuddhiyaṃ patiṭṭhitassa vijjamānassevagahitassa uttarakālabhāviniyājāyati kriyā yakattubhāvamāgammasaddappayogaṃkarotisaṃ yogo jāyatīti. tadevaṃ sabbatthajāyamānassa paṭhamācatthāmattadassanato buddhimhi vijjamānasseva patiṭṭhitassa uttarakālabhāviniyājāyati kriyāyakattubhāvo labbhate vetibhavatyevasaññogojāyatītyādīsu kattusaññā ti. bhavatvevaṃ. abhāvo hotītyādīsu kathamasato sādhana
[219] bhāvoti. lokābhimatavasena avijjamānampi hi lokovijjamānaṃ viya maññati. aññathāhaṃ gacchāmīti vohārābhavo vasiyā. nahirūpārūpasantānavinimutto ahaṃ saddābhidheyyo padattho sambhavati. nāpi nāmarūpadhammānaṃ paramatthatoṭhānanisajjādikriyāsambhavati. yadi hi siyā. abyāpāratāvadhammānaṃ hīyate. apitu khalutathā tathāpavattedhammepaṭicca lokaparikappavasena vohārasaṃ siddhika ṇhavattanisikhā gacchatīti yathā. tadevakriyākārakasambandhassa lokasammutisiddhattā lokassa ca sasavisāṇodumbarapupphābhāvābhidheyyassa padatthassa tathāvikappanato kimitisādhanatā nabhaveyya. aññathā sasavisāṇādiliṅgānaṃ liṅgatthassevābhāvā liṅgatthe paṭhamāti paṭhamāpi nabhaveyya. kākathetarāsaṃ. tenevacasijjhati tarūnaṃ vanaṃ. caturaṅginīsenā. aṭṭhaṅgiko maggo. kāsāva dhārināvividharuciradehappabhāsamujjalasirinā lokamhicaratā bhagavatāviyasañcyānurāgīnā vijjujjālajalitinducāpāvanaddhena sañcārināvalokamhiyena caratā lokoniccussavayogoviyasatataṃ acchariyabbhuto viya ca āsipurātyādi. nahiparamatthato taruvavinimuttaṃ vanaṃ.aṅgavinimuttāca aṅgikānasanti. nāpikāsāvadhārināvividharuciradehappabhāsamujjalasirinālokamhicaratābhagavatāviya sañcyānurāgināvijjujjālajalitinducāpāvanaddhasañcārināhemācalenalokoniccaṃussaveniyojitoniccamacchariyabbhutabhāvañcapāpito āsipurāti. paramatthato tādisasseva hemācalassa bhāvāvacanato vacanantaramotarati. yadi sabhāvatotādiso hemācalānasambhavati. kathaṃtassopammasiddhi. yato sabbatthe vopamānamevamatthamupayujjati. kathaṃ nāmopameyyassasarūpakriyyā guṇāti sayāvivaṭāpi bhavantīti. yathā gavajo rūpavāti vutte kīdiso gavajoti puṭṭho yassagoṛūpaṃ suviditaṃ . tassevaṃvadeyya goviyagavajoti. viññātasarūpo higobhāvo aviññātasarūpassa rūpātisayappakāsane samattho hoti. tathānīluppaladalamivalocanaṃ. sabbaññudhammarājāviyacadhammasenāpatidhammaṃ desetītyādīsu nacehabhavato adhippāyenopameyyassa rūpātisaya
[220] sampādako viditasarūpo hemācalosambhavati. sambhavati. sampatīdisodhippāyo siyā yoyaṃ bhagavā kāsāvadhārīvividharuciradehappabhāsamujjalasirī caranto hemācalo viya sañcyānurāgīvijjujjālajalitinducāpāvanaddhocaranto viññāyatīti. evamavitassa niccussava saṃ yogādisambandhābhāvā kattukānasambhavati. nacevaṃsakkā vattuṃ taṃsadisattābhagavatiyevahemācalādisaddo samuppattisīhoyaṃ māṇavako tyādīsuviya. tato tulyādhikaraṇatā sambhavato kāsāvadhāriyādisaddehi saddhiṃ kattutā sambhavatīti. nīluppaladalamiva locanantyādīsuviyabhedanibandhanasseva saddassa payuttattāti. vuccate. nehakavino upamānopameyya tādhippāyo. kiñcāpettha upamāno iva saddodissati. atha kinti ce. samupekkhā. atha kāsāsamupekkhā. yattha vattā evaṃ dasseti īdisaṃnāmedaṃ vatthukassaci asadisaṃvatthuvuttanayena bhinnamapi ekamivopaṭṭhātivibbhantabuddhino. tato ce hayoso bhagavā vuttappakāro. sovuttappakārahemācaloti viññāyati vibbhantabuddhi nāti. tato yaṃhemācalādisaddo bhagavatiyeva nirūḷhovibbhantabuddhipaṭicceti. kāsāvadhāriyādisaddehi tulyādhikaraṇattā sambhavati yeva hemācalenātyādikattuppayogo. bhavatvevaṃ. bhedanibandhanassevasaddassopamāno pameyyasambandhābhāvekasmāpayogotice. samupekkhatādīpanatthaṃ. yathevahiivasaddo yaṃ sadisattaṃ dīpeti. tatheva samupekkhatthaṃ. anekatthāhi nipātāti. tadevaṃ sabbattheva lokasaṅketatovohārasaṃsiddhi. āhacasaṅketavacanaṃ saccaṃ. lokasammutikāraṇantyādi.
282. yo kāreti sahetu. kimatthamidaṃ. yokattā raṃ kāreti. so hetu sañño hoti kattusaññoceti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. kattuggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sopuriso taṃ purisaṃkammaṃ kāretītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca sopuriso ti daṃpaṭhamāvasena vuttaṃ. nanvetthiminā kattusaññāsambhavākattaricetitatiyāyabhavitabbanti. na. tattha katvatthassa tipaccayenābhihitattā abhihitassaca punavacanepayojanā
[221 = 259] bhāvā. tathāhiyadāpana yatthakammatthokatvattho ca yenakenaci vibhattipaccayenā bhihito. tadā yathā kaṭaṃ karotītyādīsu kammatthassa dutiyāya vibhattiyābhihitattā punadutiyāvibhattinahoti. tathā tatthāpidutiyātatiyāvibhattiyo na honti. attanā vattabbassatthavisesassābhāvā. taṃyathābhuttoodano devadattena bhottabbobhojanīyo bhojjo. bhuttoodano devadattenātyādīsu bhāvakammesutabhāvakammesu tabbānīyāṇyocetitappaccayādīnaṃ makkanisambhūtattānadutiyāvibhatti hoti. liṅgatthamattaṃ panāpekkhitvā paṭhamā va. tathā bhujjate. odano bhavatātyādīsu attanopadānibhāvecakammanīti tevibhattiyākammanisambhūtattā. gāmaṃ gatodevadatto. gacchati gāmaṃ devadattotyādīsupibudhagamāditthekattari kattariparassapadanti tapaccayādīnaṃkattari sambhūtattāvuttanayena paṭhamāva. nanuca yathābhujjatetyādīsu attanopadāni bhāveca kammanīti tepibhattiyā kammani sambhavesatipi bhāvakammesuyotikammaniyapaccayo sambhavati. tathā idhāpi bhavitabbanti. na. tatthā pi yapaccayassa kammavacanicchāyābhāvato nahitatthayapaccayokammatthavācako. ekassevatthassa dvikkhattuṃ vacanepayojanābhāvā. evaṃ santekasmā bhāvakammaggahaṇaṃ katantice. bhāvakammavisaye yapaccayohotīti yapaccayavisayabhāvaparidīpanatthaṃ. tenakimāyātantice. rūpasaṃsiddhi. nandvidhāpikammakattuvisayebhavitabbamevāti. na. heṭṭhā viyarūpasaṃsiddhiyābhāvā visuṃvattabbassacaatthavisesassābhāvato. taṃpurisanti ettha pana kiṃ payojakabyāpāraṃpaṭiccakammasaññābhavati. atha sabyāpāraṃ paṭiccakattusaññā ti. balavatarattā kammasaññāyabhavitabbaṃ. etthahikammabhāvopaṭṭhāna bhūtappayojakabyāpārasambandhitāyapaṭṭhāno. itaro guṇabhūta sabyāpārasambandhitāya upasajjanibhūto. nacatesu paṭṭhāno paro dhoyutto. yadihiguṇabhūto padattho paṭṭhānasannissitamapanīyakāriyaṃ sanibandhanaṃ kāriyamupaṭṭhāpeti. tathā ca satiphalarūpenapaṭṭhānoparodho kato bhaveyya. naca guṇānamayaṃ pakatipaṭṭhāno parodhonāma. yatopaṭṭhānopakārāya saṃvattanteguṇā. paṭṭhā
[222] noparodhañcakurumāno guṇamattamevapajaheyyuṃ. tato paṭṭhāna bhūtappayojakabyāpāranibandhanākammatāvasamvajjati. tattha ca gati. pa. sayādīnaṃ kāritevā tivikappenadutiyābhavati. satihisiddhetadatthamassavacanaṃ. tenevahoti tenapurisenāti. bhavatvevaṃ.
nikkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ patvā khujje kusāvatiṃ
saṅgāmaṃ otaritvāna sīhanādaṃ nadī kuso.
sāvatthiṃ gantvāpiṇḍāya carati. gāmaṃ gantvā ṭhito. sāvatthiṃ gantvā āgacchatītyādīsu kathaṃkammatā sambhavati. tattha higamanādīnitadaṅgatthāguṇabhūtāni. itarāni catabbisesattā paṭṭhānabhūtāni. tesu capaṭṭhāna sannissitenavidhinā bhavitabbanti kusāvatippabhutīnamokāsāpādānatā sambhavati. nakammatā. tathā pādānasutte tvālope kammādhikaraṇesūti navattabbaṃ. pāsādāpekkhatītyādīsu sabbadā kammādhikaraṇabhāva sambhavā ārohanādīnaṃ appaṭṭhānattā apekkhanādīnañca paṭṭhānattātannibandhanena vidhinā bhavitabbanti. vuccate. duvidhohi vattuno adhippāyo sāmaññādhippāyo visesā dhippāyo ca. tattha yadā pubbakālabhāvinamuttarakālabhāvinañca kriyāsāmaññavisesaṃbuddhiyaṃ patiṭṭhāpetvā saddasiddhimārabhate. tadā yaṃ nyāyo samotarati kimettha paṭṭhānanibandhanaṃ bhavati. athetaranibandhananti. yadāpana kāressanti ādikamuttarakāla bhāvinaṃkriyā visesamanapekkhitvā pubbakālabhāvinaṃkriyāsāmaññamapekkhati. tadā pacchākāla bhāvino kriyāvisesassānapekkhitattā apekkhitaguṇanibandhanena vidhinābhavitabbanti kodoso kammatāpādane. yadica siyā pacchāpi uttarakālabhāvi kriyāhi sambandha sambhavato paṭṭhānasannissitenavidhinā bhavitabbanti. tanna. pubbappavattābhisaṅkhārappaṭisedhanasamatthassa yassakassaci abhāvā. nahiaviññātakkhaṇevihatassa viññātakkhaṇeyeva jīvitānusandhāpanaṃ yuttaṃ. nā pitaṃ purisaṃ kammaṃ kāretītyādīsuhetukattuvisayesu guṇappaṭṭhānabyāpārānaṃekapadaparicchinnattānikkhaṃ gīvaṃ tekāressantyādīsu viyaguṇappaṭibandhanena vihinā bhavitabbanti sakkā vattuṃ. bhinnapadaparicchinnesu pana
[223] pacitvā odanobhuñjatetyādīsu ubhayādhippāyassa sambhavato kadācipacitvā odanaṃ bhuñjate ti pi payogosiyā nikkhaṃgīvaṃ te kāressantyādīni viyātice. na. īdisasseva payogassābhā vā. nahikadācipi payogavicakkhaṇātādisaṃ payogamatippayo jenti. yathānakadācipi nīlādisaddena taṃguṇasamavetaṃ paṭādikamatthamanapekkhitvā sāmaññamatthamevāpekkhitvā nīlanti payogaṃ katvā pacchāpaṭoti payojenti. evamīdisesuṭhānesu payogānurūpato visesādhippāyova manasikātabbo. aññatrasāmaññādhippāyo. aññesaṃ tadanurūpattā. icchānupubbikāhisaddappaṭipattīti. kāretīti karakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissa iminā paṭi laddhahetusaññādissa hetukattuno sambhavā dhātūhiṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritāni hetvattheti ṇepaccayantassa kāritānaṃ ṇolopanti ṇamhi lutte asaṃyogantassavuddhikāritetikatavuddhino dhātupaccayevibhattiyoti vibhattimhi kate rūpaṃ. tassapurisassāti etthakvaci dutiyācchaṭṭhīnamatthe tatiyā sattamīnañcetivattamāne chaṭṭhīceti tatiyatthechaṭṭhī. hāretī tyādīniharaharaṇe. paṭhabyattiyaṃ vācāyaṃ. pacapāke. dharadhāraṇe ti mesaṃrūpāni. yametthanavuttaṃ. taṃsuviññeyyameva.
283 – ka. yassa vāparigaho taṃ sāmī. kimatthamidaṃ. yassa va pariggaho. taṃ sāmisaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. atthosuviññeyyova. kriyābhisambandhābhāvānehakārakatāsambhavati. etthaca pariggahoti saṃ saddābhidheyyovavutto. so hi pariggayhatīti pariggahoti vuccati. vāggahaṇenatthavikappanenasāmisamūhasamīpavikārāvayavādibhede saṅgaṇhāti. tenayassa vā pariggaho. yassa vā sāmī. yesaṃ vā samūho tyādinā nayenattho yojetabbo. sāmītigarusaññākaraṇaṃ saññino sabhāvaparidīpanatthaṃ. sāmīti hi saṃ saddatosaṃ assa atthītyattetadassatthīti vīceti vattamāne daṇḍāditoikaītiīpaccayaṃ katvā tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti majjheṭhitassadīghaṃ katvā santassaca makārādesaṃ katvā netabbenīte syādyuppattādimhi ca
[224] kate rūpaṃ. tassa bhikkhuno tyādīni udāharaṇāni. tattha ca bhikkhuno ti bhikkhusaddato syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge satiiminā sāmisaññaṃ katvā sāmismiṃ chaṭṭhītichaṭṭhekavacanaṃ katvā ālapanesigasaññoti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇā jhalātilasaññaṃ katvā jhalato sassa no vā ti sassa no ādese kate rūpaṃ. attano ti ettha savibhattissa attantohismimanattaṃ tatosmiṃ nīti vattamāne sassa noti no ādeso vaviseso.
283 – kha. tesaṃparamubhayapattimhi. kimatthamidaṃ. tesaṃapādānādīnaṃchannaṃ kārakānaṃ ubhayamhisampatteyaṃ paraṃ. taññeva hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. gāvaṃdohatītyādīni udāharaṇāni. tattha ca gāvanti gosaddato apāyakriyāyasambhavato apādānasaññāyaca dohanakriyāya kammatthasambhavato kammasaññāyacasambhaveparattā iminā kammasaññaṃ katvākammatthe dutiyāti dutiyekavacanaṃkatvāgāvasetyadhikicca avaṃmhicāti gosaddantassa āvādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. dhanunāti dhanusaddato sarāpagamanaṃ paṭicca apādānasaññāyaca kriyāsādhakatamaṃ paṭicca karaṇa saññāyaca sambhave parattā iminā karaṇasaññaṃ katvā karaṇetatiyāti tatiye kavacanekate rūpaṃ. kaṃsapātiyātikaṃ sapātisaddato bhojanāpagamanaṃ paṭicca apādānasaññāyaca bhojanā dhārakattā okāsa saññāyaca sambhaveparattā iminā okāsasaññaṃ katvā okāse sattamīti sattamyekavacanañca katvāālapanesigasañño ivaṇṇuvaṇṇājhalātivattamāne teitthikhyāpotipasaññaṃ katvā āyacatutthekavacanassa tu ghatonādīnanti vattamāne patoyātismiṃ vacanassa yādesekate rūpaṃ. icchāto hi kārakānibhavantīti gāvaṃdohatītyādīsu gāvādīnaṃkammādibhāvenicchitattā apādānabhāvoca nasampajjati. tathā hi valāhakā nikkhamma tejopakāsatīti vutte tejaso ṭhityāpekkhaṃ katvā valāhakassokāsatā accantamasannihitā. tathā valāhakassacatada vayavassa ca tejaso abhedavasena gahetvā nāpikattutā
[225] sambhāvīyati. tathā valāhake tejopakāsatīti vuttevuttanayenāpādānatāvā kattutāvā nasambhāvīyati. tathā valāhako pakāsatīti vutte bhedasannissitāpādānatādhikaraṇatāvā nivattatīti. nanvekoyevabalibaddoyadāsayaṃ gacchati. tamaññotasmiṃ yevakhaṇepassati. athaññoteneva yāti. aparotassatiṇaṃ dadāti. tassasarīrato sedānipanti. visāṇañcatassa santakaṃ. tasmiṃ puriso upaviṭṭho. itarotaṃ nivattetukāmo ālapati. tadā ekakkhaṇeyeva vattārobhavantibalibaddogacchati. balibaddaṃ passāmi. balibaddenayāti. balibaddassadīyate. balibaddamhānipatanti. balibaddassavisāṇaṃ. balibadde upaviṭṭho. bhobalibaddatiṭṭhāti. evamekassa ekakkhaṇeyeva kattādibhāvosampajjatīti. visamamidaṃ niddassanaṃ. yenagāvādīsu valāhakādīsu ca ekoyevavattā. idhapanabahavo. yatthaceko. kathaṃ tatthe kakkhaṇe bhinnādhippāyo bhinnappayogovāsiyāti. yatthacabahavo vattāro. tattha konāmekakkhaṇe bhinnādhippāyappayogaṃ naṃ nivāritā. evamekassavattuno ekakkhaṇeyeva ekasmiṃ atthe bhinnādhippāyappayogābhāvato vinā pi yogārambhenādhippetatthasijjhanato alaṃ suttavacanena. nacesopurimopāṭho.
284. liṅgatthepaṭhamā. kimatthamidaṃ. liṅgatthepaṭhamāvibhattihotītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. liṅgassa attho liṅgattho. tasmiṃ liṅgatthe. liṅgatthevibhatyuppatyābhāvāliṅgatthābhidhāneti attho yujjati. etthacalīnaṃ aṅganti liṅgaṃ. līnanti apākaṭhaṃ. aṅganti avayavo. idaṃvuttaṃ hoti yathā pana kadalirukkhādīnaṃgabbhapattamapākaṭamaṅgaṃ. evaṃ purisotyādīnampi nipphannapadānaṃ paṭhamaṃ upetabbarūpaṃ apākaṭattā avayavattācaliṅganti vuttaṃ. tena taddhitasamāsakitakākhyātavibhatyantānamaliṅgatāviññāyati. nahivasiṭṭhassa apaccaṃrañño purisotisiddhānaṃvāsiṭṭha rājapurisasaddānaṃ pacatipurisotyādīnaṃ paṭiladdhākhyātanāma vibhattikānañcāpākaṭatāsambhavati. nacakārako. pacatīti tyādīnaṃkarapacetyādidhāturūpamapākaṭattā avayavattā ca liṅganti sakkā viññātuṃ. dhātuliṅgehi parāpaccayāti ettha visuṃ dhātuggahaṇato
[226] nāma vibhatyadhikārattāca. tenevicchitā nicchitasaṅgaha vivajjanaṃ kattukāmotaddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuceti āha. atha vā liṅgaṃ nāma pāṭipadikasaddānaṃ samānatthattā sakkaṭaganthe attha vato    dhātupaccayavibhattivajjitassa paṭipadikasaññāyavihitattā parasamaññāpayogeti vacanatosakkaṭagantheniddiṭṭhānaṃ ghosāghosupadhānisaññānañcāpariccāgā. aññatarasmiṃ vāsakkaṭaganthe dhātupaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅganti vacanato caparasamaññāvasenāhaliṅgatthe paṭhamāti. aññatrapana pāṭipadikatthamatte liṅgatthamatte parimāṇamatte vacanamatteca paṭhamāvibhattihoti. tattha ca pāṭipadikattho nāma pāṭipadikābhidheyyāsattā. sāpana visuṃ atthi sakkālabbhācavāha aha evamādīsulabbhati. nahitattha pumitthinapuṃsakaliṅgabhāvovākhāridoṇādiparimāṇabhāvo vā ekattādivacanabhāvo vāsambhavati. liṅganti ayaṃitthī. ayaṃ puriso. ayaṃ napuṃsako ti sañcānana hetuko vattuno visadā visadobhayarahitākāro. sohilīnassa pumitthinapuṃsakatthassa gamanatovāliṅganato vāliṅganti vuccati. atha vā.
thanakesavatī itthī massumā puriso siyā
ubhinnamantaraṃ etaṃ itaro bhayamuttako ti.
vuttattā thanakesādayo pi imasmiṃ panatthe aviññāṇakassa pumitthādibhāvo vuttanayena suviññeyyova. liṅgamatthe rukkho. paññā. cittanti ādi. ettha ca sattāvinimutto vuttākārosambhavatīti pāṭipadikatthavinimuttameva liṅgaṃ saddohipaṭhamaṃ sattābhidhāyako. tatotaṃ mukhena tassaliṅgena vā vacanenavā yogovutto. tato va liṅgaparimāṇavacanena vāyogovutto. tatovaliṅgaparimāṇavacanāni tatovisuṃ vuttāni. parimāṇatthedoṇo. khārī. āḷhakanti. ettha pana kiñcāpi pāṭipadikattho liṅgaṃvā sambhavati. parimāṇañcettha adhikaṃtasmā tattha nasijjhatīti parimāṇaggahaṇaṃ kataṃ. vacananti ekattādi. ekodvetiādīsu ekādisaddeneva. ekattādino vuttattā ekavacanādīnamabhāvappasaṅge vacanaggahaṇaṃ kataṃ. tena
[227] tatthavacanamatte udīraṇamatte paṭhamāvibhattihotīti evamatipapañcitaṃ. nippapañcenapana mahākaccāyanena visadā visadobhayarahitā kārasahitassa tabbinimuttassevopasaggādipadatthassa līnassa gamanatoliṅganatoparasamaññāvasenavāsaddamevaliṅganti gahetvā hatthipadaṃ viyapadajātasaṅgāhakaṃbhagavato varapādapaṅkajasamabhiniviṭṭhacakkalakkhaṇaṃviyacavividhalakkhaṇasaṅgāhakaṃ vuttappakāratthasaṅgāhakaṃ lakkhaṇamārabhatā liṅgatthe paṭhamāti vuttaṃ. assa pana suttassopasaggānaṃ kesañcinipātapadānañcattho ākhyātakitakataddhitasamāsābhihitatthoca visayo. tattha upasagganipātattho kattutādivinimuttattā nāññavisayato visayo. ākhyātā dīhivuttattho pana kattādibhāvassākhyātādīhi vuttattā puna dutiyātatiyādīhivattabboyevanatthīti atabbisayatovisayo. tathākhyātābhihite atthe tāvabhagavādhammaṃ deseti. tenadhammo pakāsīyate tyādi. ettha ca deseti pakāsīyate ti ettha kattariparassapadaṃ. attano padāni bhāavecakammanīti kattukammanivibhatyuppatti sambhavā bhagavādhammoti gahitassa kattukammabhāvo vibhattiyā yevābhihitoti tatotatiyādivibhatyuppattinahoti. atha kho liṅgatthamattaṃ panāpekkhitvā paṭhamā va. tathā kitakābhihite gāmaṃ gatodevadatto. bhagavatādhammodesitotyādīsubudhagamāditthekattaribhāvakammesutātitapaccayena kattukammunobhihitattā. taddhitābhihite pana vasiṭṭhassa apaccaṃ. nāvāyatarati. manasisannidhāpitantyādīsvatthesu ṇaṇitādīnaṃ sambhūtattāsāmikaraṇādibhāvo taddhitābhihitoyevāti paṭhamāvasammāpavisati. samāsābhihite pi sampattamudakamimaṃgāmaṃ. jitāniindiyāni anena samaṇenāti kammādīsvatthesu samāsassa sambhūtattā kammādayosamāsābhihitātipaṭhamāvapatiṭṭhaṃ labhati. abhihitaṭṭhānepi attanovisayattā vibhatyuppatti kasmā nahotīti ce. yathādhammaṃ desetītyādīsu kammuno dutiyāyābhihitattā punadutiyānahoti. evamattanā vattabbatthavisesābhāvo. pakāsīyate ti tyādīsukammanite vibhatyuppattisambhavepi attano visayattābhāva
[228] kammesuyotiyapaccayoviyabhavatūtice. tanna. tattha rūpasaṃsiddhisambhāvā idhaca tadabhāvato. puriso tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca puriso tyādikāni tīṇi suviññeyyāni. dveti dvisaddato yovacanaṃ katvāamhassa mamaṃ savibhattissase itthipumanapuṃsakasaṅkhyanti vattamāne yosudvinnaṃdvecetisavibhattissadvisaddassadveādese kate rūpaṃ. ca vetyādīnicādīhi syādyuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipīti vattamāne sabbāsamāvuso pasagganipātādīhiceti vibhattilope kate rūpāni. saṅgahakāro pana liṅgakattukammakaraṇasampadānāpādānasāmi bhummadisāyogālapanesu paṭhamā hotīti āha.
liṅgatthe tāva. tathā gato jinobuddho. lokajeṭṭho narāsabho. munindosugatonātho. gotamosakyapuṅgavoti.
katvatthe. yobodhirukkhaṃ ropeti. yoca pabbajito naro. yocasatthukarobimbaṃ. dhuvaṃbuddhobhavissatīti.
kammathe. yokho ānandamayā dhammoca vinayoca desito paññatto. sovo mamaccayenasatthāti.
karaṇatthe. paravittamadinnaṃ taṃ. kāyena vacasāpivā. yobhikkhutheyyacittoso. ṭhānācāvetigaṇhati. āvikatā hissaphāsuhoti. ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyanti. ettha ca saṅgahakārassādhippāyo. theyya cittena āvikathāya ajjhāsayena ādibrahmacariyenāti vattabbe paccattena niddesoti. tattha ca yaditheyyacittoticittanidassanaṃ. napuṃsakaliṅgattātheyyacittanti vattabbaṃ siyā. tasmā thenanaṃtheyyaṃ. bhāveṇyapaccayo. taṃ assa atthīti theyyaṃ. theyyaṃ cittaṃ yassa sotheyyacitto. theyyañca taṃ cittañcāti theyyacittaṃ. taṃ assa atthīti pitheyyacitto ti puggalanidassanavasena saddasiddhiveditabbā. tadāṭṭhāne yeva paṭhamā. saṅgahakārassa pana liṅgavipariyāyakaraṇam eva paṭisaraṇaṃ.
sampadāne. yaṃ pāpaṃ pakataṃ kammaṃ. bāliseyehicintitaṃ. nadetinarakaṃ taṃ te. nacapassāmi issare ti.
apādāne. pāpakammesvasantuti. micchājīvomahicchatā.
[229] micchādayoimedhammā. buddho dūrataro bhave ti. micchāpakārehi imehi dhammehīti vuttaṃ hoti.
sāmyatthe. sabbebuddhā balappattā. paccekānañca yaṃ balaṃ. arahantānañcatejena rakkhaṃ bandhādhisabbaso ti.
bhummatthe. loke jātova sambuddho. bhagavā cittamissaro. sisaye nappamajjeyya. padumaṃ viya so bhatīti. citteti vuttaṃ hoti.
disāyoge. yenabhagavā tenupasaṅkamīti.
ālapane. abhikkantaṃ bho gotama. uṭṭhehivīravijitasaṅgāma. sattha vāha aṇaṇavicaraloketi. sabbametaṃ liṅgatthattānatikkamanatoyathāyogamimassacoparisuttassacavisayoti.
285 – ka. ālapaneca. kimatthamidaṃ. ālapanatthe ca paṭhamā vibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthaggahaṇaṃ paṭhamaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ. tasmiṃ ālapane. imassa visuṃ vacanaṃ siddhesatyārambhassa niyamāya saṃvattanato ālapane sati liṅgatthe paṭhamāvibhattiyevahotī ti ñāpanatthaṃ. caggahaṇaṃ paṭhamaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhāvuttameva. bhopurisātyādīnyudāharaṇāni. tattha cabhoti bhavantasaddato iimnā ālapane kavacanaṃ katvātassa ālapane sigasañño ti gasaññaṃ katvābhavato bhototi vattamāne bhogetūti bhavantasaddassa bhoādesaṃ katvāsesato lopaṃ gasipīti gamhilutte rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. bhavantoti bhavantasaddato imināyo vacanaṃ katvā simhigacchantā dīnaṃntasaddo anti vattamāne sesesuntu vetintasaddassa ntubyapadesaṃkatvā amhassa mamaṃ savibhattissa se mayaṃ yomhi paṭhameti vattamāne ntussanto ti savibhattissa ntussanto ādese kate rūpaṃ. rājāti rājasaddato ālapane kavacanaṃ katvā tassa gasaññañca bhogetūti vattamāne akārapitādyantānamāti antasarassākārādesaṃkatvā bhogetu jhalapārassanti vattamāne ākārovāti ākārassa rassekate vuttanayena galope
[230] kate rūpaṃ. rājānetirājasaddato yovacanaṃ katvā brahmattasakharājādito amānanti vattamāne yonamānoti yovacanassānoādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. he ti hesaddato sivibhattiṃ katvā vibhattilopekate rūpaṃ. sakheti sakhasaddato sivibhattiṃ katvā tassāgasaññaṃ katvā sakhatogassevāti gassa ekārādesaṃ katvā saralopapakati bhavādimhi kate rūpaṃ. sakhino ti sakhasaddato yovacanaṃ katvā yonamānoti vattamāne sakhatocāyonoti noādesaṃ katvā sakhantassinonānaṃ sesūti sakhantassikārādesekate rūpaṃ.
285 – kha. sesā kammakaraṇasampadānāpādānasāmyādiniddesesu. kimatthamidaṃ. sesā dutiyātatiyā catutthīpañcamī chaṭṭhī sattamīvibhattiyo kammakaraṇasampadānāpādānasāmyādi niddesesu hontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. ādiggahaṇenokāsattamāha. udāharaṇāni suviññeyyāneva. idaṃ pana saññādhikāraniyamaparibhāsāvidhisuttesu katamaṃ suttaṃ. yadisaññāsuttaṃ. tadanurūpavasena vattabbaṃ. atha adhikārasuttaṃ. upariyevakaraṇe tatiyātyādināmahatā suttappabandheneva suviññeyyattāniratthakameva siyā. yadipana siyā niyamoti. tathā pi navattabbaṃ. karaṇādīsvaññesaṃvibhattīnampi dissanato. nāpi paribhāsā. vināpi tāya karaṇe tatiyātyādināva sijjhanato. nāpividhisuttanti sakkāvattuṃ. upariyevavidhānassa dissanato. etehica vinimuttaṃsuttaṃnāmanatthi. nacetaṃporāṇakasuttaṃ. karaṇetatiyā tyādīnaṃpana porāṇakatā tattha tattha saññāsuttesu apādānamiccanenatvattho tyādīni vatvā tesaññevāharaṇato viññāyati. athāpi cedaṃ porāṇakasuttaṃ siyā. sesaggahaṇenapaṭhamaññeva ṭhapetvā sesāgahetabbā bhaveyyuṃ. evaṃ sante kattaritatiyāvidhāyakaṃ kattuggahaṇaṃ kvanāmapaviṭṭhaṃ. tasmāyānettha adhikānīti vuttāni. tesvapemanīyeṭhāne pemassa akattabbato pemamakatvā yathāvuttesvevasattesvādaro kātabbo. evañhi suyya
[231] tesaṅkhepopajanitavibbhantabuddhīhi mandehi ūnamidanti maññamānehisudatta. kisiva. nirutti. mahāniruttito kānicisuttāni iha pakkhittā nīti. na cetāni suparisuddhepurimapotthakesandissantīti.
286. karaṇe tatiyā. kimatthamidaṃ. karaṇakārake tatiyāvibhatti hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva. manasāti mana saddatoyenavākayirate taṃ karaṇanti karaṇasaññaṃ katvā iminātatiyekavacanañca katvā manogaṇādito smiṃ nānamiātinā vacanassākārādesaṃkatvātamevādhikicca sasarevā gamoti sāgamo kate rūpaṃ. saṅgahakāro pana karaṇakattukammapañcamī sattamyatthenipātappayoge paṭikkhepe paccatte kucchitaṅge itthambhūte kriyāpavagge pubbasadisa samānūnakalahanipuṇamissaka sakhilādiyo ge hetvatthekāladdhāne visesane maṇḍitussukke suca tatiyāhotīti āha. karaṇetāva. rukkhaṃ chindati khaggena. sīsaṃhatthena sodhaye. tacchati vāsiyā dāruṃ. satthena pasavo hatā ti.
kattari. svākkhāto bhagavatādhammo ti.
kammani. tilahikhettevapati. saṃvibhajethanorajjenāti.
pañcamyatthe. sumuttāmayaṃ tenamahasamaṇenāti.
sattamyatthe. tenakhopanasamayenāti.
nipātappayoge. saṃghosahāpigaggenavināpigaggena uposathaṃ kareyyasaddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. sabbehi mepiyehi manāpehinānābhāvovinābhāvo. alanteidhavāsenāti.
paṭikkhepe. kinte idhavāsena. kiṃ muṇḍakena samaṇena. kintejaṭāhidummedha. kinteajinasāṭiyā. kintevakkaliiminā pūtikāyena. kiṃ me ekena tiṇṇena. purisenathāmadassināti.
paccatte. atthanāvaattānaṃ sammannati. maṇināmeattho ti.
kucchitaṅge piṭṭhiyākhujjo. pādenakhañco. kāṇaṃ passati nettenāti.
[232] itthambhūte. bhinnenasīsenalohitena paggharantena. ūnapañcabandhanenapattena. paribbājakaṃ tidaṇḍakenāddakkhīti.
kriyāpavagge. ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsīti. kriyāpavaggocanāmetthakriyāyaāsuṃpariniṭṭhāpanaṃ.
pubbādiyoge. māsenapubbo. pitarā sadiso. mātarā samo. kahāpaṇenūno. asinākalaho. vācāyakalaho. ācārenanipuṇo. vācāyanipuṇo. guḷenamissako. tilenamissako. vācāyasakhiloti.
hetvatthe. vijjāyavasati. dhammenavasatīti.
kāle. kālenadhammasavanaṃ. kālenadhammasākacchāti.
addhāne. yojanenadhāvati.
visesane. gottena gotamonātho. sāriputtoti nāmenavissuto paññavācaso. tadahupabbajitosanto. jātiyāsattavassiko. sopimaṃ anussāseyya. sampaṭicchāmimatthakena. jātiyākhattiyobuddho. loke appaṭipuggalo. sippenanaḷakāroso. ekūnatiṃ savayasā subhadda. vijjāyasādhu. tapasā uttamo. vaṇṇena abhirūpoti.
maṇḍitussukkesu. ñāṇenapasīdito. ñāṇenaussukko ti. tattha ca karaṇetatiyāsahādiyogecakattaricahetvatthecasattamyatthecayenaṅgavikārovisesaneca maṇḍitussukkesu tatiyācetimesaṃ visaye ṭhapetvā avasesā kattariceti suttecaggahaṇeyevasamosaranti. tadatthaṃ hitassupādānanti.
287. sahādi yogeca. kimatthamidaṃ. sahādīnaṃ yogesatitadattheca tatiyāvibhatti hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. sahasaddo ādiyesantetisahādayo. ādiggahaṇenasaddhiṃ samaṃ nānāvinā alamiccevamādayogahitā. tesaṃyogo sahādiyogo. tasmiṃ sahādiyoge bhāvesattamī. casaddaggahaṇena sahādisaddānaṃ atthasambhavepihotīti dasseti. tenevasijjhati devadatto rājagahaṃ pāvisikokālikenapacchāsamaṇenā
[233] tyādi. tenāhasahādiyogattheti. ayaṃpanetthapdacchedosahādiyogeatthecāti. sahasaddenacayogo kriyāguṇadabbasamavāyesusambhavati. tattha kriyāsamavāye vitakkena sahava ttantītyādīsu. guṇasamavāye puttenasahathūlotyādīsu. dabbasamavāye ante vā sikasaddhivihārikehisahaācariyupajjhāyānaṃ lābhotyādīsu. udāharaṇāni. suviññeyyāneva. mahatāti mahantasaddato anantarasuttamadhikicciminā tatiyekavacanaṃ katvā simhigacchantādīnantasaddoantivattamāne sesesuntuvetintasaddassantubyapadesaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissasentussanto ntassasevātivattamānetotitāsasmiṃnāsūti savibhattissa ntussatādesekaterūpaṃ.
288. kimatthamidaṃ. kattarikārake tatiyā vibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyova. casaddaggahaṇenaitthambhūtalakkhaṇādīsvapi hoti. taṃkaraṇetatiyātisutteyeva vuttaṃ. raññāti rājasaddato yokarotisakattātikattusaññaṃ katvā karaṇe tatiyāti vattamāneiminā tatiyekavacanaṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissa se rājassa rañño rājinosati vattamāne nāmhira ññāvātisavibhattissa rājasaddassa raññādesekate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
289. hetvatthe ca. kimatthamidaṃ. hetvatthe hetuppayogecatatiyāvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ yoggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tenāyamattho sambhavati hetuppa yoge hetvatthecāti. tenevidaṃ sijjhati kenahetunāvasatī ti. annenāti annasaddato karaṇesatiyā sahādiyoge cāti vattamāne iminā tatiyekavacanaṃkatvā atonenāti enādesekate rūpaṃ. vijjāyāti ettha āyacatutthekavacanassatūtivattamāneghatonādīnanti nāvacanassāyādesovaviseso. itarānisuviññeyyāneva.
[234]  290. sattamyattheca. kimatthamidaṃ. sattamyatthe ca tatiyāvibhatti hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. tenāti tasaddato nāvacanassa ato nenāti enādesekate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
291. yenaṅgavikāro. kimatthamidaṃ. yenabyādhimatā aṅgena aṅginovikārolakkhīyate. tattha tatiyā vibhattiyotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. idhapana aṅgasaddo samudāyavācako. vikārasaddo aññathābhāvavācako. tena yena byādhinā sarīrassa vikatyaññathābhāvo viññāyati. tattha tatiyāvibhattiyotīti attho. aṅgasaddo pana rathaṅgaṃjhānaṅganatyādīsu kiñcāpi avayave dissati. tathāpiha aṅgamassa atthītyatthe saddhāditoṇetiṇappaccayantovā. aṅgagatimhi iccetassa aṅgīyate itikammani sabbato ṇvutvāpīvāti apaccayantovā adhippetoti. samudāya vācakovā yathā anaṅgo tyādīsu. udāharaṇāni suviññeyyāneva.
292. visesaneca. kimatthamidaṃ. visesanattheca tatiyā vibhattiyotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tatiyaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. visesīyati visesitabbaṃ yenataṃ visesanaṃ. tasmiṃ visesane. gottenātyādīni udāharaṇāni. tattha ca tapasātitapasaddato anenanāvacanaṃ katvāmanogaṇādito smiṃ nānamiāti tassākārādesaṃkatvā tamevādhikiccasasarevāgamoti sāgamekate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. caggahaṇena pakatiyāvābhirūpo. yebhuyyenacampeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamiṃsu. visamenūpadhāvati. dvidoṇena dhaññaṃ vikkiṇāti. sahassena assakevikkiṇātītyādīsupihoti. kattaricetisuttecaggahaṇeneva sijjhanato tatiyaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ vā. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva.
293. sampadāne catutthī. kimatthamidaṃ. sampadānakārake catutthīvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca
[235] suviññeyyova. udāharaṇāni suviññeyyāneva. sampadānaggahaṇena cettha dānārocana dhāraṇa silāgha hanuṭhāsa padhārapihakudha duhissosūya rādhikkhapaccāsūṇa anupatipiṇa pubbakattārocanattha tadatthatumatthālamatthamaññānādarappāṇinigatyatthakammani āsisattha sammutibhiyyasattamyatthādikesaṅgaṇhāti.
294. namoyogādīsvapica. kimatthamidaṃ. namo yogā dīsuca catutthīvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ catutthiggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. apisaddo catutthiṃ yo samucceti. tetitumhasaddato anenaca tutthekavacanaṃkatvāamhassa mamaṃsavibhattissase. tumhamhākaṃ tayimayi. padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vonotivattamāne temekavacanesuceti tumhasaddassa savibhattissa teādesekate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
295. apādāne pañcamī. kimatthamidaṃ. apādāna kārake pañcamī vibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. tathevodāharaṇāni. apādānaggahaṇena cettha apāyabhayādāna dhātunāmo pasagganipātappayogakārakamajjharakkhanatthappayogadassanapayogadūranti kaddhakālanimmānatvālopadisāyoga vibhattārappayogasuddhappamocanahetu vivittapamāṇapubbayoga bandhanaguṇavacanapañhākathana thokākattādike saṅgaṇhāti.
296. kāraṇattheca. kimatthamidaṃ. kāraṇatthe ca pañcamī vibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthādayo suviññeyyāva. caggahaṇaṃ pañcamiggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ.
297. kammatthe dutiyā. kimatthamidaṃ. kammatthe dutiyā vibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. gāvanti gosaddato anenadutiyekavacanaṃkatvā gāvase ti vattamāne avaṃ mhicetigosaddantassa āvādesaṃkatvā saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. vīhayoti vīhisaddato dutiyā bahuvacanaṃ katvā ālapanesigasaññoti vattamāne ivaṇṇuvaṇṇā
[236] jhalāti jhasaññaṃ katvā pañcādīnamattanti vattamāne yosvakatarassojhotijhassa attekate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāni. saṅgahakāro pana kammatthe. tatiyā chaṭṭhī sattamyatthe. enayoge. catutthyatthe kāladdhānamaccantasaṃyoge. kammappavacanīyayutteca dutiyāhotīti āha. kammatthe imināvasijjhati. tatiyāchaṭṭhī sattamyatthe kvacidutiyāchaṭṭhīnamatthe. tatiyāsattamīnañcetisijjhati. enayoge pubbenagāmaṃ ramaṇīyanti. etthacapubbenātipubbasmiṃ kivattabbesattamyatthe cetitatiyā. gāmanti kvaci dutiyāchaṭṭhyattheti vattabbechaṭṭhīnanti bahuvacanaṃ dutiyāpañcamīnañceti vihitachaṭṭhyatthassāvisaṅgahaṇatthanti pañcamyatthedutiyā. evañcasati tatiyāsattamīnampi chaṭṭhyatthattā tatiyāsattamīnañceti navattabbantice. uttarasuttatthaṃ. tatthevavattabbantice. puthauccāraṇaṃ chaṭṭhīnamattheti sāmichaṭṭhyatthassāpisaṅgahaṇatthaṃ. aññathā kvacidutiyā chaṭṭhīnamattheti vatvā tatiyāsattamī. chaṭṭḥīca. dutiyā pañcamīnañceti vutte paccāsattinyāyena tatiyatthādayova chaṭṭhīnamatthetisaṅgahitāti saṅkāsiyā. tatīyāsattamīnañce ti vutte pañcamyatthasaṅgahaṇatthaṃ chaṭṭhīnamatteti vacanepayojanābhāvā aññesaṃ vichaṭṭhyatthānaṃ saṅgahokatoti viññāyati. atha vā. tatiyāsattamīnamatthe dutiyā pañcamīnamatthetivuttattā natechaṭṭhyatthā. atha kho tatiyādikattāva chaṭṭhīnanti bahuvacanaṃ sāmyatthassevānekadhābhinnattā. gāmanti etthapana tatiyāsattamīnañceti etthacaggahaṇenapañcamyatthepidutiyāhoti. dutiyāpañcamīnañceti ihosīhagatikavasenapañcamiggahaṇaṃ kvacidutiyā chaṭṭhīnamattheti etthevānuvattayissāma. itodutiyaggahaṇaṃ maṇḍūkagatiyātatthevavā. catutthyatthepaccārocemitaṃ devasaddabhūtānamissarāti. tatthapi sampadāneceti sattamīvihitattā tatiyā sattamīnañceti dutiyā hotīti ādinānayena vuttākārena yojetabbaṃ. kāladdhānamaccantasaṃyoge kāladdhānamaccantasaṃyogeti sijjhati. kammappavacanīyayuttekammappavacanīyayuttetisijjhatīti.
298. kāladdhānamaccantasaṃyoge. kimatthamidaṃ. kāladdhānaṃ dabba. guṇa. kiriyāhiaccantasaññutte dutiyāvibhattihotī ti ñā
[237] panatthaṃ. dvipadamidaṃ. dutiyaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. accantṃ saṃyogoaccantasaṃyogo. nirantarasaṃyogo ti vuttaṃ hoti. tattha hidabba.guṇa.kiriyātiaccantasaṃyuttekāle māsaṃ maṃ sodanaṃ bhuñjati. sāradaṃ ramaṇīyānadīmāsaṃ sajjhāyatīti. tāhi yeva accantasaṃyutteaddhāneyojanaṃvanarāji. yojanaṃ dīghopabbato. kosaṃsajjhāyatīti. udāharaṇāni suviññeyyāneva.
299. kammappavacanīya yutte. kimatthamidaṃ. kammappavacanīyayutte dutiyāvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. ekapadamidaṃ. dutiyaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. kammappacavanīyehi yuttaṃ kammappavacanīyayuttaṃ. tasmiṃ kammappavacanīyayutte. kammappavacanīyāti cettha sakkaṭaganthevihitasaññāniddeso. tathāhi pabbajitamanupabbajiṃ sūtiādīsulakkhaṇevattamānassa anusaddassa kammappavacanīya saññāvuttā. ettha hipurimassa pabbajitabhāvopacchimassapabbajitabhāvassa upalakkhaṇaṃ. nadimanvavasitā bārāṇasīti ādīsutasseva tatīyatthassa kammappavacanīyasaññāvuttā. tattha hi bārāṇasīnadiyāsahaavasitā avabaddhāti attho. anusāriputtaṃ paññavāti ādisutasseva hīnatthavācakassa kammappavacanīyasaññāvuttā. tattha hisāriputtassa uttaṭṭhapaññatā dīpanenevitarassa tadanugatabhāvopaññāyanihīnabhāvoviññāyatīti. lakkhaṇe itthambhūtākhyāne. bhāge. vicchāyogepati. pari anuiccetesaṃ kammappavacanīyasaññāvuttā. lakkhaṇetāvarukkhaṃ pativijjotatecanto. rukkhaṃ pari. rukkhamanūti. tattha hirukkhovijjotamānassacandassa upalakkhaṇabhāvena gahitoti. sādhudevadattomātaraṃ pati. mātaraṃ parimātaramanūti itthambhūtākhyāne. anenapakārena itthaṃ. itthaṃ pavattaṃ bhūtaṃ. idaṃpakāramāpannanti itthambhūtaṃ. tassākhyānaṃ itthambhūtākhyānaṃ. tasmiṃ itthambhūtākhyāne. tattha ca paccādīhi yuttattādevadattassamātarisādhutāpannatāviññāyatīti. yadetthamaṃpatisiyā. maṃ pari. maṃ anutaṃ dīyatūtibhāge. ettha cabhāgoti koṭṭhāso. idaṃvuttaṃhoti. yocetthamamabhāgo. sodīyatūhoti. yocetthamamabhāgo. sodīyatūti. rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotati. rukkhaṃ rukkhaṃ pari rukkhaṃ
[238] rukkhaṃ anūti vicchāyoge. nānādhikaraṇānaṃekakkhaṇevattudhicchatobyāpitumicchāvicchā. abhiiccetassabhāgatthaṃ vajjetvā tīsvatthesu kammappavacanīyasaññāvuttā. udāharaṇaṃ pana patyādīnaṃviyayojetabbaṃ. susittanti ādīsu susaddassapūjāyoge. atisitthanti ādīsu atisaddassa abhikkamanecakammappavacanīyasaññāvuttā. etthacāti kkamanaṃ nāmakattabbassātikkamitvā karaṇaṃ. apisaddassa padatthe. sambhāvane. anuññāyaṃ. garahe. samuccayekammappavacanīyasaññāvuttā. padatthe itocepisobhavaṃ gotamo yojanasatepiviharati. alamevasaddhenakulaputtena upasaṅkamitunti. etthahi apisaddo ekantasaddattho. tathātelassāpisiyābindūti etthāpibindusaddassattho apisaddenaviññāyatīti. sambhāvane apisatadhābhitthaveyya. apisahassadhābhitthaveyya. apibuddhambhitthaveyyāti. anuññāyaṃ api buddhamabhitthavatu. apirājānamabhitthavatūti. parahāyoge apivasalamabhitthaveyya. apidussīlamabhitthaveyyāti. samuccaye apibuddhamabhitthavapūjaye ti. evaṃkānici chaṭṭhī tatiyā sattamippasaṅgekammatā pādanatthaṃ gahitāni. kāni ci ekasaññādhikārattāni ghātasarasādhakagatisaññābādhanatthaṃ gahitāni. idhapana saravisesānaṃ sabbathānādhippetattāyāni kammatāpādanatthaṃ gahitāni. tānevādhippetāni. tenevidaṃ sijjhati taṃkho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃkalyāṇo kittisaddo sambhuggatotiādi. sakkaṭagantheniddiṭṭhāyapi saññāyagahaṇaṃ parasamaññāpayogeti vacanato viññāyati. atha vā. kammaṃ pavacanīyaṃ yesantekammappavacanīyā. tehi yuttaṃkammappavacanīyayuttaṃ. idaṃvuttaṃ hoti. yesaṃnipātopasaggānaṃ yuttaṭṭhāne kammappavacanīyaṃ hoti. tehi yuttaṭṭhānedutiyāhotīti.
300 – ka. gatibuddhi bhujapaṭhaharakarasayādīnaṃ kāritevā. kimatthamidaṃ. gamusappagatimhi. budhañāṇe. bhujapālabyavaharaṇesu. paṭhabyattivācāyaṃ. haraharaṇe. kara karaṇe sīsaye. iccevamādīnaṃ kammanikāritesatidutiyāhotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kāritetidhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpaya kāritāni hetvatthe ti vihitakāritapaccayesaṅgaṇhāti. yokāreti sahetūti
[239] ettha vuttanayena padhānanibandhanenabhavitabbanti kammatthedutiyātīmināva sijjhanato imassuccāraṇaṃvikappanatthaṃ.
300 – kha. gatyattho. kimatthamidaṃ. gamusappagatimhītimassa tthegamyamāne yuttaṭṭhane dutiyāvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. idha pana gatyatthassa kammanicatutthiyā vihitattātadapavādanti ce. tanna. tassāniyatattā. tatthevahivuttiyaṃ vuttaṃ. gatyatthakammanidutiyā ceti. tasmā alamassavacanena. nacetaṃ porāṇakaṃ.
301. sāmismiṃ chaṭṭhī. kimatthamidaṃ. sāmismiṃ chaṭṭhīvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. udāharaṇāniheṭṭhāvuttāni. aññattha pana saṃ sāmi. samīpa. samūhāvayavavikāraṭhānasambandhavesāgatibyādhisaccālikasukaṭadukkaṭa. parimāṇa. pūraṇa. guṇa. suhitattāntapaccayābyayatabbajanana maraṇa gaṇanāvara ṇa. sukhadukkha. rohaṇa. ropana. chedana. kassana. lekhana. saṅkhāra. chāyopaladdhi. sandana. saṅghātavisilesa. saññoga. samavāya. kammāparādha. khayopacaya byasana. bhoga. lakkhaṇādimajjhanta. saṃsagga. sambhāratta. homa. thuti. nindā. pasaṃsādvebhāva. pariyosāna. saññāyoga. tāpa. vidhi. padādhikāra. saṃhitā. bali. vohāra. tāla. gotta. pavara. ñāti. satthu. vacana. hetuyoga. kattu. kamma. ruja yogānādara. niddhāraṇa. sāmissarādhipati. dāyada. sakkhī. patibhū. pasuta. kusala. sattami. pañcamyattha. tulyopamāṇa. kimalamattha. saricchādiyoge chaṭṭḥīti atippapañcitā. saṃyogetāvapahūtaṃmedhanaṃsakkāti. sāmiyoge sakkodevānamindoti. samīpe ambavanassa avidūreti. samūherāsisuvaṇṇassāti. avayavemanussassevatesīsanti. vikārebhaṭṭhadhaññānaṃ sattūti. ṭhāne cātumahārājikānaṃ ṭhānanti. sambandheputtāpitassabahavoti. veseahomallassa maṇḍananti. āgatiyoge yādisakotesaṃvaṇṇohoti. tādisakomayhaṃ vaṇṇohotīti. byādhimhi bhagavatovassūpagatassakharoābādho uppajjatīti. saccayoge avisaṃ vādakolokassāti. alikayoge samaṇassa gotamassamicchāvacananti. sukaṭhadukkaṭayogesukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃvipāko. tuyhevetaṃ sukaṭaṃ.
[240] tuyhevetaṃ dukkaṭhanti. parimāṇe tilānaṃ muṭṭhīti. pūraṇevassānaṃ tatiye māseti. guṇayoge paññāyapaṭubhāvoti. suhitatthepūranānāppakārassa asucino. pūraṃhiraññasuvaṇṇassāti. antapaccayayogesaṅkhātuṃnopisakkomi. musāvādassa ottappanti. abyayayoge vasalassakatvāti. tabbayogemahāsenāpatī naṃ ujjhāpetabbanti. jananayoge mahato bhūmicālassapātubhāvāya. bījaṃbhavassa viññāṇanti. maraṇayogetesaṃ sattānaṃcutīti. gaṇanesippikānaṃ sataṃ natthīti. āvaraṇayoge mohoñeyyassāvaraṇoti. sukhadukkhayogesukhantedukkhanteti. rohaṇe natthināsāyaruhaṇāti. ropaneva ṇassaropanaṃ telanti. chedanemahatorukkhassachedano pharasūti. kassanepathaviyākassa koti. lekhanehatthino kaṃsapātiyālekhāti. saṅkhārebījānaṃabhisaṅkhāroti. chāyāyoge mahatopabbatakūṭassachāyāti. upaladdhiyoge ariyadhammassa paṭilābhoti. sandanepuññānaṃ abhisandoti. saṅghātesuvaṇṇassapiṇḍanti. visilesesandhino mokkhoti. saññogehotunoajjasamāgamoti. samavāyesamaṇassagotamassasammukhībhāvoti. kammāparādhebhisakkassa dukkhuppattirañño aparādho ti. khayeañjanānaṃ khayaṃ disvāti. upacayevammikānañcasañcayanti. byasanedukkaṭakammakārino bhogabyasanaṃsampajjatīti. bhogemahatobhogakkhandhassānubhāvoti. lakkhaṇe saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni ahokāṇassa atini pātoti. ādimajjhantayogekiṃsīlassaādi. kiṃ majjhaṃ. eraṇdo anto rukkhānanti. saṃsaggekassa bhantepaññā sammāpassatīti. sambhārebodhiyāsambhāroti. attani esome attāti. home aggino homoti. thutimhibuddhassabhagavatothutīti. nindāyogetitthiyānaṃnindāudapādīti. pasaṃ sāyoge ahobuddhassabhāsitanti. dvebhāveghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā. ekasarānaṃdvebhāvoti. pariyosāne brahmacariyassa pariyosānanti. saññāyogebuddhānaṃbhagavantānaṃ bodhiyāmūlesahasabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññattiyadidaṃ buddhoti. imassa veyyākara
[241 = 279] ṇassasakkapañhotvevādhivacananti. tapayogemahānāgassatāpoti. vidhiyogesikkhāpadānaṃ paññattīti. padayogesabbadhammānaṃ padaṃ sīlanti. adhikārappayogemagadhānaṃ mahāmattoti. saṃhitāyogebyañjanānaṃsandhīti. baliyogekuverassa balīti. vohāremagadhānaṃ vāṇijjāti. kāle tiṇṇaṃmāsānaṃ accayena māsassa dvikkhattuṃ suñjatīti. gottayogekassapassa gottoti pavare kittakā bhagavatopavarāti. ñātiyogeayantesasurodevāti. sattuyoge sapattitepureti. vacanemamavacanenapādevandāhīti. hetuyoge taṃkissahetūti. kattarinamesutaṃ vādiṭṭhaṃ vāti. kammanisahasākammassakattāroti. rujayogedeva dattassarujatīti. anādare akāmakānaṃ mātāpitūnaṃrudantānaṃkesamassuṃ ohāretvāpabbajatīti. niddhāraṇechannavutīti pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃsugatavinayanti. sāmissarādiyogegoṇānaṃ sāmi. goṇānaṃ issaro goṇānaṃ adhipati. goṇānaṃ dāyādo. goṇānaṃ sakkhī. goṇānaṃpatibhū. goṇānaṃ pasuto. goṇānaṃkusaloti. sattamyatthekusalā niccagītassāti. pañcamyatthehitassavā sukhassavākiṃ bhāyāmīti. tulyopamāṇemātusadiso. pitusamoti. kimalamatthekiṃ tassacatumaṭṭhassa. alaṃtassa vippaṭisārāyāti. saricchādiyoge mātusarati. mātuicchati. mātu ajjheti. kaṇḍakassapatikurute. sarassa patikuruteti. ettha ca sāmissarādiyogeniddhāraṇe. anādare dutiyātatiyā pañcami sattamyatthe ca sāmissarādhipatidāyādasakkhīpatibhūpasutakusalehi. niddhāraṇeca anādare ca. chaṭṭḥīca. dutīyāpañcamīnañceti chaṭṭhīsijjhati. yecetthavuttā vasesā. sabbetepayogāyassavā pariggahotaṃ sāmīti ettha vāggahaṇenevagayhamānattā imināvasijjhantīti.
302. okāsesattamī. kimatthamidaṃ. okāsakārake sattamīvibhattiyotītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthosuviññeyyova. udāharaṇānipisuviññeyyāneva. bhagavatīti bhagavantusaddato yodhārotamokāsanti okāsasaññaṃ katvā iminā sattamyekavacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa se ntussanto ntassa
[242] sevātyadhikiccatotitāsasmiṃ nāsūti savibhattissantussati kārādese kate rūpaṃ. saṅgahakāropana bhūmatthe sāmissarādhipati dāyādasakkhīpatibhūpasutakusalesu niddhāraṇānādarakammakaraṇanimitta sampadānāpadāna paccattopājhādhikissaravacanamaṇḍitussukkakālabhāvesusattamīvibhattihotīti āha.
bhūmatthe. khīraṃ jaletiletelaṃ. vejayantesujaṃ pati. gaṅgāyaṃmādhurāvuṭṭhā. ākāseṭentipakkhinoti.
sāmissarādiyoge. gosusamei. gosuissaro. gosuadhipati. gosudāyādo. gosupatibhū. gosupasuto. gosu kusalo ti.
niddhāraṇe. samaṇesusamaṇasammatoti.
anādare. jīnamāneyevabhagavatibalaṃparihātīti.
kammani. yattha katthaci gacchati. muddhanicumbitvā. purisassabāhāsugahetvā. sundarāvuso ime ājīvakābhikkhūsu abhivādentīti.
karaṇe. naggāhatthesu viṇḍāya caranti. sampaṭicchāmi matthaketi.
nimitte. aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti.
sampadāne. saṃ ghepotamidehi. saṃghedinneāhañceva pūjitobhavissāmi. yāpalālamayaṃ mālaṃ. nārīdatvāna cetiye. alatthakañcanamayaṃ. mālaṃ bojjhaṅgikañcasāti.
apādāne. kadalīsugajerakkhantīti.
paccatte. idampissahoti sīlasminti.
upādhiyoge adhikissaravacane. upakhāriyaṃ doṇo. upanikkhekahāpaṇaṃ. adhinaccegotamīti.
maṇḍitussukkesu. ñāṇasmiṃ pasī dito ñāṇasmiṃ ussukkoti.
kāle. māsemāsekusaggenāti.
bhāve. aciraparinibbute bhagavati. acirapakkante āyasmante ānandeti.
[243] tattha ca okāsesattamī. sāmissarādhipatidāyādasakkhīpati bhūpasutakusalehi. niddhāraṇeca. anādare ca. kammakaraṇanimittatthesu sattamī. sampadāneca. pañcamyattheca. kālabhāvesu ca. upajhādhikissaravacane. maṇḍitussukkesu tatiyācetīmesaṃvisaye ṭhapetvā avasesāniddhāraṇeceti ettha caggahaṇena sijjhanti.
303. sāmissarādhipati dāyāda sakkhīpatibhū pasutakusalehi. kimatthamidaṃ. sāmiissara adhipati dāyādasakkhīpatibhūpasutakusalaiccetehi yogesati chaṭṭhī vighattihoti sattamīceti ñāpanatthaṃ. yuttetivacanaseso. chaṭṭhiggahaṇaṃ sattamiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova viggaho ca. goṇānanti gosaddatoimināchaṭṭhībahuvacanaṃ katvā gāvaseti vattamāne goṇanaṃmhivāti gosaddassa goṇādesaṃkatvā yosukatanikāra lopesudīghanti vattamāne sunaṃ hisuceti dīghekate rūpaṃ. goṇesūti etthagosaddato imināsattamībahuvacanaṃkatvā suhināsuceti goṇādesoca suhisvakāro etikārādesoca viseso.
304. niddhāraṇeca. kimatthamidaṃ. niddhāraṇatthe chaṭṭḥīhoti sattamīceti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. caggahaṇaphalaṃ okāse sattamīti ettheva vuttaṃ. attho suviññeyyova. niddhāraṇaṃ nāmakiriyā jātiguṇehisamudāyato ekassa puthakkaraṇaṃ. nīharitvā dhāraṇaṃ niddhāraṇaṃ. gāvīnanti gosaddato itthiyamato āpaccayoti vattamāne nadāditovā īti īpaccayaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesuvuddhi lopāgamavikāraviparītādesāce ti gosaddantassāvādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate gāvasaddato iminā chaṭṭhī bahuvacanaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. nārīnanti ettha narasaddato vuttanayena īpaccayekate kvacādimajjhattarānaṃdīgharassāpaccayesu cāti ādidīghova viseso. itarāni suviññeyyāneva.
305. anādare ca. kimatthamidaṃ. anādare ca chaṭṭhīvibhattihoti. sattamīceti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. caggahaṇaṃ chaṭṭhīsattamiggaha
[244] ṇānukaḍḍhanatthaṃ. attho suviññeyyova viggahoca. rudatotirudaassuvimocane timassa laddhadhātusaññādissa vattamānemānantāti antapaccayaṃ katvā rudantasaddato imināchaṭṭhīsavibhattiṃ katvā simhigacchantādīnaṃntasaddo antivattamāne sesesu ntuvetintasaddassantubyapadesaṃkatvā amhassa mamaṃsavittissasentussanto ntassasevāti vattamānetotitāsasmiṃsūtisavibhattissantu ssatoādese kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
306. kvacidutiyā chaṭṭḥīnamatthe. kimatthamidaṃ. chaṭṭḥīnamatthe kvacidutiyā hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. mantiamhasaddato chaṭṭḥyatthe iminā dutiyekavacanaṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ kayimayīti vattamānetaṃmamaṃ mhīti savibhattissa amhasaddassamaṃ ādesekate rūpaṃ.
307. tatiyāsattamīnañca. kimatthamidaṃ. tatiyā sattamīnañca atthe kvacidutiyā hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaciggahaṇañca attha ggahaṇañcadutiyaggahaṇañcehānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva.
308. chaṭṭhī ca. kimatthamidaṃ. tatiyā sattamīnaṃ atthekvaci chaṭṭhīcahotīt i ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaciggahaṇañca atthaggahaṇañca tatiyāsattamiggahaṇañca vattate. attho suviññoyova. caggahaṇaṃ tatiyā sattamiggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. metiamhasaddato iminā tatiyatthe chaṭṭḥekavacanaṃkatvāamhassamamaṃ savibhattissase tumhamhākaṃ tatiyatthe chaṭṭhekavacanaṃ katvā amhassamamaṃsavibhattissase tumhamhākaṃ tayimayipadato dutiyācatutthīchaṭṭhīsuvonotivattamānetemekavacanesuceti savibhattissa amhasaddassa meādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
309. dutiyāpañcamīnañca. kimatthamidaṃ. dutiyā pañcamī nañca atthe kvaci chaṭṭhī vibhatti hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaciggahaṇaṃ atthaggahaṇaṃ chaṭṭhiggahaṇañcavattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāpi vuttanayāneva. caggahaṇaṃkvacādyānukaḍḍhanatthaṃ.
310. kammakaraṇanimittatthesu sattamī. kimatthamidaṃ. kamma
[245] karaṇanimittaiccetesvatthesu sattamīhotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva.
311. sampadāneca. kimatthamidaṃ. sampadānatthe casattamīhotītiñāpanatthaṃ. sattamiggahaṇamihānuvattate. sesaṃ suviññeyyameva.
312. pañcamyatthe ca. kimatthamidaṃ. pañcamyattheca sattamīhotīti ñāpanatthaṃ. sattamiggahaṇamihānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva.
313. kālabhāvesuca. kimatthamidaṃ. kālabhāvaiccetesvatthesucasattamīhotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sattamiggahaṇamihānuvattate. etthacabhāvotidhātvatthoadhippeto. sesaṃ suviññeyyameva.
314. upadhyādhikissaravacane. kimatthamidaṃ. upa adhi icceteadhikissaravacanevattanti. tattha sattamī hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sattamiggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. issarapacananti daṃdvidhāgahitaṃ. issarassavacanaṃ udīraṇanti issaravacanaṃissarassavacanaṃ yassajanassetiva. tenissaraparidīpakavacane yassa kassaci ayamissaro ti vadanti. taddīpakavacaneca sattamī vibhattihotīti. tatthapubbapakkhavasenavuttaṃ adhibrahmadattepañcālāti. ayaṃ panetthattho brahmadattissarā pañcālāti itarāniitaravasena vuttāni adhinaccesugotamī.adhidevesu buddhoti. nanvekena saddenobhayatthoyevanasambhavatīti. saccaṃ. idha pana ekasesaniddeso bhinnasattisamavetovā. setodhāvatīti yathā. anapekkhitappavattinimittaṃ sarūpamattamevavā paṭiccaniddeso. padīpanyāyovā sannissito yathānāmapadīpo ekakkhaṇetamaṃ vināseti. ālokañcadasseti. telañcapariyādiyati paṭṭiñcajhāpeti. evamekakkhaṇe ekoyevānekatthaṃ dīpeti. ñāpakaṭhāpitaṃ tabbisayanti. nasabbatthāyaṃ nyāyosamāvisati. sesaṃ suviññeyyameva.
315 – ka. maṇḍitussukkesu tatiyā. kimatthamidaṃ. maṇḍitussukkesusattamīhoti tatiyāceti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. satta
[246] miggahaṇamihānuvattate. ettha ca maṇḍitasaddopasannatthavācako. ussukkasaddo sahatthavācako. sesaṃsuviññeyyameva.
315 – kha. tatiyāyaca dutiyā. kimatthamidaṃ. tatiyāya yuttedutīyāhotīti ñāpanatthaṃ. caggahaṇaṃsattamīnivattanatthaṃ. pubbena gāmaṃ ramaṇīyaṃ. aparenagāmaṃ ramaṇīyanti daṃdvayamudāharaṇaṃ. taṃ pana pañcamyatthe dutiyā. kammatthe dutiyāti ettha enayogevuttanayenevasijjhanato vināvānenasuttena sijjhati. tasmālamassavacanena. nacetaṃporāṇakaṃ.
315 – ga. saricchādīnaṃ kammanichaṭṭhī. kimatthamidaṃ. saragaticintāyaṃ. isuicchākantīsu. cintacintāyaṃ. iajjhesane. dayadānagatirakkhaṇesviccevamādīnaṃ dhātūnaṃkammanichaṭṭḥīhotīti ñāpanatthaṃ. mātussasarati. pitussa sarati. mātussaicchati. pitussa icchati. mātussa cinteti. pitussa cinteti. mātussa ajjheti. pitussa ajjheti. telassadayatīti tatthodaharaṇāni. tāni pana dutiyā pañcamīnañceti imināvasijjhanti. tasmā lamassavacanena.
315 – gha. karotissa patiyatane. kimatthamidaṃ karotissadhātussa patiyatane kammanichaṭṭḥīhotīti ñāpanatthaṃ. ettha ca patiyatanaṃ nāma abhisaṅkhāro. udakassapatikurute. kaṇṭakassa patikurute. sattaphalakassa patikurute ti tatthodāharaṇāni. tāni pitenevasijjhanti.
315 – ṅa. kattukammānaṃ kiti. kimatthamidaṃ. kattukammānaṃ chaṭṭhīvibhatti hoti kitpaccayeti ñāpanatthaṃ. dhanassadātā. buddhaghosassa kati. kaccāyanassakatīti tatthodāharaṇāni. tānipichaṭṭhī cetisuttenevasijjhanti.
315 – ca. yajassa karaṇe. kimatthamidaṃ. yaja devapūjā saṅgahakaraṇadānadhammesūmatissa karaṇe chaṭṭhīhotīti ñāpanatthaṃ. ghatassa aggiṃ yajati. pupphassabuddhaṃ yajatīti tatthodāharaṇāni. tānipichaṭṭhīceti imināvasijjhanti.
315 – cha. na niṭṭhādīsu. kimatthamidaṃ. niṭṭhādīsupaccayesukattukammānaṃkitkisuttena yāvihitāchaṭṭhī. sānahotīti ñāpanatthaṃ.
[347] niṭṭhāādiyesanteniṭṭhādayo. niṭṭhāticetthaparasamaññātatavantūnaṃ. ādiggahaṇena tāvītabbatvādayoadhippetā. uposatho tenabhikkhunā kato. rathaṃkatavanto. rathaṃkatāvī. pāletabbāsikkhābhikkhūhi sukhakāmehi. vihāraṃkato. kaṭaṃ kubbāno. kaṭaṃ karāno. kaṭaṃ kurumāneva. pasavoghātakotyādīni tatthodākaraṇāni. tāni pana sabbānipi chaṭṭhīceti ettha kvacidutiyā chaṭṭhīnamattheti ito kvaciggahaṇassanuvattanatovasijjhanti.
315 – ja. āhutikāladdhānesu dutiyātatiyāca. āhutyatthekāle addhanicadutiyāhoti tatiyāceti ñāpanatthaṃ. ettha cāhutyattheti hudānādanahabyappadānesūti massatthoadhippeto. ghaṭaṃ juhoti. ghaṭenajuhoti. māsaṃ bhuñjati. māsena bhuñjati. yojanaṃgacchati. yojanenagacchatī ti tatthodāharaṇāni. tattha cāhutyatthe ghaṭasaddena ghaṭagatassatelādino adhippetattāyadādānakammatāadhippetā. tadā ṭhāne yevadutiyā. yadāpanatassevāhutisādhakatamatā. tadā karaṇeyeva tatiyā. kāladdhānesupanayadāaccantasaṃyogosambhavati. tadākāladdhānamaccantasaṃyogeti suttenevadutiyā. nacasakkā accantasaṃyoge pidutiyatthanti vattuṃ kāladdhānamaccantasaṃyogeti ettha accantasaṃ yogaggahaṇassa niratthakabhāvappasaṅgato. tatiyāpana kattari ceti ettha caggahaṇenevasijjhati. tasmālamassavacanena.
315 – jha. kimalamatthe chaṭṭhī catutthī ca. kimalaṃiccete saṃatthe tatiyāvibhattihoti chaṭṭhīcatutthīceti ñāpanatthaṃ. kiṃ pana muṇḍakena samaṇena. alaṃte idhavāsena kiṃ tassa catumaṭṭhassa. alaṃ tassa catumaṭṭhassa. kiṃ tassa vippaṭisārāya. alaṃ tassa vippaṭisārāyātitatthodāharaṇāni. kimalamatthetatiyātā vakattarica sahādiyogecāti imeheva sijjhati. chaṭṭḥīpanakiṃ tassa catumaṭṭhassa alaṃ tassa catumaṭṭhassāti ettha kiṃ tena catumaṭṭhena. alaṃtena catumaṭṭḥenāti tatiyatthasambhavato chaṭṭhīce ti suttenevasijjhati. catutthī pana kiṃ saddayoge namoyogādīsvapi
[248] cetietthādiggahaṇena sijjhati. alamatthesilāghādisutte alamatthaggahaṇenasijjhati. tasmā lamassavacanena.
315 – ña. katturicchitatamaṃ kammaṃ. kattukriyāyayaṃ icchitatamaṃ. taṃkammasaññaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. bīraṇekaṭaṃ karoti. gāmaṃ rathaṃvahati. taṇḍuleodanaṃpacatīti tatthodāharaṇāni. tāni pana kathitākathiticchitānicchitakammādi bhedamanapekkhitvā sabbasaṅgāhakavasena yaṃ karotitaṃkammanti vuttattātenevasijjhanti. apicapayojanesatiyaṃkarotitaṃkammanti massānantaraṃ katturicchitatamaṃ kammanti vattabbe iha uccāraṇaṃ suttappakkhepakānaṃvibbhantasahitataṃ samubbhāvayatīti alamanenavippalāpena.
315 – ṭ. yuttocānicchite. kriyāya yutte anicchitepi kammasaññāhotīti ñāpanatthaṃ. visarukkhaṃ chindati. kaṇṭakaṃ abhidhāvati. visaṃgilati. pāyāsaṃpacantogāviṃ duhatīti tatthodāharaṇāni. tāni piheṭṭhāvuttanayenevasijjhanti.
315 – ṭha. upānvajjhāvasassa. upaanuadhiāpubbassavasanivāseti massa payoge kammasaññāhotīti ñāpanatthaṃ. sattamī bādhanatthamidaṃ suttaṃ. gāmaṃ upavasati gāmaṃ anuvasati nagaraṃadhivasati nagaraṃ āvasatīti tatthodāharaṇāni. aññatthapana adhipubbānaṃsīsaye. ṭhāgatinivattimhi. āsa upavesane ti mesaṃpayoge abhinipubbassa visapavesanetimassapayogeca kammasaññāvuttā. gāmamadhiseti gāmamadhitiṭṭhati gāmamajjhāvasati gāmamabhinivisatīti tatthodāharaṇāni. sabbānipitānitatiyāsattamīnañceti mināvasijjhanti.
315 – ḍ. antarāntotirādīhiyutte. antarā antoti roiccevamādīhi yuttekammasaññāhotīti ñāpanatthaṃ. antarā canāḷandaṃ antoraṭṭhaṃtiroraṭṭhanti tatthodāharaṇāni. tāni picchaṭṭḥyatthassevasambhavato kvacidutiyā chaṭṭhīnamatthetiminā vasijjhanti.
315 – ḍha. abhito paritomhi. abhito paritomhi yutte kamasaññāhotīti ñāpanatthaṃ. abhitogāmaṃvasatiparito gāmaṃ vasatīti tatthodāharaṇāni. tāni pi heṭṭhā vuttanayenevasijjhanti.
[249] 315 – ṇa. tappānā cāratthe. tappānaṃ tadā cāroti atthe kammasaññā hotīti ñāpanatthaṃ. nadiṃ pi vati gāmaṃ caratīti tattho dāharaṇāni. tānipi tatiyā sattamīnañceti iminā va sijjhanti.
315 – ta. hetuppayoge chaṭṭhītatiyāca. hetuppayogechaṭṭhīvibhattiyoti tatiyācetiñāpanatthaṃ. buddhassahetu vasatitenahetunākatanti tatthedāharaṇāni. tāni piyassa vāpariggahotaṃ sādhīhetvatthecetiminā vasijjhanti.
315 – tha. sādhunipuṇayutte sattamī. sādhunipuṇa iccetehiyuttesattamīvibhattihotīti ñāpanatthaṃ. paññāyasādhugambhīrenipuṇoti tatthodāharaṇāni. tānipi nimittatthasambhavato kammakaraṇanimittatthesusattamīti minā vasijjhanti.
315 – da. gottanāmajātisippavayesutatiyā. gottanāmajātisippavaya iccetesvatthesutatiyāhotīti ñāpanatthaṃ. tatthodāharaṇānikaraṇetatiyātisutteyevavuttāni. tānipanavisesanecetimināvasijjhanti.
315 – dha. ubhayappattekammani. kattukammānaṃ kittikattarikammanicayadā ekakkhaṇe chaṭṭhīsambhavanti. tadātasmiṃ ubhayappatte kammanichaṭṭhīhotīti ñāpanatthaṃ. acchariyogoṇānaṃdoho. agogālakena acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo. sādhukhalupāyāsassapānaṃ yaññadattenāti tatthodāharaṇāni. tāni pi chaṭṭhī ceti ettha kvaciggahaṇassānuvattanato vasijjhanti.
315 – na. tapaccayassacavattamāne. vattamānevattamānassa tapaccayassa payoge sati kattarichaṭṭhīvisattihotīti ñāpanatthaṃ. raññosammatopuriso. rañño pūjito bhagavā. raññosakkato dhammoti tatthodāharanāni. tāni pichaṭṭhīcetiminā vasijjhanti.
315 – pa. tulyopamānetatiyāca. tulyopamānatthe chaṭṭhīvibhattihoti tatiyāceti ñāpanatthaṃ. pitussa tulyo. pitarātulyo. pitussasamo. pitarāsamo. pitussasadiso. pita
[250] rāsadisoti tatthodāharaṇāni. tāni pi yassavāpariggahotaṃsāmi sahādiyogecāti iminā vasijjhanti.
315 – pha. gahādīnaṃ kammanisattamī. gaha upādāne. cubivadanasaṃyogeiccevamādīnaṃkammanisattamīhotīti ñāpanatthaṃ. purisassa nānābāhāsugahetvā. bodhisattassa muddhanicumbitvātitatthodāharaṇāni. tāni pikammakaraṇanimittatthesusattamītisijjhanti.
315 – ba. karaṇatthe bhikkhācāre. karaṇatthe sikkhācāregamyamānesattamīhotīti ñāpanatthaṃ. naggāhatthesupiṇḍāyacaranti. samaṇāpattesupiṇḍāyacarantīti tatthodāharaṇāni. tānipi kammakaraṇanimittatthesusattamīti sijjhanti. imasmiṃ ṭhāne suttapakkhepakānaṃ ummattakatā ativijambhatīti.
315 – bha. pañcamiyāyutte. pañcamiyāyutte sattamīho tītiñāpanatthaṃ. pāṭaliputtā catūsuyojanesu kākaṇṭakapuraṃ. phussamāsamhā tīsumāsesu vesākhamāsoti tatthodāharaṇāni. tāni pi okāsesattamīkālabhāvesucetisijjhanti.
315 – ma. ūnapuṇṇehi dutiyātatiyāca. ūnapuṇṇa iccetehiyuttedutiyāvibhattihoti tatiyāceti ñāpanatthaṃ. ūnapattaṃbhuñjati ūnapattenabhuñjati puṇṇapattaṃ bhuñjati puṇṇapattena bhuñjatīti tatthodāharaṇāni. tāni pi kammatthedutiyā karaṇetatiyāti sijjhanti. tattha hi pattagatassapattanti gahite kammatāsambhavati. visuṃ gahitekaraṇatāsambhavatīti.
315 – ya. vupāssaca. vusaṃvaraṇe. pāpānetimesaṃpayogedutiyāhoti tatiyāceti ñāpanatthaṃ. pāvāraṃpāvurati pāvārenapāvurati sarāvaṃpivatisarāvenapivatīti tatthodāharaṇāni. tāni pi yathāyogaṃ vuttanayenasijjhanti.
315 – ra. kammatthe paṭhamā. kammatthe paṭhamā hotī ti ñāpanatthaṃ. yena bhagavātenupasaṅkamīti tatthodāharaṇaṃ. suttapakkhepakānañcesodhippāyo yathābhagavantamaddakkhīti. taṃpananisinnoti tassāpāḷiyāsesattā liṅgatthe paṭhamāti sutteneva sijjhati.
[251] yattha pikammatthe paṭhamādhippetā. tattha liṅgatthassāpi sambhavākonunivāretāpaṭhamāya.
315 – la. ākhyāto payoge pañcamī. ākhyātassa upayogepañcamīhotīti ñāpanatthaṃ. ācikkhatīti ākhyāto. upayogoticetthasīlānisamādiyitvā gayhamānaṃ niyamapubbakaṃ vijjāgahaṇaṃ. upajjhāyamhā adhīte. upajjhāyamhāsuṇotīti tatthodāharaṇāni. tāni pana apādānaggahaṇenaceva disāyogaggahaṇena casijjhanti.
315 – va. jātyākhyāyaṃbahuvacanamekasmiṃ kvaci. jātyābhidheyye ekasmiṃ kvaci bahuvacanaṃhotīti ñāpanatthaṃ. samiddhāyavā. samiddhoyavo. sampannāvīhayosampannovīhītitatthodāharaṇāni. ayaṃ panasuttapakkhepakānaṃ adhippāyo. catubbidho saddojāti saddoguṇasaddokriyāsaddo yadicchāsaddoti. tatthajātisaddojātiyā ekattā ekavacanappasaṅgekathaṃnunāma bahuvacanaṃ siyāti yogoca samārabhitabboti. taṃtesaṃmatimattameva. yathānāma guḷamissakaṃ jalaṃ guḷasaddenābhidhīyati. khīramissakañca jalaṃ khīrasaddeneva. evaṃjātisaddopi jātisamavetadabbamācikkhati. nakevalaṃjātiṃ. yathāhi kocimahantaṃ gomaṇḍalaṃ disvāpi kiñciapasanto bho kiñcigāvaṃpassatīti vadati. tadevaṃviññāyati nāvassamayaṃ jātimāha. atha kho dabbanti. aññathājātiyāsamadhigatattā pucchāvanasambhaveyyāti evaṃjātisamaveta dabbabhedena vināyogārambhenahotveva bahuvacanaṃ. yathānīlādi guṇasamavetadabbabhedena guṇānaṃ liṅgasaṅkhyāpaṭipatti. apicayathā ekodvetyādīsu attanāvattabbatthavisesābhāvepi liṅgatthamattamapekkhītvā ekavacanabahuvacanānibhavanti. evamihāpi payogasiddhisambhave konunivāretā bahuvacanassetyālamassavacanena.
315 – sa. attani garūsuca kvaci. attanigarūsuca kvacibahuvacanaṃhotīti ñāpanatthaṃ. amhākaṃpakati. yosugatesumanaṃpadosayeti tatthodāharaṇāni. ayaṃpanasuttapakkhepakānaṃ adhippāyo. ahaṃkārādi visayassekattā ekavacanappasaṅgebahuvacanatthaṃ
[252] yogokātabboti. tampitesaṃmatimattameva. cakkhundiyādīnañhi yadā abhedaṃkatvāvoharaticakkhunā ahaṃpassāmi. sotenāhaṃsuṇāmītyādinā. tadāsiyākātabbo. yadāpanabhedaṃkatvā maññati idaṃmecakkhusuṭṭhupassati. sotaṃsuṇātītyādinā. tadā yathābhedanibandhanenapaṭhamapurisenayujjati. evaṃhoteva. atthano bhedamapekkhitvā bahuvacanaṃpubbevuttanayeneva bhedamanapekkhitvā ekavacanañceti alamassavacanena.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ kārakakappochaṭṭḥāparicchedo.
IV. SAMĀSA
316. nāmānaṃ samāsoyuttattho. kimatthamidamuccate tesaṃnāmānaṃpayujjamānapadatthānaṃyoyuttattho. sosamāsa saññohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. nāmānaṃyuttattho samāsa saññohotītyattho. nanuca bhosaddakkamānurūpenatthena bhavitabbaṃ. yathāhigaṅgodakamānehītivutte gaṅgodakamānehītivutte gaṅgāyodakantyattho sambhavati. nodakassagaṅganti evamihāpi saddānukkamavasenanāmānaṃ samāsoyuttatthoti atthenabhavitabbanti. tanna. aññassasamāsasaññāñāpakassayogassābhāvato. tasmānāmaggahaṇassa yuttatthaggahaṇenantarikenāpi sambandho hoti. bhavatica antarikānampi sambandhosirasāpasumabhidhāvantamāvahantī ghaḍamaddakkhītyādīsu. ayañhetthatthosirasāghaḍamāvahantīpasumabhidhāvantamaddakkhīti. vuttampicetaṃ.
yena yassa hi sambandho dūraṭṭḥampica tassa taṃ
atthato hyasamānānaṃ āsannattamakāraṇan ti.
atthānukkamānurūpavasenacāvacanaṃyogavibhāgatthaṃ. tadāhinā mānaṃ samāsoti ekaṃ suttaṃ. tassattho nāmānaṃ samāsasañño hotīti. tena kiṃ sijjhatīti ce. ayuttatthānampisamāsasañño hoti apunageyyāgāthā acandamullokikānimukhāniasandhabhoji alavaṇabhojītyādīsu. nacayogavibhāgā iṭṭhappasiddhitosutaṃ
[253] devadattena bandho yaññadattotyādīsvatippasaṅgo hoti. nanūpasagganipātapubbakānampi samāsānaṃsambhavāvisesā bhidhāyakamakattabbamihanāmaggahaṇanti. tanna. tena tesampigahaṇato. sabbepi hite atthānaṃnamanatonāmasaddābhidheyyabhāvamanubhavanti. tathā hi nāmaṃnāmakammaṃnāmadheyyanti ettha nāmaggahaṇena sabbampi saṅgahitaṃ. nacevaṃsakkāmantuṃ avisesana gahitattā ākhyātassāvigahaṇaṃ siyāti. samāsādhikārattā. nahichabbidhopi samāso ākhyātesudissati. dassanañcanopamāṇaṃ. atha vā nāmaggahaṇena mukhyo pacāravasena duvidhaññevagahitaṃ. mukhyavasena pakatināmaṃ. upacāravasena upasagganipātāni. upasagganipātānihi nāmaṃ viyanāmehi saddhiṃ samāsanato nāmatthajotanato nāmavibhattisahisattā canāmasadisattā nāmavohāramanubhavanti. sīhoyaṃ māṇavako ti yathā. apicaliṅgaṃnāmapāṭipadikasaddānaṃsamānatthattāliṅgatthe paṭhamāti etthatesaṃgahaṇato nāmaggahaṇena tesampi gahaṇanti sakkānumantuṃ. bhavatuvā nāmaggahaṇena pakati nāmānamevagahaṇaṃ. nanvevocumhānanūpasagganipātapubbakānampi samāsānaṃsambhavātyādi. saccaṃ vuttaṃ. tathā pi nadoso. chaṭṭhiyā tatiyāṭhānesambhūtattā. nāmā nanti ettha hi chaṭṭhīceti tatiyatthechaṭṭhīti sakkā vattuṃ. tenāya matthosambhavati pubbuttarehi nāmehi saddhiṃ saṅgatattā nāmanipātopasaggā samāsasaññāhontī ti. nacavisesakassakassaci abhāvato aññehipi saṅgatthā nāmanipātopasaggānāmehi saddhiṃ samāsasaññāhontīti sakkā vattuṃ. sutahāniyaceva assutaparikappassa cehānadhippetattā. yathābhagavādhammaṃdeseti. devamanussāpaṭimānayiṃ sūtivuttetaṃdhammanti viññāyati. evamihāpināmanipātopaggā yehināmehisaddhiṃ samāsasaññā honti. tehevasaṅgatattthā ti viññāyati. samāsoti garusaññākaraṇaṃ saññisabhāvaparidīpanatthaṃ. sohiyuttatthosamasīyatīti samāso tivuccati. duvidhañcassa samasanaṃsaddasamasanaṃ. atthasamasanañca. tampiduvidhaṃluttasamāseparipuṇṇaññevalabbhati. aluttasamāsepana attha samasanaññeva. vibhattilopābhāvato. vibhattilopābhāvepi eka pa
[254] dattūpagamanatotatthāpivātaṃduvidhaṃparipuṇṇaññevalabbhati. athayuttatthoti koyaṃsamāso. yutto attho yuttattho. atha vā yutto attho yassa soyaṃyuttatthoti. kiṃtena. yadiyutto attho yuttattho. nāmānaṃ yoyuttattho. sosamāsasañño hotīti siyā. tato kimāyātanti ce. atthassevataddhita samāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuca kvacisamāsantagatānama kārantotyādināvuttavidhānaṃ siyāti. evamapinadoso. atthe asambhavatosaddevuttavidhānaṃhoti kadācihisadde asambhavato atthevuttavidhānaṃ hoti aggissa juhotītyādīsu. kadāci atthe asambhavato saddevuttavidhānaṃ hoti aggissinītyādīsu. atha vā hotu bahubbīhiyutto attho yassa so yuttattho ti. tena passavāsiṭṭhagāmaṃ. gatotissosāvatthiṃ. sutaṃdevadattena bandho yaññadatto. dānaṃdetisamaṇassa. sukhaṃbrāhmaṇagahapatikānaṃ. gacchatvaṃ yakkhehi. bhayaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃudapādi. devirañño. purisosamugāgami. devadattoṭhitorukkhe. sākhāhatāvātenātyādīsu samāsasaññonahoti. tathā sāpekkhesuca bakassasetāni pattānītyādīsu. yattha pana gamakaṃ. tattha bhavati. gamakattāsamāso devadattassa garukulantyādīsu. kānitesaṃnāmānaṃyuttatthatāyapayojanāni. bibhattilopocābyavadhānaṃyathecchamaññatarenānabhisambandho. asaṅkhyāpisesopubbapadāvisesanaṃ. calopoti imāni yebhuyyena payojanāni. vibhattilopo na hoti vākyerañño purisoti. netaratrarājapurisoti. buavadhānaṃ hoti vākyeraññomāgadhassapurisoti. netaratrarājapuriso ti. yathecchamaññatarenātisambandho hoti vākyeraññopurisopurisorañño ti. netaratrarājapurisoti. saṅkhyāvisesohoti vākyeraññepurisoraññaṃ purisoti. netaratrarājapurisoti. pubbapadavisesanaṃhoti vākyekosalassa raññopurisoti. netara trarājapurisoti. cālapohoti vākyeraññopurisocagāvoca assoca samaṇassa cabrāhmaṇassa cakhattiyassacagāvoti. netaratrarañño purisagavassa kāsamaṇabrāhmaṇakhattiyānaṃ gāvo
[255] ti. yebhuyyenacetāni. samāsepihi kvacinavibhattilopo amatandadotyādīsu. byavadhānaṃ apunageyyāgāthātyādīsu. yathecchamaññatarenāti sambandho hoti āhitaggi agyāhito tyādīsu. pubbapadavisesanañcadevadattassagarukulantyādīsu. kiṃ panimesaṃyuttatthabhāvamāgacchantānamattābhidhānaṃ vācanikaṃ. atha sabhāvappasiddhanti. sabhāvappasiddhamatthānādesato. yadi atthe ādiseyyuṃ. anavaṭṭhānappasaṅgosiyā. atthañhiniddisatākenacisaddenatthoniddisitabbo siyā. tassa cāññenatassacāññeneti. kimuccate bhavatāsabhāvappasiddhamatthābhidhānanti. yato aññapadatthesu bahubbīhi vutto. apaccasaṃ saṭṭḥādikeṇaṇikādayoti. nateādisanti. athakhotesaṃ saddānaṃ tesvatthesu samabhiniviṭṭhānaṃ nicittabhāvenānvākhyāna māraddhaṃ. tappatirūpakañhetaṃ. yadidaṃpakati paccayādivibhāgaṃ dassetvā nipphādīyamānaṃ. nahikenacicittasamuṭṭhitassavacīghosassa pakatipaccayādivibhāgavikappanaṃyuttaṃ. yadisabhāvappasiddhaṃ. kasmā sabbesamatthādhigamonahotīti. paccayantaravekallattā. paropadesañhisutvā idamassābhidhānanti saṅketa karaṇa matthādhigamahetu. yaditaṃ vināpisabbesamatthādhigamosiyā. kiṃ paropadeso karissati. yohivadeyyapuratthimatosūriyouggacchati. gacchimena atthaṃgacchati. madhuroguḷokaṭukaṃsiṅgiveranti. tena kiṃ vuttaṃsiyā. tasmā paramatthamanatidhāvitvālokasaṅketa manatikkamitvā vuttanayenatthādhigamo veditabbo. aññathāmāgadhikassa vacanassa sabhāva niruttitāva nasambhaveyya. purimapaññatti gacchimapaññattiyaññeva anupatatītyādikaṃaṭṭḥakathāvacanañcaviruddhaṃ siyā. vācanikamatthābhidhānanti keci. te akkhi nikocanapāṇi vikārehipi samadhigantabbato tappakāsa namatthānaṃ nānavaṭṭḥāna pasaṅgo siyā ti samācikkhanti. kintesaṃteyuttatthabhāvamupagacchantā pajahitvāvattano attheyuttatthabhāvamupagacchanti. atha neti kintena. yadipajahitvā vattano atthe yuttattha bhāvamupagaccheyyuṃ. rājapurisamānehīti vutte purisamattassevānayanaṃ bhaveyya. tathā vāsiṭṭhamāne hīti vutte apaccamattassevānayanaṃ. atha appajahitvā vattano attheyuttattha
[256] bhāvamupagaccheyyuṃ. ubhinnamatthadvayassa vijjamānattābahuvacanaṃ siyā ti kimettha sādheyyanti. yadi panime pajahitvāvattano atthe yuttatthabhāvamupagaccheyyuṃ. bāḷhaṃyuttaṃ. evañhilokedissati purisoparakammani pavattamāno sakaṃ kammaṃ pajahatīti. taṃyathā. tacchakorajakammanipavattamānosakaṃtacchakakammaṃpajahati. evaṃyuttaṃ. yatorājasaddo purisatthevattamāno sakatthaṃpajaheyya. vāsiṭṭhasaddocāpaccattheti. nanvevocumhā rājapurisamānehīti vutte purisamattassevānayanaṃ bhaveyyātyādi vuttaṃ. tathā pi nadoso. pajahantopihi so sakatthaṃ nāccantaṃpajahati. yoparatthavirodhisakattho. taññeva. taṃyathā tacchakorajakammani pavattamāno tacchakammamattaṃpajahati. na hasanukkāsa khipitādīni. nacāyamattho paratthavirodhivisesanaṃnāma. tasmā nappajahati. atha vā nvayato visesanaṃbhavati. taṃ yathā. telaghaṭo. dadhighaṭotyādīsu. paribhuttepihi tele dadhimhivānvayatovisesanaṃ bhāvatīti visamamidaṃnidassanaṃ bhavatihitatthasaddappavattinimittaṃkiñciyato visesanaṃsambhavati. yadi hi te aggimhi santappetvānāḷikeracchallakena pakkhāleyyuṃ nasambhavati sesanaṃatha yathā pupphacaṅkoṭakaṃ. pānī yaghaṭo. bhavattacchi. pasādhanasamuggantyādīsu pupphādīsutehica apanītesupivisesanaṃanvayatosambhavati. evamihāpīti nadoso. atha vāraññoti vuttesabbavasaṃsampajjati. purisoti vuttesabbo sāmi. idāni rañño purisamānehīti vuttarājāpurisaṃ nivatteti aññehi sāmīhi. purisorājānaṃnivatteti aññehi sehi. evametasmiṃ ñabhayato byāvacchinne yadi jahāti. kāmaṃjahatu. napa naddhāpurisamattassānayanaṃbhavati. sāvanesaṃyuttatthatā. athavā yadi panime nappajahitvāvattano atthe yuttatthabhāvamupagaccheyyuṃ. bāḷhaṃ yuttaṃ. evañhiloke dissati. kocibhikkhu dutiyaṃbhikkhaṃ labhitvā napubbaṃjahati. sañcayovajāyatīti. nanu avocumhā ubhinnamatthadvayassavijjamānattā bahuvacanaṃsiyā ti. vuttaṃ. tathā pi nadoso. kasmā. natāvapaṭhamābahuvacanaṃpāpuṇāti. nahirājāpaṭhamāsamattho. nāpichaṭṭḥībahuvacanaṃ. nahipurisochaṭṭḥīsamatthoti. nanucaso abhi
[257] hito antogadhapāṭipadikatthojāto. sabbesampihikammādīnaṃkammādibhāva vinimuttopumitthādibhāvo viya liṅgatthabhāvo sadā sannihito. tasmā liṅgatthe paṭhamāti paṭhamābahuvacanena bhavitabbamevāti. tanna. saṅghātassekatthamattho. tasmā avayavasaṅkhā vikārikāvibhatyuppattiṃ nahoti. yathārukkhādisaddato sākhādibhedamapekkhitvābahuvacanānupattīti. evamanena yuttatthaggahaṇena bhinnatthānamekatthibhāvosamāsalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. bhinnatthā namekatthibhāvosamāsalakkhaṇantice nīluppalādīsukathaṃ. bhinnatthā namekatthibhāvosamāsalakkhaṇanti ce nīlappalādīsukathaṃ. nīluppalādīnañhisaddānaṃguṇaguṇīnaṃyevapakāsakattātulyādhikaraṇatā vanasambhavatīti kuto yuttatthatā tappaṭibaddhasamāsasaññāvā. nahi nīlādisaddoguṇīnaṃpaṭipādeti. guṇenirūḷhattā. tathāhi uppalassanīlantyādīsu nīlādisaddenaguṇoyevaviññāyati. apicauppalasseti bhedanibandhanachaṭṭhīyogato rukkhassasākhātyādīsuviyavināpi vacanenabhinnādhikaraṇatā suviññeyyāva. guṇaguṇīnañca bhedo. nacanīlanti vutteguṇino samadhigamosambhavatīti nīlasaddassa guṇavācakatāyuttānīlasaddābhihitassahinīlassaguṇinipatiṭṭhitattā tadabyabhicaraṇatoca samadhigateguṇino pi samadhigamo hoti. dhūmesamadhigate aggino samadhigamo viya. nāpi sakkāvattuṃ ekakkhaṇeyeva guṇaguṇino samadhigamo hoti. natathādhūmagginoti. guṇaguṇino pi gahaṇakkamasambhavato. tathāhi guṇīṃ yevaguṇoti nasakkāvattuṃ. ekassevaguṇaguṇivohārābhāvato. nacānekatthassekakkhaṇegahaṇaṃ yuttaṃ. ekassevaviññāṇassabhinnārammaṇaggahaṇe asamatthattā. samatthatte saticabhinnasabhāvattā. kecisabbaññutaññāṇassekakkhaṇesabbedhammāsabbā kārenāpātamāgacchantīti vaṇṇenti. tesaṃtekiñcāpi ekakkhaṇe yevasamadhigatā. tathāpi teneva ttaniyaṃ sabhāvabhedaṃpajahanti. yadihipajaheyyuṃ. nasobhagavāsabbaññūsiyā. evamaccantabhinnatthavā cakānaṃnīluppalādisaddānaṃtulyādhikaraṇatāva nasambhavatī ti kutoyuttatthatāti. vuccate. ihasaddo attano atthaṃvadati. tenasamavetañca. tathāhilākhārattampirattasaddena vuccati. taṃsamavetaṃ.
[258] suttaṃ. taṃsamavetāpiphalikā. evaṃnīlādisaddopinīlattādisaṅkhātaṃ nīlādisāmaññaṃ vadati. tadadhiṭṭhānaguṇaṃ tappatiṭṭhitadabbañca. tathā uppalādisaddopi uppalattādisaṅkhātaṃuppalādisāmaññaṃvadati. tadadhiṭṭhānadabbañca. evañca katvājātidabbapadatthikānampi nakocivirodhosambhavati. kecihi yāyajātiyā kisathūlādisaṇṭānabhedena rassadīghādippamāṇabhedena kāḷasāmādivaṇṇabhedenaca bhinnesupi gopiṇḍesu ekākārasamavetā buddhisañcāyati. tulyasaṇṭānādīsu gavassa kādīsucabhinnākārasamavetābuddhi. sājāti guṇakriyāyadicchāsaddehi pakāsīyatīti samācikkhanti. tañcajātiteyeva dhuvamasamphusanīyanti dīpenti. sāmaññā nāmātikeci. ākatītikeci. pakatīti keci. vipariṇādhammo vippayuttasaṅkhārotikeci. tathā pavattakkhandhasantānoti keci. mettādivisayasattapaṇṇatti viya abhinnākārasamavetabuddhivisayopaṇṇattivisesotica ācariyā. tattha purimavādīnaṃgāvādijāti saddena pavattinimittamanapekkhitvā jātiyevābhidhīyati. piṇḍotadanupatattā. nīlādiguṇasaddenapinīlattādisaṅkhātājātiyeva. guṇadabbādīnitadanugatattā. pacatibhuñjatītyādināpi kriyāsaddena pākasāmaññādi saṅkhātā jātiyeva. aggiālimpana thālyāropanodaka secanādikā tadanugatattā. phussotyādīhi yadicchāsaddehipi phussasāmaññādisaṅkhātājāti yeva. bālakomārādibhedena antamassocittagatādibhedena bhinnāni tadanugatattātivaṇṇentānaṃ yadisaddo attanoyevatthaṃvadeyya natenānugataṃ. tesaṃtadanugatassāvacanato gāvamānehīti vuttejātimattassevānayappasaṅgo siyā. nacajātiṃ samānetuṃ sakkā. gāvamānehīti vuttepiṇḍañcānentonavacanakarosiyā. yadāpanatenānugataṃ pi vadatīti paṭiññātā. tadātesaṃ nakoci virodho. yathā hi khīrādisamavetaṃjalādikaṃ khīrādirūpāpannaṃ khīrādisaddenābhidhīyate evaṃjātirūpāpannamevetaṃ dabbaguṇādikaṃtena tenābhidhīyati. kecipana jātisaddādīhidabbamevābhidhīyati. itare tutabbisesakā. yathāguḷasaddenāvuccamāno pirasosamandhakāreṭhitassa jivhayūpanītamattepi guḷoyaṃ. nāññoti viseseti
[259] evaṃjātyādayo pi tenatenāvuccamānāva taṃ taṃ dabbaṃvisesentīti amaññittha. tepi dabbānugatattājā tyādīnaṃtena tenā bhidhānāmicchanti. aññathā pāṇonahantabboti vutte ekoyevapāṇo na hantabbo siyā. netare. tasmātesampitaṃ samavetampisaddo vadatīti vuccamānenakoci virodhosiyā. evamekasseva saddassa atthano atthassa taṃsamavetassa ca dīpanato hotvevanīluppalādīnaṃtulyādhikaraṇatāti konunivāretā tesaṃ yuttatthatāyaceva tannissitasamāsasaññāyaca. nanucasotulyādhikaraṇabhāvo visesanavisesitabbabhāvo ca atthato saddato copaparikkhīyamāno nanijjhānakkhamo. tathā hi atthatotāvūpaparikkhīyamāno nanijjhānakkhamo. nīlasaddohinīlajātimhivā vatteyya. tadanuvata guṇadabbesuvā. tathuppalasaddopi dabbajātiyaṃvā. tattha yaditāvaguṇajātiyāca dabbajātiyāca pariggaho kato bhaveyya. navisesanavisesitabbabhāvo bhaveyya. jātiyāanīlattā. nāpitulyādhikaraṇatā. dvinnaṃ jātīnaṃ guṇadabbānamadhikaraṇattā. atha guṇa jātiyā uppaladabbassaca pariggaho kato bhaveyya. navisesanavisesi tabbabhāvobhaveyya. guṇaguṇino visesana visesitabbabhāvūpagamanato. nacaguṇajātiyā guṇaṃ ṭhapetva dabbassa visesanaṃyuttaṃ. nāpitulyādhikaraṇatā. jātidabbānamadhikaraṇassa aññassāsambhavato. atha guṇassa dabbajātiyāca pariggahokato bhaveyya. siyā tulyādhikaraṇatā. ubhinnaṃ dabbasannissitattā. visesanavisesitabbabhāvopana na sambhavati. ubhinnaññevadabbabhedaṃpaṭiccapavattanato guṇajātīnañca paropakārāyasaṃ vattanato. atha guṇadabbānaṃ pariggahokato bhaveyya. siyā pi sesanavisesitabbabhāvo. natulyādhikaraṇassa. guṇadabbānaṃ aññassaadhikaraṇassāsambhavato. athāpi nīladabbassa uppalajāti yācapariggahokato bhaveyya. siyā visesanavisesitabbabhāvo. tulyādhikaraṇatātunasambhavati. ubhinnamadhikaraṇassa aññassābhāvato. athāpi siyā. dvinnaṃdabbānaṃpariggaho kato. na visesanavisesitabbabhāvo sambhavati. guṇaguṇinovisesanavisesi
[260] tabbabhāva sambhavato. nāpi tulyādhikaraṇatā. tabbīnimuttassa aññassādhikaraṇassābhāvato. evaṃtāvatthato visesanavisesitabbabhāvo tulyādhikaraṇa bhāvoca nanijjhānakkhamoti. saddato pi nanijjhānakkhamo. kathaṃ. saddassahi visesanavisesitabbabhāvo attakatobhaveyya. nāttakato. nahisakosaddo visesanavisesitabbabhāvamanubhavati. athakho visesanatthevattamāno visesanaṃ visesitabbatthevattamāno visesitabbanti atthadvāritaṃvisesanavisesitabbabhāvamanubhavitvā sakotulyādhikaraṇabhāvamanubhaveyya. atha kimatthaṃ visesanaṃvisesitabbaṃ vāpariggahetvā saddassatthadvārikovisesanavisesitabbabhāvo bhavatāparikappito. yadi tāvaguṇadabbābhidheyyassa. natthiguṇavattino dabbavattino ca tulyādhikaraṇatā. ekavibhattitācanatthi. chaṭṭhīsambhavato. paṭassanīlanti yathā. atha jātiguṇābhidhāyakassa. evamapijātiguṇānaṃvisesanavisesitabbabhāvā bhāvato taddīpakānaṃvisesana visesitabbabhāvo dūrataravatti. bhinnādhikaraṇatāca vuttanayena sambhavati. atha guṇajāti dabbajātivācakassa. ubhinnampi jātīnaṃ dūrāpagahotisesanavisesitabbabhāvo. bhinnādhikaraṇabhāvoca tādisova. evaṃsaddato pi visesanavisesitabbabhāvotulyādhikaraṇabhāvo cananijjhānakkhamoti. tathevamubhinnaṃ saddānaṃtulyādhikaraṇabhāvaṃvisesana visesitabbabhāvañceke saṃvaṇṇenti. kathaṃ. uppalasaddopavattamāno sabbuppalapariggaharūpena pavattati. nīlasaddo pavattamāno visiṭṭhattāva pariggaharūpenataṃparicchindatīti tena dhammena visesanatā nīlasaddassa visesitabbabhāvoca uppalasaddassa sambhavati. ekasmiñca tthe vattantīti tulyādhikaraṇatāsaddānanti. aññesamācikkhanti chaṭṭhīparihāratthaṃubhopidabbe. yaṃrūpaṃ dabbe upasajjanibhūtaṃ dabbappavattaṃ. tadevavisesanabhāvena nīlasaddosaṅgaṇhāti. yathāsukkokaṇhoti. dabbavuttino viguṇamukhenadabbavacanato guṇasaddātivuccanti. evamupasaṅkantadabbopi visesananti vuccati. tasmā atthadvārikovavisesanavisesitabbabhāvo ti. aññemaññanti ubhayaguṇadabbekiñci yevatthabhāgaṃ saddosaṅgaṇhāti.
[261 = 299] yathādūraṭṭhedabbamattesamadhigatevattābhavatisamadhigatomegoṇo. natujānāmisukko kaṇhoceti. evaṃ santepi dabbassa guṇayogedabbekadesapariggāhikā buddhisañcāyati. evaṃ nīlasaddopi nīlayogamattamupādāyavattati. natvanenuppalādayogahitā. nāpipariccattā. evamuppalabhaddopi jātiyogamattamupādāyavattati. nanīlādayo saṅgaṇhātināvipariccajativā. tatthevaṃbhinnāniattharūpāniidamitisabbanāmena parāmasīyamāne atthe rūpasuññe samūhinoviyasamūhesaṃsilesamāpajjanti nīlañcuppalañcedaṃdabbanti. tadāsaddabhedatobhinnamekaṃ dabbaṃ visesanavisesitabbañca hoti adhikaraṇañca. yathāvehāsena gacchatīti massa vākyassattho ḍetītimassa padatthobhavati evamesovātyatthosanto samāsepadattho bhavatīti. abhidhammaṭīkā kāro pi imamevatthaṃ cetasi samādhāyāhivisesanavisesitabbabhāvatopisesatthasāmaññatthapariggahena samāneatthebhedābhedayutte pavatti anumatāti tāyānumatiyā tadanurūpañcasiddho eso vohāroti. aññemaññanti ubhayarūpeyevattani atthā sannivisanti nīlañcuppalañcedaṃnīluppalamiti. yathā sukko kaṇhocāyaṃ migosabaloti. yasmiṃ tubhayaguṇe atthe avibhāgamā pajjamāno samucchitāviya atthā bhavanti. taṃ tesamadhikaraṇanti saddatthamevopanissāyabhedādhiṭṭhāno vohārosampavattati. tathāsilāputtakassasarīranti. sarīrarūpassahitassasilāputtakasaddena anabhidhānaṃ. silāputtakarūpassacasarīrasaddena. evaṃ nīlarūpassatassevatthassa uppalasaddenānabhidhānaṃ. uppalarūpassaca nīlasaddeneti. aññamaññanti nīlasaddo cetthuppalavuttiyevādhippeto. uppalasaddopi nīlavuttiyeva. bahavohisaddānīlādayoca uppalādayoca. yecetthavisesasaddā. tepisabbakālaṃvisesasaddāva. yevasāmaññasaddāva. yathāgacchatītyekaṃ nāma padamekamākhyātaṃ. gacchatohica ekokitantoaparorūḷhīsaddo. satipivisesasaddapattapaṭipattā sutisāmaññatotabbisayaṃ buddhiṃ nuppādetivinā atthappakaraṇa saddantarābhisambandhena. tathāhi gacchati patiṭṭhitantivutte
[262] sattamyantaṃnāmapadanti viññāyati. gacchatitissotivuttepanākhyāta padanti. tathāgacchato hayato patitotivuttekitantoti viññāyati. gacchatopaṇṇapupphāninipatantīti vutterukkhavācakorūḷhīsaddoti. evamihāpinīlanti vutte sutisāmaññatonappaṭipajjatipaṭipattāvisesaṃ. tatthuppalasaddo payujjamāno niyameti. sopanajjhāvāpaniyamānuvādānamaññatarampi nakaroti. ajjhāvāpaṃkāvanakaro ti. visiṭṭhatthavuttino yevopādānato. niyamampinakaroti. tassevāniyatattā. anuvādopinahoti. tassevatthassapunappunādhigamābhāvā. yattha panānuvādo. tattha soyevatthopunappunaṃ viññāyati. yathā indo sakkopurindadoti. nehatathā. tasmā paṭipattinoyaṃ sambodhanopāyoti viññeyyoti. aññemaññanti nīlanti daṃnunādhikabhāvamanapekkhamānaṃ pavattanimittasāmaññato sabbatthevapavattanasamatthaṃ vacanantarenavisiṭṭhevisayesannidhīyati. aññemaññanti yathevanīlasaddonīlanimittaṃ nīlattaṃgaṇhāti. tathā sabbepi taṃnissayecataṃ rūpāpanne dabbaguṇosaṅgaṇhāti. evamuppalasaddopi jātiviyaguṇampi tannissayaṃ pakāseti. tepana rājapuriso tyādayoviya aññamaññaṃ paricchindantīti bhavatvevamabrahmaṇādīnaṃ tathaṃ yuttatthatā. yato te paṭiladdhasamāsasaññā bhaveyyuṃ. abrāhmaṇotyādīsuhi brāhmaṇādipadānaṃnetiminānipātapadena abhisambandho nasambhavati. viruddhattā. kutoyuttatthatā. tappaṭibaddhasamāsasaññāvā. tathā hi brāhmaṇādipadenadesakālabhedā navacchinnassabrāhmaṇādino padatthassābhidhānaṃ. nacatādisassa brāhmaṇādipadatthassa sāmaññenabhāvappaṭipādanaṃyuttaṃ. nahibrāhmaṇādipadatthosabbadāsabbatthanatthīti sakkāsaccavādināvattuṃ. athāpisiyā brāhmaṇādipadatthamabrāhmaṇādīsu brāhmaṇādisaddo navadatīti. tadāpana asatopaṭisedhavidhānamayuttaṃ. evaṃpadatthassa brāhmaṇādinopaṭisedhena sambandhābhāvā asatiyuttatthabhāve kathaṃ samāsasaññāti. tatthekesaṃvaṇṇayanti. parappaṭipādanatthaṃ sabbadā saddappayogo. yadiparassakadāci micchāñāṇamupajātaṃbhaveyya abrāhmaṇepi kriyāguṇasaṇṭānā dīhitaṃsadisattamāgammabrāhmaṇo yamiti. tadā vattāpaṭisedhaṃ vidadhā
[263] tināyaṃ brāhmaṇoti. napadaaññadā. tatosabbesveva paṭisedha vākyesu paṭisedhānuvādena paṭisedhovidhīyati parassamicchāñāṇaṃ samācikkhituṃ yotayābrāhmaṇoti gahito. nasotatheve ti. evañca katvā abrāhmaṇatte viññātepi tasmiṃ brāhmaṇasutippayogo vattuno uppajjati. yatoparenāyaṃ brāhmaṇoti gahito. tadanuvādoca paṭisedhavidhānāyavattunākarīyati. ato parādhippāyena yuttovavattuno tatrābrāhmaṇopi brāhmaṇasutippayogo. tadevaṃparena abrāhmaṇopi brāhmaṇeti gahito. tasmiṃ parādhippāyena brāhmaṇasutippayogaṃ katvā vattā parassa micchāñāṇasamācikkhituṃ paṭisedhaṃvidadhātīti ato bhavatyevapaṭisedhitabbapaṭisedhavācīnaṃyuttatthatā. yatote paṭiladdhasamāsa saññā bhaveyyunti. yadipanaparena abrāhmaṇe brāhmaṇasutipayuttābhaveyya. itarenatassatthe paṭisiddhe abrāhmaṇopi brāhmaṇobhaveyya. atha ca panābrāhmaṇoti brāhmaṇasadisādike yevanirūḷho. tasmā yathāgayhamānenavirujjhati. tathāgahetabbaṃ. ayametthasundaratarovinicchayo. brāhmaṇasaddassabrāhmaṇabrāhmaṇasadisabrāhmaṇādibhāvasamācikkhanaṃnavācanikaṃ. athakhosabhāvappasiddhaṃ. samudāyehi pavattosaddo avayavepidissati. rukkhaṃ chindati. paṭoḍaḍḍhotiyathā. evaṃ taposuticayonica etaṃbrāhmaṇakāraṇanti vuttesu brāhmaṇakāraṇesupavattamāno brāhmaṇasaddo yatthekopisambhavati. tatthāpi sampavattati. tathā tadabhāvatabbirahādīsuca. anekavidhañhisaddānamatthepavattanimittaṃ. kocikapphalattā tabbohāraṃ labhati uppannaṃ hoti. paṭhamajjhānaṃ pathavīkasiṇantyādīsu. kociphalavasena tabbohāraṃ labhati semho guḷotyādīsu. kociṭhānavasena mañcāghosantītyādīsu. koci saṇṭānādīhi taṃsadisakkā sīhoyaṃ purisotyādīsu. koci guṇavasenanīloyaṃ paṭotyādīsu. kocitaddhammavasenasasavisāṇantyādīsu. evamanekavidhaṃ pavattanimittamāgamma brāhmaṇasaddassa yathāvuttatthesu pavattisambhāvā sabhāvappasiddhamassa tadatthaparidīpanaṃ. sabhāvappasiddhanti ce. kiṃ nipātokarissati. yato tadatthāvikaraṇatthaṃ payujje
[264] yya atonipātappayogo yevānatthakoti. tanna. tenatadatthānamupalabbhanato. yathātamandhakāre paṭādidassanaṃ padīpanimittaṃ. tathātadatthādhigamonipātahetuko. atodhippetassatthassāvikaraṇatthaṃ sadisādivācako netinipāto payujjati. nacabrāhmaṇo ti vuttesabbasaṅgahohoti. brāhmaṇasaddo hikevalo brāhmaṇatthe yeva pākaṭo. bhūsaddo viya sattāyaṃ. aññena sambandhesati itaresaṃ visuṃ vacanasamathatā. nakevalassa. bhūsaddassevā nvabhiyādiyoge anubhavanābhibhavanādīnaṃ. brāhmaṇasaddassacevananipātassaca sabbesampi sadisādīnaṃ paṭipādanesamatthatā. kathamabrāhmaṇotivuttesadisādīnamallatarassa samadhigamoti. pakaraṇādivasena. pakaraṇasaṃyogavippayogasāhacariya virodhakālatthādivasena hi sāmaññasaddānamatthavisesappaṭipatti. pakaraṇavasena tāva dānasālāyaṃ ṭhatvā asse ānehīti vutte daliddoti viññāyati. saṅgāmaṭṭhānehayoti. saṃyogavasena savacchaṃ dhenumānehīti vuttegāvīti viññāyati. navaḷavā. vippayogavasena avacchaṃ dhenumānehīti vutte vaḷavāti viññāyati. nagāvī. sāhacariyavasena sāriputtamoggalānāti vutte sāriputto ti dhammasenāpatīti viññāyati. nahatthako sāriputto. virodhavasenakusalākusalanti puttekusalanti iṭṭhavipākadhammovaviññāyati. naccheko. kocikālavasena pātopītāti vutteyāpūtiviññāyati. navaṇṇo. atthavasenasīhogāyatīti vutte evaṃ nāmakopurisotiviññāyati. nasīhomigarājāyamevācariyassādhippāyo. ubhetappurisāti massa hikammadhārayadigubhūtevisaye dassento abrāhmaṇotyādīni dasseti. sasavisāṇaṃ udumbarapupphaṃ khaṃpupphaṃvañcyāputto tyādīnaṃkathaṃyuttatthatā. yato tepaṭiladdhasamāsaññābhaveyyuṃ. na hi sasādīnaṃvisāṇādīhi sambandho sambhavati. tadāvibhatyuppattiyeva nasambhavati. kutosamāsacintā. nahivisāṇādīnamattho sambhavati. yato liṅgatthādimapekkhitvā visatyuppattisiyā ti. tanna. kusalārūpaṃ cakkhumātyādīniviya aññamaññasambandharahitāni pi vākyāvayava gatena padatthena sātthakāni
[265] padāni bhavanti. nahi sasādīhi sambandhābhāvepi visāṇādisaddānamatthasuññatā sambhavati. visāṇādisaddābhidheyyassatthapaccakkhaṃ samadhigantabbato. evaṃvibhatyuppattisambhavepi sambandhābhāvato sasādīnaṃvisāṇādīhi samāsasaññā nasambhavatīti. tampinanijjhānakkhamaṃ. yadihiparassa sasavisāṇamatthīti micchāñāṇamupajātaṃ bhaveyya. tadātaṃ nidassetuṃ sasavisāṇaṃ natthīi paṭisedhavidhānāyavattuno payogo saphalobhaveyya. nāññathā. yadācevaṃ parodhippāyena sasavisāṇamatthīti. tadevārambhavadatāpaṭisedhovidhīyatīti kathaṃ parodhippāyena sasavisāṇamitisambandhonabhaveyya. yassacasasavisāṇamatthīti kappanā. sosasavisāṇamitisamāsampi kareyya. atotadadhippāyena sasavisāṇamitipayogaṃ katvā natthītipayogo paṭisedhavidhānāyavadato upayujjatīti kathamayuttatthatāti. bhavatvevaṃ . yadātusasavisāṇasadisametanti payogo. tadā kathaṃ yuttatthatāti. tadāpivisāṇābhāvepivisāṇasutippavattanatonakocivirodho. sakkāhivisāṇābhāvepi visāṇadhammattāvisāṇasaddena vattuṃ. atovisāṇābhāvena sasassa sambandhopalabbhanato bhavatvevayuttatthatā. tenacasasavisāṇā bhāvasadisametanti padattho sambhavatīti bhavatvevaṃ. dvandasamāse kathaṃ. aññattha hi pubbuttaraññapadatthassa visesitabbassa samadhigamasambhavā uttarapubbassa padatthassa ca visesakattā yuttovekatthibhāvo. ubhayapadatthappaṭṭhānepana dvandekathamekatthibhāvosiyā ti. ekakkhaṇeyotthassādhārabhāvato. yathā paṭādisaddesvanekakkharāpi ekakkhaṇeyeva atthassādhārabhāvamupayantīti ekatthā bhavanti. evamanekānipi padāni ekakkhaṇeyeva atthassādhārabhāvato ekatthānevahonti. ekakkhaṇeyeva atthassādhārabhāvamupayantīti ce. sukhadukkhantyādīsu accantaviruddhatthesu sukhasaddassevekakkhaṇesukhadukkhānamādhārabhāvobhaveyya. evamitaresampi. tathā saddhāpaññantyādīsu brāhmaṇakaññatyādīsuviya kammadhārayasaññeceti pumabyāpadesocapāpuṇātīti. kiṃ bhavato sukhadukkhantyādīsvevānurodho. napanagavassakantyādīsu. yadigavassa
[266] kantyādīsu gamanatogo. abhiṇhamasanato assoti evamādiṃpavattanimittamapekkhitvā go assoti evamādisaddānaṃ pavattanatogamanassaca assadabbeabhiṇhamasanassaca godabbesambhavatotesamatthadvayassādhārabhāvena kocivirodhotice. sukhadukkhādisaddānampi suṭṭhukhanatikucchitaṃ khamaticcevamādi pavattanimittamapekkhitvā pavattattāsukhassacasaṅkhāradukkhatocevavipariṇāmadukkhatoca attasuññatoca kucchitakhaṃ bhāvassasukhenadukkhena sukhassa ca khaññamānattā suṭṭhukhananasabhāvassa dukkhesambhavato tesampi dvinnamatthānamādhārabhāvenakocivirodhosaddhāpaññantyādīsupanayaṃ nadīsaddovīṇāsaddotyādīsuviyapumabyapadesovanahotīti nakocivirodho. dvipadesati tulyādhikaraṇe kammadhārayasaññāya vuttattānadīsaddo tyādīsu dvipadatte tulyādhikaranatthā bhāvato tulyādhikaraṇatthecadvipadattābhāvato kammadhārayasaññāvanahotīti kammadhārayasaññecetipumabyapaddesassevapasaṅgābhāvo ti ce. kasmā bhavaṃtena cakkhunāsaddhāpaññantyādīnipinasamavekkhati. tatthā pi hidvipadattetulyādhikaraṇatthānasambhavatīti. evamapisaddapubbāpariyato atthapubbāpariyaṃ siyā. yathāgavassakanti. etthahisaddapubbāpariyaṃ sambhavati. eva mattha pubbāpariyampi siyā. tatokinti ce. bahuvacanānupapatti. gavassakanti ettha higosaddo atthamāvikatvā nivattati. assasaddo vūpatiṭṭhati. evaṃtesamekatthattā bahuvacanānupapatti. tathā ekassatthādhikarṇassekakkhaṇeyevādhārabhāvo pina sambhavatīti. yaṃ tāvavuttaṃ bahuvacanānupapattīti. tanna. samāse samudāyato. anekakkharasamūhoviya hipadamanekapadasamūho samāsapadanti. tassa padassatthabahutāyahotveva bahuvacanaṃ. samudāyato siddhamiti ce. tanna. samāse samudāyassekatthattā ekatthohi samudayo. taṃ yathā yūthaṃ sataṃ vanaṃ senāpanti saṅgaṇoghaṭoti. tanna. tesamekassevatthadvayādhikaraṇato. goseddāpi hi gavassatthedīpeti. tathā assasaddopi. ekoyevatthadvayamāvikarotītice. gavassakamānehīti vutte catunnaṃ yevānayanaṃ siyā ti. tanna. yenatthadveyenatthadvayaṃ gosaddo vidadhātīti vuttaṃ. te
[267] nevatthadvayenītaro pi attha dvayābhidhāyatī ti. evamapi aññavācake na aññassavacanaṃ siyā. aññavācakenahigosaddena aññassa assa dabbassa vacanaṃsiyā. tathā assasaddenāti. tanna. tulyādhikaraṇattā sakatthābhidhānaṃ yathāhigopiṇḍegamanaṃpavattikāraṇamāgammagosaddo pavattati. tathā assadabbepitassevagamanassa sambhāvā. yathā assapiṇḍe abhiṇhamasanamāgamma assasaddo pavattati. tathā gopiṇdepi tassevamabhiṇhamasanassa sambhāvāti. kāraṇañcāgamma atthe saddasannivesoti. nakevalaṃ bho kāraṇamevahetu. atha kho dassanampi. dassanaṃkāraṇamitice. ummīletvābhavaṃ cakkhūni passatugopiṇdeca assasaddaṃ. assadabbeca gosaddaṃ. konunivāretābhavatodassanassa. naveloke samadhigamo. nahilokegāvamānehīti vutte assassānayanaṃ bhavati. assamānehīti vutegāvassa. tabbisayañcetanti daṭṭhabbaṃ. dvandavisayamevahi te samatthadvayaparidīpanaṃ. yathā candakantamaṇi na sabbadāvūdakamabhinimmināti. atha kho yadācandakiraṇasamākiṇṇaṃ. tadāyeva tathābhūsaddoanubhavābhibhavapabhavādike atthedīpento anvabhipādīhi yutto vadīpeti. nasabbattha. tathā sālibījaṃ thalajalānilānalādiyogeyevaṅkuramuppādeti. na sabbattha. evaṃ gavādīnamatthadvayaparidīpanaṃdvandavisayamevātidaṭṭhabbaṃ. yadigosadde assattho assasaddecagavattho. vuttatthānamappayogoti tesaññatarassāppayogosiyā. yathā vāsiṭṭhādīsvapaccādīnaṃ. avuttattā gosaddenassatthassa assa saddo payujjati. tathevitaroti. nanvidāniyeva vuttaṃgosaddena ssatthopiviññāyati. assasaddena cagavatthopīti. saccamidampivuttaṃ candakantamaṇiādayoviya dvandaṭṭhāvatthadvayaṃ dīpentīti. tasmā saha bhūtāva aññamaññatthamāvikaronti. navisuṃ ṭhitā ti. atha vādvidhāsaddappavattiattano atthe taṃsadiseva. taṃyathā. sīhasaddo attano atthemigādhipevattati sīhosikkhave migarājātyādīsu. taṃ sadise sīhoyaṃpurisotyādīsu. evamihāpigosaddo attano atthagopiṇḍevattati taṃsadiseca. evamitaropi. tatthagāvoti vuttesandehosiyā kimimegāvoyeva. atha gavassakāti.
[268] tasmā sandehāpagamatthaṃ saddantarappayogoti. dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayasamāsassapihitattātappasaṅgotice. na. pubbapadenattano atthassaceva sadisassaca gahitattā itarena taṃsadisassevapakāsīyamānattā. tassa pi attha dvayappakāsane samatthatā hoteva. tenatthadvayappakāsananti ce. tanna. vināpakāsakaṃ pakāsīyamānassa pakāsanepayojanābhāvāti. nanucapubbapadenattano atthassa cevataṃsadisassa cagahitattāti nayuttaṃ. nahekoyeva saddo attano atthassa ca taṃ sadisassa cāvikaraṇesamatthoti. saccaṃ. idha panekasesaniddeso. bhinnasattisamavetovā. setodhāvatīti yathā. anapekkhitappavattanimittaṃ sarūpamattameva paṭiccaniddeso. padīpanyāyovāsannissito. yathā nāmapadīpo ekakkhaṇetamaṃvināseti. ālokañcadasseti. vaṭṭiñcajhāpeti. evamekakkhaṇe ekoyevānekatthaṃ dīpeti. nacevaṃ sakkāvattuṃ ekassevatthadvayāvikaraṇesamatthattā alaṃ saddantaraggahaṇenāti. sandehāpagamanatthaṃ saddantaraggahaṇato. kathinadussantyādīnitatthodāharaṇāni. tattha ca kathinadussanti kathinasaddato catutthekavacanaṃkatvādussasaddato capaṭhamekavacanaṃ katvākatinassadussantyatthe idañcādhikicca ubhetappurisāti ca amādayo parapadebhītica samāsaṃ katvā tenevatappurisasaññaṃkatvā iminā yuttatthanāmattāsamāsasaññaṃ katvā tesaṃvibhattiyolopāceti vibhattilopañca pakaticassa sarantassetipakatibhāvañcakatvā samāsattātaddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuceti nāmattañca jinavacanayuttaṃ hi liṅgañcanippajjate tyadhikicca tatocavibhattiyoti vibhattyupattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamekavacanaṃ tassaca yonaṃ ninapuṃsake hi atoniccanti vattamāne sinti amādesaṃkatvā saralopo mādesappaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃtaṃ sadisameva. jīvitindiyanti jīvitañca taṃ indiyañcetyatthe idamevādhikicca dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayoti samāsaṃkatvātenevakammadhārayasaññañcayuttatthattānenasamāsasaññaṃ katvā vuttatthanamappayogo
[269] ti casaddamappayogaṃkatvā tesaṃvibhattiyolopāceti vibhattilopādimhi kate rūpaṃ. samaṇabrāhmaṇātisamaṇoca brāhmaṇocātyatthe idamevādhikicca nāmānaṃ samuccayodvandoti dvandasamāsādikekatvā samāsantatopaṭhamā bahuvacanañca atonena sovātyadhikicca sabbayoninamā eti yovacanassā kārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādikaterūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
317. tesaṃvibhattiyo lopā ca. kimatthamidaṃ. tesaṃ yuttatthānaṃsamāsānaṃvibhattilopā hontī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. anuvattamānepihasamāsaggahaṇe tesaṃ gahaṇakaraṇe payojanañca caggahaṇaphalañca sayamevavakkhati. tesaṃ vibhattilopāceti vuttaṃ. athako solopoti. adassanaṃ. adassanaṃ lopātice. bhodevabhoyakkhetyādīsu pubbasarādassanasambhavādīghanti caparasarādassanasambhāvāpubboceticadīghaṃ siyāti. nakhomayamevaṃ vakkhāmaadassanamattaṃ lopoti. atha kho sato adassanaṃlopo. nacatatthasato adassanaṃ sambhavati. sato adassansaṃsambhavati. sato adassanaṃlopotice. kathaṃ satoadassanaṃ sambhavati. nahidevasatenāpisatosaddassādassanaṃ kātuṃ sakkā. athāpisiyānusatosaddassa viddhaṃ sanadhammattāsiyāvādassananti. tampina. tadāsabbesampilopasambhāvā. tassacāhetukattā. tasmā lopavidhānaññevasambhavatīti. vuccate. yathā devādippaṭibimbepupphādisakkāraṃ katvā vattārobhavanti devāmesakkatāti. bhavaticatenatesaṃbuddhi. guḷakīḷaṃkīḷanto ekaṃguḷaṃ gilatvā ekañcaniggūhitvā punapassantubho nto gilitaṃmeguḷaṃ nābhito nīharitvā dassemīti vatvā nābhitotaṃnīharitaṃviya katvā niggūhitameva dasseti. avetica taṃ loko acchariyaṃbhogilitaṃ guḷaṃ nāmanābhito nīharitvā dassetīti. evaṃsaddappatirūpakaṃ kiñciviggahavākyaṃvikappetvā vibhattilopenābhisaṅkhate tasmiṃ samāsavākyamabhisaṅkhantanti vadanti. bhavati ca tena tesamatthappaṭipatti. viggaha vākyeca tappatirūpake vibhattilopaṃ katvā punaluttavibhattikamidanti samāsapadaṃdassenti.
[270] aveticataṃloko luttavibhattikametaṃsamāsapadanti. sammuti kathāhesā lokasaṅketasiddhi. lokappasiddhecatthe lokovapamāṇaṃ. vuttañhi saṅketavacanaṃ saccaṃ. lokasammuti kāraṇanti. nahi paramatthato gopatirūpakaṃ hantvā goghātako hotīti. kathinadussaṃāgantukabhattantyūdāharaṇāni. tāni heṭṭhā vuttāneva. vāsiṭṭḥo venateyyotitesaṃgahaṇaphalāni. tattha vāsiṭṭho ti vasiṭṭhasaddato vasiṭṭhassa apaccantyatthevāṇapacceti ṇapaccayaṃ katvā vuttatthānamappayogoti apaccasaddassa cāppayovaṃtesaṃvibhattiyolopācetyatthe tesaṃgahaṇena vibhattilopaṃ tesaṃ ṇolopanti ca ṇalopaṃ vuddhādi sarassa vāsaṃ yogantassasaṇeceti vuddhiṃ saralopo mādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassalopaṃ parasarassa pakati bhāvañcakatvā netabbaṃnetvāvuttanayena taddhitattānāmattaṃ katvā tatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. venateyyotivinatāsaddato vinatāya apaccantyatthevāṇapacceti vattamāneṇeyyokattikādīhītiṇeyyapaccayādimhi kate rūpaṃ. anekatthattānipātānaṃcaggahaṇassacanipātattā tapphalaṃ dassento caggahaṇamavadhāraṇatthantyādimāha. tattha ca avadhāraṇaṃ nāmakatthaci idhavuttavidhānassa nivattanaṃ. pabhaṅkarotyādīni udāharaṇāni. tattha ca pabhaṅkaroti pabhasaddūpapadassa karakaraṇe ti massaladdhadhātusaññādissa pabhasaddato dutiyekavacanaṃkatvā dhātusaddato saññāyamanūti vattamāne sabbato ṇvutvāvīvātiapaccayaṃkatvā netabbaṃ netvā kitakattā namamivakatvā tato syuppattādikaṃ nāmānaṃsamāso yuttattho ubhetappurisātivattamāne amādayoparapadebhīti pabhaṃkaro tītyatthe samāsekate iminā vibhattilope sampatte idheva caggahaṇenatasmiṃ paṭisiddhekaterūpaṃ. amatandadotiamatasaddūpapadassadadadānetīmassarūpaṃ. sesaṃ suviññeyyameva.
318 – ka. pakaticassa sarantassa. kimatthamidaṃ. luttāsuvibhattīsu assasamāsapadassasarantassa pakatirūpānihontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. anantarasuttato vibhattiggahaṇañceva lo
[271] paggahaṇañca atthavasā vibhattivipariṇāmo ti katvā sattamyanteva senehānuvattate. tenaluttāsu vibhattīsu assasarantassapakatirūpānihontī tyattho. viggahosuviññeyyova. cakkhusotantyādīni udāharaṇāni. tattha ca cakkhusotanti cakkhucasotañcā tyatthe vuttanayena dvandasamāsādikaṃ katvā samāsakaraṇato pubbesotasaddato sivibhattiṃ katvā napuṃsakattāsino amādesañca katvā saralopomādesa paccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassacalopaṃpubbakkharassacaparaṃupanītattā evavibhattimhi lutte cakkhusotaṃtirūpappasaṅge iminā pakati bhāvenaluttesaramānetvācakkhusotasaddato sonapuṃsakaliṅgo digussekattantyadhikicca tathādvandepāṇi tūriya yoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnañceti napuṃsakalingattamekattañca katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. mukhanāsikanti mukhañcanāsikācetyatthe vuttanayena dvandasamāsādikekate rūpaṃ. rājaputtoti rañño putto tyatthe vuttanayena tappurisa samāsādike katvā samāsakaraṇatopubberājasaddato chaṭṭhekavacanaṃ katvā amhassamamaṃsavibhattissase tyādhikicca rājassa raññorājino setisavibhattissa rājasaddassa raññotyādesassakatattāputtasaddato sivibhattiṃ katvā atonenādhityakicca sotisissokāraṃ katvā saralopappakatibhāvañca pubbakkharassacaparamupanītattātadanurūpesampatte luttavibhattikānaṃ anenapakatibhāvaṃ katvāvuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ taṃ sadisameva. nanvasati pi masmiṃ mahiruhābhāvechāyābhāvoviyataṃ nimitte vibhattimhi lutte nemittakassalopādino vināvayogenābhāvosampajjatīti navattabbamevidanti. tanna. nimittābhāve pi nemittakassābhāve niyamābhāvato. dissati hi loke nimittassacandakantamaṇiyādino abhāve pi nemittakassa jalādino bhāvo evaṃniyamābhāve saṅkāsiyā taṃ nimittevibhattimhi lutte nemittakassa lopādino abhāvo bhaveyyanabhaveyyāti. tasmā tadapagamanatthamassavacananti. tadatthampinavattabbaṃ. payogavasenaniyamobhavissati. ubhinnampi hisambhavesati yasmiṃ sannissi
[272] tepayogosijjhati. tasseva nissayokātabbo. tathā hi samudāyāvayavavākyanipphattisambhavepitathātathāpayogasijjhanato akkharasaññā avayaveviññāyati samāsasaññā samudāyeti. saccaṃ. tathā pi viññāpanatthamassavacanaṃ. siddhesatyārambho hi ñāpakāyahoti vināsuttavacaneneha nimittabhāve nemittakābhāvo hotīti. kimetassa ñāpanepayojananti ce. kvi paccayantādisaṃ siddhi. bhujagotyādīsuhi dhātvantassalopo kvimhīti kvīnimittelopekate kvilopo ce ti lopanimitte kvimhi lutte nemittakassalopassa abhāvobhaveyya. satthā ti ādīsu satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti sinimittepi āādesekate tatothaṃnimittesimhi lutte ādesābhāvosiyā. gacchantyādīsusimhigacchantādīnaṃ ntasaddo antintasaddassa amādese kate sesatolopaṃgasipīti simhilutte amādesābhāvo bhaveyya. evantuviññāyamāne tadatthaṃvuttassa kassacisuttassābhāvatonābhāvappasaṅgoti. tadatthampi navattabbaṃ. passanto pi hi kvilopādike dhātvantalopādike vidadhāti. tena viññāyati nābhāvo hotīti. aññathādhātvantalopādivacanamevaniratthakaṃ bhaveyya. kvilopādivimuttassatādisasseva payogassābhāva totikintenañāpakena kārakādisaṃ siddhi. kārakoti ettha hikitakattānāmattūpagatedhātuttamāgammapavattassa ṇvupaccayassābhāvobhaveyya. tathā pabbatāyatītyādīsu nāmattamāgammapavattassāyapaccayassadhātuttamāgammābhāvosiyā. nacevaṃ sakkāvattuṃ passantopi nāmattādikeṇvupaccayādikevidadhāti. tena viññāyati nābhāvo hotīti. nāmattādisaṃ siddhiyā tadārambhoti mantuṃ sakkuṇeyyattā. akādesādi vacanamatthakanti ce. na. āyādisvatādisambhavato. kārakasaddato āyanāmakokattūpamānādācāreti āyapaccayekate kiñcāpi nāmattamāgammaṇvupaccayādīnamabhāvo. tathā pi āpaccayādikepaṭiccadhātutthesañjāteṇvupaccayādi saṃsiddhi. tathākārakīyasaddato ṇvupaccayādike kate kiñcāpi dhātutthamāgamma dhātuvihitapaccayavibhattīnamabhāvo.
[273] tathā pi nāmatte sañjāte dhātupaccaya tabbihita vibhattisaṃsiddhi. tatthevaṃviññāyamāne tadatthaṃ vuttassakassa cisuttassābhāvato nābhāvappasaṅgoti. tadatthampinavattabbaṃ. nahiyehiyesamuppatti. tesaṃtambhāvahāni. paṭo ḍaḍḍho. rukkhaṃ chindahītyādīsuviya samudāye pavatto avayavepiviññāyatīti ce. upacaritāmetaṃ. upacārena pibhikkhāvāseti. padīpo sajjhāyatītyādīsuviya kāriyasambhavo ti ce. taṃitaratthā pi samānaṃ. yathā avayavasetena setābakātivuccati. avayavakaṇhatāyaca kaṇhogoṇoti. tathevehāpi avayavassadhātunāmattāsabbānipidhātunāmānīti upacarīyante. tato natappaṭibandhābhāvoti. evañcetenapikānohāni. tadāpihināmadhātuppaṭibandhavibhattiyā bhāvappasaṅgato siddhova nimittābhāvo. tatotadapagamanatthaṃ suttārambho ti. tanna. taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuca dhātupaccayehi vibhattiyo ti vacanato siyā va nesaṃnāmadhātutāti natappaṭibandhābhāvoti. evañcetenapikānohāni. tadāpihidhātuppaṭibandhānañcevaṇvupaccayādīnaṃnāmappaṭibaddhānañcāyādīnamabhāvappasaṅgato siddhova nimittābhāve nemittakābhāvo. tato tadapagamanatthaṃ suttārambhova. yehi yesamuppatti. natesaṃtambhāvahānīti ce. na. samudāyepavatto avayave pi viññāyati. upacaritametanti ce. upacārenāpi kāriyādhigamo hoti. tasmā vinā suttena nimittābhāvena nemittakābhāvoti viññāpanatthamidamāraddhaṃ. suttaṃ vinā nimittā bhāvena nemittakābhāvoti ce. kathaṃ dīghajaṅghotyādīsu. yadā hi itthiyaṃbhāsitapumitthīpumāvaceti pumabyapadesekate āpaccayābhāvo bhaveyya. tadāsiyā dīghajaṅghotyādīsiddhi. napanaññadā. nanu ca bhosuttaṃvinā nahotīti vuttaṃ. atthice ti suttaṃ itthiyaṃbhāsitapumitthīpumāvaceti atthi. natutenatadabhāvāsidhānaṃ. atha kho pumabyapadesassa anatthakattā tadevabhavissati. nahi pumabyapadesavidhānena aññaṃ kiñci payojanaṃsambhavati aññatrāpaccayābhāvā. tena pumāvacetidaṃvuttaṃ hoti. yathā pumatthavācako itthivācakassa āpaccayassābhāgī evamayampīti. nanu yathāamitthi amisamāpattītyādīsu
[174] sonapuṃsakaliṅgotikatena napuṃsakaliṅgena sarorassonapuṃsaketyādikaṃkāriyamevātidissati. napanitthivācakānaṃ īpaccayānamabhavo. evamihāpikāriyātidesena bhavitabbanti. tanna. tathā vidhassevebhapumatthappaṭibaddhassa kassacikāriyassābhāgā. tasmā na vinā suttantyādivacane kocivirodho. sarantasseti vacanaṃbyañjanantassa pakatibhāvasaṅkānirāsatthaṃ. luttāsuti vibhattīsutassa dverūpānisambhavanti sarantāsarantabhedato. tattha sarantasseva rūpassa pakatibhāvo. nabyañjanantasseti ñāpanatthaṃ sarantasseti vacanaṃ. aññathāluttāsuvibhattīsunimittābhāve nemittābhāve nemittakābhāvappasaṅgepakatibhāvo vuttotipi saṅkāsiyā. na byañjanantassa pakati bhāvotice. kathaṃ kiṃ samudayotyādīsu. bhatthahiko samudayoassāti bahubbīhimhikate vibhattilopecasarantassa pakatibhāvena kiṃ samudayotitbhavitabbaṃ. tassa byañjanantattāti. tanna. tassasarantattā. viññāyati hi tassa sarantatākissakaveceti vacanato. kimimehithanti vacanatobyañjanantatāviññāyatītice. tanna. tattha niggahītassapubbaṅgamā aṇuṃthūlāniavaṃsirotaṃ dhammotyādīsuviyaniccamāgamavasenevupaṭṭhitattā. kissakaveceti etthā pi kasmā nasuyyatīti ce. sukhuccāraṇatthaṃ luttattā. pakatiyāvaniggahītantassa sukhuccāraṇatthaṃ lopaṃ katvā niddesotice. idhasarantasseti vacanato nataṃ viññāyati. aññathā idhasarantasseva pakatibhāvassa vuttattākiṃ samudayoti ettha ca pakati bhāva sambhavāvisaya visayīnamaññoññabyavahatisiyā.
218 – kha. siyāliṅgassa ca. liṅgassacapakatibhāvo hotītyattho. netaṃporāṇakaṃ. idañhi anantarasutte sarantasseti vacanatontasarantassevapakatibhāvo. nādesavatoliṅgassetimaññamānehisamāsatthākovidehipakkhittaṃ yadihisarantassa pakatibhāvaṃ vaṇṇeyya. antasarassetivadeyya. atoviññāyati sarantassaliṅgassa ca pakatibhāvo hotīti. evamanantarasutteneva sijjhanato kimanenasuttena.
219. upasagganipātapubbako abyayībhāvo. kimatthamidaṃ. upasaggapubbako nipātapubbako ca samāsasañño hoti abyayībhāva saññocātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. samāsaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. upecca atthaṃsajantītyūpasaggā. padānamādimajjhāvasānesunipatantīti nipātā. upasaggā ca nipātāca upasagganipātā. tepubbakā yassaso upasagganipāta pubbako. abyayībhāvoti iminātulyādhikaraṇaṃ. garusaññākaraṇamassa sabhāvadīpanatthaṃ. ayañhiaṃvibhattīnamakārantāabyayībhāvā aññasmā lopoceti vuttattā yebhuyyena tattha vuttaṃrūpadvayaṃ ṭhapetvā rūpantarānāpajjanato byayaṃbhavantīti byayībhāvātivattabbānaṃ dvandasamāsādīnaṃpaṭipakkhasabhāvattā nabyayaṃbhavatīti abyayībhāvoti vattabbo. upasagganipātapubbako abyayībhāvotice. kathamabrāhmaṇotyādīsu. tepihinipātopasaggapubbakāti. nehanipātopasaggapubbamattakānamabyayībhāvo. atha kho nipāto pasaggapubbaṅgamānaññeva nipāto pasaggapubbakānaṃ. evañcasatitesaṃ nipāto pasaggapubbamattakānamabyayībhāvo. atha kho nipātopasaggapubbaṅgamānaññeva nipātopasaggapubbakānaṃ. evañca satitesaṃ nipātopasaggapubbaṅgamatāyanipātopasagganamattosamāsattho bhaveyya. nāmānañcattho upasajjanibhūto pubbapadatthappaṭṭhānohi abyayībhāvo. nacābrāhmaṇādīsu upasagganipātatthānaṃ paṭṭhānatāsambhavati. nāmatthānañcopasajjanitā. tesañcuttara padatthappaṭṭhānatāyuttatthavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbā. tenevāhaattaṃ nassatappuriseti. uttarapadatthappaṭṭhāno hitappuriso. samāsaniyametanniyamanatthaṃ tappurisaggahaṇantice. na. asamāsappaṭikkhepanatthaṃ. nahinagacchatītyādīsu asamāsapadesuattaṃ hotīti. kathamupasagganipātapubbakoti vacanenanipāto pasaggapubbakatā nipāto pasaggapubbaṅgamatāca viññāyatī ti ce. kate kasesattā tattha ce ko upasagganipātapubbagotivattabbe kulūpakotyādīsu viya upasagganipātapubbako ti vutto. evañhitattha saddasiddhi. pubbepaṭṭhānabhāvegacchantīti pubbagā. paṭṭhānānametamadhivacanaṃ. upasagganipātāpubbagāpaṭṭhānāyassasoupasagganipātapubbakoti. aññatthapana vibhattyatthe. samīpatthe. samiddhatthe. viddhiyaṃ. sabbadāatthābhāve. vijjamānassa accaye. ubhayākāravini
[276] muttassa paccayavekallatosampati anupaladdhiyaṃ. saddapātubhāve. pacchatthe. yathātthe. anupubbatthe. apubbācarimatthe. sadisatthe. sampannatthe. sākalye. antavacane. sadisatthavajjitesvaññesvatthesuyathāsaddassa avadhāraṇattheyāvasaddassa. mattatthevattamānenapatināsahanāmassa. tatiyekavacanantānaṃ akkhasalākāsaddānaṃ ekadviticatusaṅkhyāsaddānañca idaṃvuttaṃ natathāyathā pubbetiatthe vattamānena parināsaha akkhādikīḷāyaṃ. pañcamyantenasaha apaparibahiudiccāsaddānaṃ. āiccetassa pariyādābhividhimhi. lakkhaṇavācakena saha abhipatiiccetesamabhimukhe. anusaddassa samīpatthe. tassevāyāmatthe. tiṭṭhavvādīnaṃaññapadatthe ṭhānekālevā. chaṭṭḥyantenasaha pāremajjhesaddānaṃ. vaṃsavācakenasaṅkhyāsaddānaṃ. tesañcanadīvācakehi saddhiṃ. aññapadatthe saññāyaṃ nadīvācakānaṃ visuṃ visuṃ abyayībhāvasamā sovutto. tattha ca vibhatyuttheitthīsuadhi adhitthītyādīsu. samīpatthekumbhassasamīpamupakumbhantyādīsu. samiddhatthemagadhānaṃ samiddhisu māgadhantyādīsu. viddhiyaṃ iddhiyāviyuttoviddhiyaṃ. saddhikānaṃ dussaddhikaṃdumbhojanantyādīsu. sabbadā atthābhāve abhāvo makkhikānaṃnimmakkhikaṃ nimmasakaṃniddarathantyādīsu. vijjamānassa accaye atītohimonihimantyādīsu. ubhayākāravinimuttassapaccayavekallato sampati anupaladdhiyaṃsampatikosumbhamacchādanaṃnatthi atikosumbhantyādīsu. saddapātubhāve saddo pātubhūto kaccāyanassa yassaṃkathāyaṃ sākathāiti kaccāyanantyadīsu. itisaddo cetthavuttappakāratthaṃjoteti. pacchattherathānaṃ pacchāanurathantyādīsu. yathātthe yathassa rūpaṃ anurūpantyādīsu. anupubbatthejeṭṭhānaṃanupubbaṃ anujeṭṭhantyādīsu. apubbācarimeekakkhaṇesahacakkenadhārayaṃ sacakkantyā dīsu. sadisatthesadisorūpena sarūpantyādīsu. sampannatthe sampannaṃkhettaṃ sakhettantyādīsu. tatrahi sahasaddo sampannattho. sākalye samakkhikantyādīsu. kalāsaddo ce tthāvayavavācako. saha kalāhitisakalaṃ. sāvayavantyattho. tassabhāvosākalyaṃ. tasmiṃ sākalye. makkhikāhisakalamannaṃ samakkhikaṃ. kasiṇattho vāsākalyasaddo. tadā kasiṇamakkhikāhi missamannaṃ samakkhi
[277] kantivuccati. antavacane soṇādimadhīte tyādīsu ñaṇadyantamadhitetyattho. sadisatthavajjitesvaññesvatthesuyathāsaddassayeyevuḍḍhāyathāvuḍḍhantyādīsu. vicchāvacanohi tatra yathāsaddo. yavasaddassāvadhāraṇe jīvassa yattako paricchedo yāvajīvantyādīsu. mattatthevattamāne napatināsahanāmassa attatthekiñci mattaṃ sākaṃ sākapatītyādīsu. tatiyekavacanantānaṃ akkasalā kāsaddānaṃ ekadviti catusaṅkhyāsaddānañca idaṃvuttaṃ natathāyathāpubbetyatthevattamānenaparināsaha akkhādikīḷāyaṃ akkhenedaṃvuttaṃ natathāyathāpubbe akkhapari. salākāyedaṃvuttaṃ natathā yathā pubbe salākāpari. ekenadvīhi tīhi catūhyidaṃvuttaṃ natathāyathā pubbeti ekaparidviparitipari catupparītyādīsu. pañcamyantena saha apaparibahiuddicādīnaṃ apapāṭaliputtāvuṭṭhodevo apapāṭaliputtaṃ paripāṭaliputtaṃ bahipāṭaliputtaṃ udiccapāṭaliputtantyādīsu. pañcamyantena saha āiccetassa mariyādābhividhimhi āpāṭaliputtā vuṭṭḥodevo āpāṭaliputtaṃ. ākumārāyaso kaccāyanassa ākumārantyādīsu. lakkhaṇavācakena saha abhipatiiccetesamabhimukhe aggimhi abhimukhāsalabhāpatanti abbhaggipaccaggītyādīsu. anusaddassa samīpattheva nassasamīpamanuvanantyādīsu. tassevāyamatthe anugatāgaṅgāanu gaṇgaṃ bārāṇasītyādīsu tiṭṭḥavvādīnaṃaññapadatthe ṭhāne kālevā tiṭṭḥanti gāvotasmiṃ ṭhāne kālevātiṭṭhagu. vahanti gāvoasmiṃ ṭhāne kālevāvahagu. khaleyavāasmiṃ kāleṭhāne vākhalayavantyā dīsu. chaṭṭḥyantena saha pāremajjhesaddānaṃ pāre gaṅgāyapāregaṅgaṃ. majjhegaṅgāyamajjhegaṅgantyādīsu. vaṃsavācakena saṅkhyāsaddānaṃ tato kosalāvaṃsā assaparamparāyāti tikosalantyādīsu. te sañcanadīvācakehi saddhiṃ sattagodhāvariyo samāhaṭāsattagodhāvarantyādīsu. aññapadatthe saññāyaṃ nadīvācakānaṃ umattāgaṅgāyasmiṃ padese umattagaṅgaṃ. tuṇhigaṅgaṃ lohitagaṅgantyādīsu. evamatippañcitampi nippapañcomahākaccāyano yaṃjinavacanānurūpaṃ. taṃsabbamapariccajitvāupasagganipātapubbako abyayībhāvotimināvāggahesi. upanagarantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca upanagaranti nagarassa samīpe
[278] pavattatītyatthe nāmānaṃsamāso yuttattho tyadhikicca anenasamāsaṃkatvāabyayībhāvasamāsañca nāmānaṃ samāso yuttattho ti samāsasaññañca katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopañcapakaticassasarantassāti sarantassapakatibhāvañca nāma mivakatvā tatosyādyuppattiṃ katvākvacisamāsantagatānamakārantoti vattamāne aṃvibhattīnamakārantā abyayībhāvātivibhattiyā amādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. tathādarathānamabhāvo niddarathaṃ. masakānamabhāvo nimmasakaṃ. vuḍḍhānaṃpaṭipāṭi. yeyevuḍḍhāvātiyathāvuḍḍhaṃ. jīvassayattako paricchedo yāvajīvaṃ. cittamadhikiccapavattantīti adhicittaṃ. pabbatassa tiro tiro pabbataṃ. sotassapaṭipaṭisotaṃ. pāsādassa anto antopāsādantyatthesamāsekate itaresaṃrūpasiddhi.
320. sonapuṃsakaliṅgo. kimatthamidaṃ. so abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgo va daṭṭhabbo ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. abyayībhāvaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova viggaho ca. napuṃsakaliṅgo ti kāriyātideso. yathāmañcaṭṭḥā mañcāti vuccanti. tathā napuṃsakaliṅgaṭṭhaṃkāriyaṃ napuṃsakaliṅganti vuccati. teneva viññāyati sonapuṃsakaliṅgakāriyabhāvo hotītyattho. taṃ pana sarorasonapuṃsaketyādināvuttavidhānaṃ. aññathāliṅgāti deseadhipaññantyādīsu adhiñāṇantyādirūpaṃ. adhikumārītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca adhikmārīti kumārīsu adhītyatthe nāmānaṃ samāso yuttatthoti vattamāne upasagganipātapubbako abyayībhāvoti samāsaṃkatvā vuttanayena samāsasaññañca abyayībhāvasaññañca katvā tesaṃvibhattiyolopācetivibhattilopaṃ katvā iminā napuṃsakaliṅgatthañca katvāsamāsattānāmamivakatvā tato syuppattiṃ katvāsarorasso napuṃsake ti sarassa rassaṃ katvāaññasmālopoceti vibhattimhi lutte rūpaṃ. tathāvadhuyā samīpevattatīti upavadhu. gaṅgāyasamīpevattatī ti upagaṅgaṃ. kevalaṃpanetthaheṭṭḥāvuttanayena vibhattiyā amādesakaraṇameva viseso. maṇikāyasamīpevattatīti upamaṇikaṃ.
[279] 321. digussekattaṃ. kimatthamidaṃ. digusamāsassa ekattaṃ hoti napuṃsakaliṅgattañcāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. napuṃsakaliṅgaggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyova. tilokantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca tilokanti tayolokā samāhaṭātyātthe nāmānaṃ samāso yuttatthoti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayoti samāsaṃ katvā vuttanayena samāsasaññañca vibhattilopañca katvā dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayotivattamāne saṅkhyāpubbodigūtidigusaññaṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā ekattañca napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāmamiva katvā tatosyuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsake hi atoniccanti vattamāne sinti sissaamādesaṃ katvāsaralopapakatibhāvā dimhikate rūpaṃ. tathā tayodaṇḍātidaṇḍaṃ. tīṇinayanānitinayanaṃ. tayosiṅgātisiṅgaṃ. catassodisācatuddisaṃ. dasadisādasadisaṃ. pañcaindiyānipañcindiyaṃ.
322. tathādvandepāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnañca. kimatthamidaṃ. tathādvandesamāse pāṇyaṅga tūriyaṅga yoggaṅga sensṅga khddajantukavividhaviruddha visabhāgattha iccevamādīnaṃekattañca hoti napuṃsakaliṅgattañceti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. napuṃsakaliṅgaggahaṇañca ekaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. pāṇinoca tūriyānica yoggānicasenāca pāṇitūriyayoggasenā. tesaṃaṅgānipāṇitūriyayoggasenaṅgāni. khuddānijantukānikhuddajantukāni. vividhenākārenaviruddhāvividhaviruddhā. vividhācatesabhāgācāti visabhāgā. pāṇitūriyayoggasenaṅgānicakhuddajantukānicavividhaviruddhācavisabhāgācapāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddha visabhāgā. te atthāyesante pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā. te ādayo yesantepāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādayo. tesaṃ pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādayo. tesaṃpāṇitūriyayoggasenaṅga khuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnaṃ. casaddo samuccayattho. cakkhusotantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca cakkhusotanti cakkhuca sotañcātyatthe
[280] nāmānaṃsamāso yuttattho ti vattamāne nāmānaṃsamuccayo dvando ti dvandasamāsaṃ katvā vuttatthānamappayogoti casaddamappayogaṃ katvā vuttanayena samāsasaññañcavibhattilopañca katvā anantarasuttadvayamadhikiccimināekattañcanapuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattānāmamiva katvātato syuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccantyadhikiccasintisissa amādesaṃ katvāsaralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. sesānitaṃsadisānevāti.
323. vibhāsā rukkhatiṇapasudhanadhañña janapadādīnañca. kimatthamidaṃ. rukkhatiṇapasudhanadhaññajanapadādīnamekattañca napuṃsakaliṅgattañca hoti dvindasamāsevikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. napuṃsakaggahaṇañca ekattaggahaṇañca dvandaggahaṇañcānuvattate. atthosuviññeyyovaviggahoca. casaddo samuccayattho. anantarasutteneva. siddhevikappanatthamidamāraddhaṃ. assatthakapitthanantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca assatthakapitthananti assatthoca kapitthanocātyatthe vuttanayena dvandasamāsādiṃ katvāanantarasuttadvayamadhikiccimināekattañcanapuṃsakaliṅgattañca katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. assatthakapittha nāti vibhāsāggahaṇaphalaṃ. taṃpana vuttanayena samāsādiṃ katvā vibhāsāggahaṇeniminā ekattādimakatva tato bahuvacanayovibhattiṃ katvā atonena sovāti vattamāne sabbayoninamāeti yovacanassākārādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhikate rūpaṃ. sesānivuttasadisāneva.
324. dvīpade tulyādhikaraṇe kammadhārayo. kimatthamidaṃ. dvipada iccetyāni tulyādhikaraṇāni yadā samassante. tadā so samāso kammadhārayasaññohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. samāsaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. tulyaṃ adhikaraṇaṃ yesantāni tulyādhikaraṇāni. dvepadāni yesaṃ kānidvipadāni. tulyādhikaraṇānīti minā tulyādhikaraṇaṃ. idhapana kammavacanicchāsambhavādvipade tulyādhikaraṇetivuttaṃ. aññassa samāsavidhāyakassābhāvā idampi saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakanti daṭṭhabbaṃ. idhāpi garusaññākaraṇaṃ kammamivadvayaṃ dhāretīti kammadhārayo ti
[281 = 319] anvatthasaññāya samāsassa sabhāva dīpanatthaṃ. mahāpurisotyādīnyudāharaṇāni. tatthaca mahāpurisoti mahantoca sopurisocātiatthe nāmānaṃ samāsoyuttatthoti vuttamāne iminā samāsaṃ katvā nāmānaṃ samāso yuttatthoti samāsa saññaṃ katvā iminākammadhārayasaññaṃ katvā tesaṃvibhattiyolopāceti vibhattilopañca katvāvuttatthānamappayogotica tasaddamappa yogaṃkatvā mahataṃmahātulyādhikaraṇepadeti mahantasaddassa mahādesaṃkatvā samāsattānāmamivakatvā tatosyuppattiṃ katvā atonenātyadhikicca sotisissokārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. tathākaṇhocasosappocātikaṇhasappo. nīlañca taṃuppalañcātinīluppalaṃ. lohitañca taṃcandanañcāti lohitacandanaṃ. brāhmaṇīca sādārikācāti brāhmaṇadārikā. khattiyāca sākaññācātikhattiyakaññāti. ettha ca antadvayasmiṃ itthiyaṃbhāsitapumitthīpumāvacetivattamānekammadhārayasaññe ceti pumamiva katvā itthiyamato āpaccayoti katassāpaccayassacatamevādhikiccanadāditovāītikatassīpaccayassacābhāvakaraṇameviseso. sesaṃsuviññeyyameva.
325. saṅkhyāpubbo digu. kimatthamidaṃ. saṅkhyāpubbokammadhārayasamāsodigusaññohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kammadhārayaggahaṇañcasamāsaggahaṇañcavattate. atthosuviññeyyova. saṅkhyāpubboyassa sosaṅkhyāpubbo. idhāpi garusaññākaraṇaṃ dvegāvo digu. digusadisattā ayampisamāso digūti anvatthasaññāyasamāsassa sabhāvadīpanatthaṃ. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāneva.
326. ubhe tappurisā. kimatthamidaṃ. ubhedigu kammadhārayasamāsā tappurisasaññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kammathārayaggahaṇañcadiguggahaṇañca samāsaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. idhacagarusaññā karaṇaṃ tassa purisotappuriso. tappurisasadisattā auampisamāsotappurisoti anvatthasaññāyasamāsassasabhāvadīpanatthaṃ. abrāhmaṇotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca abrāhmaṇo ti nabrāhmaṇotyatthe nāmānaṃsamāso
[282] yuttatthoti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayoti samāsaṃkatvā vuttanayena samāsasaññañca kammadhārayasaññañca vibhattilopañca katvā anantarasuttadvayamadhikicciminā tappurisasaññaṃ katvā attaṃnassatappurisetinasaddassa attaṃ katvā vuttanayena nāmamivakatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. tathā navasaloavasalo. apañcavassanti pañcavassāni samāhaṭānītyatthe nāmānaṃ samāsoyuttatthoti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayotisamāsaṃ katvā vuttanayena samāsasaññañca kammadhārayasaññañca vibhattilopañca katvā saṅkhyāpubbodigūtidigusaññaṃkatvā sonapuṃsakaliṅgoti vattamāne digussekattanti napuṃsakaliṅgattamekattañca katvātatosyuppattiṃ katvā iminā tappurisasaññaṃ katvānapañcavassantyatthe heṭṭhāvuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogenasuviññeyyāneva.
327. amādayo parapadeti. kimatthamidaṃ. tāamādayovibhattiyo yadāparapadebhināmehisamassante. tadāsosamāsotappurisasaññohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tappurisaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyovaviggahoca. aññassa samāsavidhāyakassābhāvā idampi saññāvidhānamukhenasamā savidhāyakantidaṭṭḥabbaṃ. bhūmigato tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhūmigatotibhūmiṃ gatotyatthenāmānaṃsamāsoyuttattho ubhetappurisātivattamāne imināsamāsaṃkatvā vuttanayena samāsasaññañca tappurisasaññañca vibhattilopañca katvāsamāsattānāmamiva katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. sabbarattiṃ sobhaṇosabbarattisobhaṇo. apāyaṃgatoapāyagato. issarenakataṃissarakataṃ. saññenaviddhosaññaviddho. kathinassadussaṃkathinadussaṃ. āgantukassabhattaṃ āgantukabhattaṃ. methunasmāapetomethunāpeto. corābhayaṃ corabhayaṃ. raññoputtorājaputto. dhaññānaṃrāsidhaññarāsi. rūpesaññārūpasaññā. saṃsāredukkhaṃ saṃ sāradukkhantyatthevuttanayena samāsādimhikate rūpāni.
328. añña padatthesu bahubbīhi. kimatthamidaṃ. aññesaṃ pa
[283] dānaṃatthesunāmāniyadāsamassante. tadāsosamāso bahubbīhisaññohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. samāsaggahaṇamihānuvattate. samāsapadato aññaṃpadaṃ aññapadaṃ. tassa attho aññapadatthā. tesu aññapadatthesu. attho suviññeyyova. idhāpigarusaññākaraṇaṃ bahavovītayoyassa soyaṃ bahubbīhi. bahubbīhi sadisattā asampisamāso bahubbīhīti anvattha saññāya samāsassa sabhāvadīpanatthaṃ. aññassasamāsavidhāyakassābhāvā idampi saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakanti daṭṭhabbaṃ. āgatasamaṇo tyādī nyudāharaṇāni. tattha ca āgatasamaṇo ti āgatā samaṇā imaṃ saṃghārāmantyatthe nāmānaṃsamāso yuttatthoti vattamāne imināsamāsaṃkatvā vuttanayena samāsasaññañca bahubbīhisaññañca vibhattilopañca katvā samāsattānāmamivakatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itopaṭṭhāya brahmassarapariyantānivuttiyaṃ vuttanayeneva suviññeyyāni.
sayaṃ patitapaṇṇapupphaphalavāyutoyāyārāti paṇṇañca pupphañca phalañca paṇṇapupphaphalāni. sayamevapatitānisayaṃpatibhāni. sayaṃpati tānicatāni paṇṇapupphaphalāni ceti sayaṃ patitapaṇṇapupphaphalāni. vāyuca toyañcavāyutoyāni. sayaṃ patitapaṇnapupphaphalānica vāyuto yāni ca sayaṃpatitapaṇṇapuppha phalavāyutoyāni. sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalavāyutoyāni āhārāyesante sayaṃ patitapaṇṇapupphaphalavāyutoyāhārā. isayo. yamettha vattabbaṃ. taṃheṭṭhā vuttameva. ayaṃ panadvandakammadhārayagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi. atha vā sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalavāyutoyehi āhārāye sante sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalavāyuto yāhārā. isayo. ayaṃ pana bhinnādhikaraṇabahubbīhi.
nānādumapatitapupphavāsitāsānūtinānāppakārādumānānādumā. nānādumehipatitāninānādumapatitāni. nānādumapatitānicā tāni pupphāniceti nānādumapatitapupphāni. nanādumapatitapupphehi vāsitā nānādumapatita pupphavāsitā. nānādumapatitapupphavāsitā sānū ya ssapabbakarājassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānū. pabbata
[284] rājā. ayaṃ panakammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi. atha vā vāsitāsānūvāsitasānū. sāpekkhattesatipigamakattāsamāso. nānādumapatitapupphehivāsitasānūyassapabbatarājassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānu. pabbatarājā. ayaṃ panabhinnādhikaraṇabahubbīhi. byālambambudharabinducumbitakūṭoti ambuṃdhāretīti ambudharo. koso. pajjunno. vividhoālambo byālambo. byālamboca so ambudharocāti byālambambudharo. byālambambudharassa bindu byālambambudharabindu.byālambambudharabindūhi cumbito byālambambudharabinducumbito. byālambambudharabinducumbito kūṭoyassa pabbatarājassasoyaṃ byālambambudharabinducumbitakūṭo. pabbatarājā. ayaṃ pana kammadhārayatappurisagambho tulyādhikaraṇabahubbīhi. atha vācumbitokūṭo cumbitakūṭo. sāpekkhattesatipi gamakattā samāso. byālambambudharabindūhi cumbitakūṭo yassapabbatarājassa soyaṃ byālambambudharabinducumbitakūṭo. pabbatarājā. ayaṃ panabhinnādhikaraṇabahubbīhi. adhitabalaparakkamajutītinamitāamitā. balañca parakkamocajutica balaparakkamajutiyo. amitābalaparakkamajuti yo yassasoyaṃ amitabalaparakkamajuti. ayaṃ pana kammadhārayadvandagambhotulyādhikaraṇa bahubbīhi. pīnorakkhaṃ sabāhūti uroca akkhañca aṃsocabāhuca urakkhaṃsabāhavo. pīnāurakkhaṃ sabāhavoyassasoyaṃ pīnorakkhaṃ sabāhu. ayaṃ pana dvandagambhotulyādhikaraṇabahubbīhi. pīnagaṇḍavadanathanūrūjaghanātigaṇḍocavadanañca thanocaūrūcajaghanañca gaṇḍavadanathanūrūjaghanā. pīnāgaṇḍavadanathanūrūjaghanā yassā sāyaṃ pīnagaṇḍavadanathanūrūjaghanā. ayaṃpana dvandagambho tulyādhikaraṇabahubbīhi. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabba makuṭakūṭacumbitaselasaṅghaṭitacaraṇoti surāca asurāca garuṭācamanujāca bhujagācagandhabbāca surāsuragaruḍamanuja bhujagagandhabbā. pavarāca te surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbāceti pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā. pavarasurāsuragaruḍamanuja bhujagagandhabbānaṃ makuṭānipavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭāni. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭānaṃ kūṭāni pavarasurāsuragaruḍamanuja bhujaga
[285] gandhabbamakuṭakūṭāni. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭe sucumbitā pavarasurāsuragaruḍamanujabhujaga gandhabbamakuṭakūṭacumbitā. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitācateselācetipavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitaselā. pavarasurāsura garuḍamanujabhujaga gandhabbamakuṭakūṭacumbita selehi saṅghaṭitā pavarasurāsura garuḍamanujabhujaga gandhabbamakuṭakūṭacumbitaselasaṅghaṭitā. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭa cumbitaselasaṅghaṭitācaraṇāyassatathāgatassa soyaṃ pavarasurāsura garuḍamanujabhujagagandhabbamakuṭa kūṭacumbitaselasaṅghaṭita caraṇo. ayaṃ pana dvandakammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇa bahubbīhi. pavarasaddaṃmakuṭasaddenavāselasaddenavācaraṇasaddenavā yojetvā samāsanayoviññeyyo. ayaṃ panacaraṇasaddenayojanākkamo. saṅghaṭitācaraṇā saṅghaṭitacaraṇā. pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitaselehisaṅghaṭitacaraṇāyassa tathāgatassasoyaṃ pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitaselasaṅghaṭitacaraṇo. ayaṃ pana bhinnādhikaraṇa bahubbīhi itarāni pana nayānuyogena suviññeyyāneva. nānāmusalaphāla pabbata tarukaliṅgarasaradhanugadāsi tomarahatthāti musalocaphāloca pabbatoca tarucakaliṅgaroca sarocadhanucagadāca asicatomaroca musalaphāla pabbata tarukaliṅgarasaradhanugadāsitomarā. nānāppakārā musalaphālapabbata tarukaliṅgaradhanugadāsitomarā nānāmusalaphālapabbata tarukaliṅgarasaradhanugadā sitomarā. nānāmusalaphāla pabbata tarukaliṅgarasaradhanugadāsitomarā hatthesu yesantenānāmusalaphālapabbatatarukaliṅgarasaradhanugadāsitomarahatthā. ayaṃ pana dvandakammadhārayagabbho bhinnādhikaraṇabahubbīhi.
329. nāmānaṃsamuccayodvando. kimatthamidaṃ. ekavibhatti kānaṃ nāmānaṃyosamuccayo. sodvandasaññohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. samāsaggahaṇamihāṇuvuttate. atthosuviññeyyova. samuccayanaṃ samuccayo. sampiṇdakaraṇamityattho. idhāpi garusaññā
[286] karaṇaṃ dvedvenāvādvandā. dvandasadisattā ayampisamāso dvandoti anvattha saññāyasamāsassa sabhavādīpanatthaṃ. tathāhi pubbapadatthappaṭṭhāno abyayībhāvo. uttarapadatthappaṭṭhāno tappuriso. aññapadatthappaṭṭhānobahubbīhi. ubhayapadatthappaṭṭhāno dvandoti. aññassasamāsavidhāyakassābhāvā idampi saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakanti daṭṭhabbaṃ. udāharaṇāni suviññeyyāneva.
330. mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade. kimatthamidaṃ. tesaṃmahantasaddānaṃ mahā ādesohoti tulyādhikaraṇe padetiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. bahuvacananiddeso mahantasaddassamahaiccādeso hotītiñāpanatthaṃ. tenevamahapphalantyādīni. sijjhanti. udāharaṇāni nayānuyogenasuviññeyyāneva.
331. itthiyabhāsitapumitthīpumāvace. kimatthamidaṃ. itthiyaṃ tulyāvikaraṇepade sacebhāsitapumitthī. pumāvadaṭṭhabbāti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. tulyādhikaraṇaggahaṇañca padaggahaṇañca vattate. bhāsito pumāyassāsābhāsitapumā. itthītiminātulyādhikaraṇaṃ. tenacaitthiyaṃ tulyādhikaraṇepade cebhāsitapumāitthīpumāvadaṭṭhabbātyattho. ettha ca itthīti itthivācakasaddamāha. aññathā bhāsitapumāti evanavattabbaṃ siyā. dīghajaṅghotyādīni udāharaṇāni. tattha cadīghajaṅghotidīghājaṅghāyassātyatthe nāmānaṃ samāsoyuttatthoti vattamāneaññapadatthesu bahubbīhītibahubbīhisamāsaṃ katvā bhāsitapumattātulyādhikaraṇattāca idha vuttavidhānaṃ katvāitthiyamato āpaccayotidīghasaddato katassapaccayassābhāvaṃkatvā samāsattā nāmamivakatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. tathākalyāṇabhariyā yassa soyaṃ kalyāṇabhariyo. pahūtāpaññā yassa soyaṃ pahūtapañño. brāhmaṇabandhubhariyātikimudāharaṇaṃ. taṃ pana brāhmaṇabandhuca sābhariyāce tyatthe vuttanayena kammadhāraya samāsādiṃ katvā satipi tulyādhikaraṇe pade bhāsitapumattābhāvā itthiyamato āpaccayoti katassāpaccayassābhāvādimhikate rūpaṃ.
332. kammadhāraya saññeca. kimatthamidaṃ. kammadhāraya
[287] saññecasamāseitthiyaṃ tulyādhikaraṇepadesace pubbebhāsitapumā idāniitthivācako. sopumāvadaṭṭhabboti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tulyādhikaraṇaggahaṇañca anantarasuttañcavattate. attho suviññeyyova viggahoca. udāharaṇāni ca heṭṭhā vuttāneva. itthiyamato āpaccayoti vattamāne nadāditovāīti katassīpaccayassābhāvakaraṇameveha viseso. khattiya bandhudārikā tyādīni kimudāharanāni. tattha casatipi kammadhārayattedārikā saddassa niyatitthivācakattābhāsitasaddassaniyatapumattā bhāvatoidhavuttavidhānaṃ nahoti. sesaṃsuviññeyyameva.
333. attaṃ nassa tappurise. kimatthamidaṃ. nassa padassa tappurisekadesattā tappuriseuttarapade attaṃ hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. udāharaṇāni pi heṭṭhā vuttāneva.
334. sare ān. kimatthamidaṃ. sare pare nassa padassa sabbasseva anādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva.
335. kadikussa. kimatthamidaṃ. kuiccetassa sare pare kad ādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. sesaṃ suviññeyyameva. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva.
336. kāppatthesuca. kimatthamidaṃ. kuiccetassakāādesohoti appatthesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. caggahaṇaṃ anekatthattānipātānaṃ kvacatthaṃ dīpeti. appattheti avatvā bahuvacanoccāraṇe payojanaṃ sayamevavakkhati. kālavaṇanti etthaappakaṃlavaṇantyatthe vuttanayena kamma dhārayasamāsasaññaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā kusaddassa kādesaṃkatvā vuttanayena syuppattādimhi katerūpaṃ. kāpupphanti ettha appakaṃ pupphaṃ yassātyatthe vuttanayena bahubbīhisamāsaṃkatvā kammadhārayasamāsaṃva iminākusaddassakādesaṃ katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. kāpurisoti kucchito puriso
[288] tyatthe vuttanayena kammadhārayasamāsaṃkatvā appatthābhāvepi bahuvacanassatthassa bahutādīpanato kucchitatthe kusaddassakādesaṃkatvā syuppattādimhikate rūpaṃ. itaraṃ caggahaṇaphalaṃ.
337. kvacisamāsantagatānamakāranto. kimatthamidaṃ. samāsantagathānaṃ nāmānaṃ antokvaciakārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthosuviññeyyovaviggahoca. devarājo ti devānaṃ rājātyatthevuttanayena tappurisasamāsaṃkatvā devarājasaddato syuppattiṃ katva brahmattasakharājādito amānanti vattamānesyāceti sivacanassa ākārādese sampatte imināsamāsantagatassarājasaddassa antassa akārādesaṃkatvā atonenātivattamānesoti sissokārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. nanvimināsamāsantagatassantasarassavihitattāsyācetisissākārādeseneva bhavitabbamevāti. nabhavitabbaṃ. yadisiyā. imassuccāraṇamanatthakaṃ siyā. akārantassāpihi iminā akārakaraṇaṃ tannimittavidhino asamāvesatthaṃ. syācetimināpana sissākārādese kate vidhino bhājanābhāvā kuto tannimittavidhinosamāvesosiyā. nanvimināvibhattādesassāvibhavittabbamevāti. nabhavitabbaṃ. evañhisatipayogāsijjhanato payogasiddhiyā suttopadesakoca. itaraṃ kvaciggahaṇaphalaṃ. aparānidve taṃ sadisāneva. pañcāhanti pañca ahāni samāhaṭānītyatthe vuttanayena digusamāsaṃ katvā sonapuṃsakaliṅgotivattamāne digussekattanti ekattaṃ napuṃsakattañca katvā tatovuttanayena sivibhattiṃ katvāiminā samāsantagatassaakārādesaṃ katvā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccanti vattamāne sintisissa amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. idaṃ pana lakkhaṇassapajjunnagatikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. paccakkhadhammātyādīnipiyaayamākāranto ikārantoceti saṅkāsiyā titannivattanatthañca. pañcagavanti pañcagāvo samāhaṭātyatthe vuttanayena digusamāsādiṃ katvā pañcagosaddato syuppattiṃ katvā imināsamāsantagatassa gosaddassa ante akāraṃ katvā gāvaseavaṃmhica
[289] tatonamaṃpatimhā luttecasamāseti vattamāne osareceti okārassa avādesaṃkatvā netabbaṃ netvā sissaamādesā dimhi kate rūpaṃ. nanviminā samāsantagatassa antassevabhavitabbaṃ. atha kathaṃ ante hotīti. kvacisamāsantagatānamakārantasseti vattabbepi evaṃ vacanamatthantaranidassanatthaṃ. ayampihi attho etassa sambhavati. kvacisamasantagatānaṃ nāmānaṃ antohutvā akāro hotīti. atha vā antasseva hotu kvacādimajjhattarānaṃ dīgharassāpaccayesucātivattamāne tesu vuddhilopāgamaviparītādesāceti sasaraṃ pana vakārāgamaṃkatvā pi rūpasiddhi veditabbā. īdisatthaṃvacanaṃ. chattupāhananti chattañca upāhanācātyatthe vuttanayena dvandasamāsaṃkatvā sonapuṃsakaliṅgodigussekattanti vattamāne tathā dvandepāṇi tūriyayogga senaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnañcātinapuṃsakaliṅgatthañcekattaṃkatvā napuṃsakaliṅgattā itthiyamato āpaccayoti katassāpaccayassā bhāvaṃ katvā imināsamāsantagatassa upāhanasaddantassa akārādesaṃ katvā vuttanayena sissa amādesādimhi kate rūpaṃ. idampi hilakkhaṇassa pajjunnagatikabhāvadassanatthaṃ. upasaradanti saradassa samīpevattatītyatthe vuttanayena abyayībhāva samāsaṃkatvā sonapuṃsaka liṅgotinapuṃsakaliṅgattaṃ katvā tato syuppattiṃ katvā iminā saradasaddantassa akārādesādimhi kate rūpaṃ. idampi anantaraṃ viya vuttaṃ. visālamakkhoti visālāakkhīyassā tyātthe vuttanayena bahubbīhi samāsaṃ katvā tato syuppattiṃ katvāimināakkhisaddantassa akārādesaṃ katvā sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. vimukhotivirūpaṃ mukhaṃ yassātyatthe vuttanayena bahubbīhisamāsādimhi kate rūpaṃ. idampi lakkhaṇassa pajjunna gatikabhāvanidassanatthaṃ. kvacisamāsantagatānaṃ antoti vattabbepi kāraggahaṇakaraṇepayojanaṃdassento kāraggahaṇaṃ kimatthantyādimāha. tattha ca paccakkhadhammāti paccakkhādhammā yassātyatthe vuttanayena samāsaṃ katvā syuppattiṃ katvā idhakāraggahaṇena dhammasaddantassa ātārādesaṃ katvā sesato lopaṃ gasipīti simhikutte rūpaṃ.
[290] surabhigandhīti surabhino gandho surabhigandhoti vattabbe kāraggahaṇena gandhasaddantassa ikārādesādimhi kate rūpaṃ. tathā sundarogandhosugandho. duṭṭhugandho duggandho. kucchito gandhokugandho. pūtino gandho pūtigandho ti vattabbe pi vuttanayena ikārādesaṃ katvā sugandhītyādīnisādhetabbāni. punatassevaphalaṃ dassento nadī antāca kattu antāca kapaccayo hotī tyādimāha. tattha ca bahunadi kohi bahūnadiyo yasmiṃ janapade tyatthe vuttanayena bahubbīhi samāsaṃ katvā bahunadīsaddato iminākapaccayaṃ katvā itthiyaṃbhāsitapumitthīpumāvaceti pumamiva katvāitthiyamatoāpaccayoti vattamāne nadāditovāītikatassīpaccayassā bhāvaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucātivattamāne tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesācetiākārassi kārādesaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. bahukattukotibahavo kattāroyassātyatthe vuttanayenasamāsaṃkatvā bahūnaṃ kattāti vā bahukattusaddato kapaccayādimhi kate rūpaṃ.
338. nadimhāca. kimatthamidaṃ. nadimhā ca kapaccayo hoti samāsanteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. samāsantaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇamanantarasutte kāraggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tasmiṃ ākaḍḍhite kapaccayopi ākaḍḍhitova hoti. tadanto gadhattātassa. bahutanti kotibahūkantiyo yassātyatthesamāsaṃ katvābahukanti saddato kapaccayādimhi katerūpaṃ. bahunadiko ti bahūnadiyoyassātyatthe samāsaṃkatvābahunadīsaddato kapaccayādimhi kate rūpaṃ.
339. jāyāyatudaṃjānipatimhi. kimatthamidaṃ jāyāicce tāyatudaṃ jāni iccete ādesāhonti patimhi pareti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. tudaṃ patijānipatītyudāharaṇāni. tānisuviññeyyāneva.
340. manumhāca. kimatthamidaṃ. manumhā ca āpaccayo hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇena paccakkhadhammātyādīsupi hoti. kaṇḍivadhanvātikaṇḍivodhanuyassātyatthe samāsaṃkatvā kaṇḍi
[291] vadhanusaddato āpaccayaṃ katvāukārassa vakāraṃkatvāparakkharaṃ netvā tatosyuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipītisimhi lutterūpaṃ.
341. aṃvibhattīnamakārantā abyayībhāvā. kimatthamidaṃ. tasmāakārantā abyayībhāva samāsā parāsaṃvibhattīnaṃ kvaci amādesohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasena kvaciggahaṇamihānuvattate. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
342. saro rasso napuṃsake. kimatthamidaṃ. napuṃsake liṅgevattamānassa abyayībhāva samāsassa sarorasso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāneva.
342. aññasmā lopo ca. kimatthamidaṃ. aññasmā abyayībhāvasamāsā anakārantāparāsaṃvibhattīnaṃlopo hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. udāharaṇāni heṭṭhā vuttaneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappe samāsakappo sattamo paricchedo.
V. TADDHITA
344. vāṇapacce. kimatthamidamuccate. apaccatthe vikappena ṇapaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ suttaṃ. atthosuviññeyyova viggahoca. vāsiṭṭḥotyādīni udāharaṇāni. tesupana vāsiṭṭhoti vasiṭṭhasaddato vasiṭṭhassa apaccantyatthe imināṇapaccayaṃ katvāvuttatthānamappayogoti apaccasaddamappayogaṃkatvā tesaṃvibhattiyo lopāceti ettha tesaṃ gahaṇena vibhatti lopaṃ katvā tesaṃṇo lopanti ṇalopaṃkatvāvuddhādisarassa vāsaṃ hogantassa saṇeceti ādisarassavuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati ayuvaṇṇānañcāyo vuddhīti vuttattā akārassa ākāravuddhiṃ katvāsaralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassalopaṃ katvā sarāsare
[292] lopaṃ vāparo asarūpā kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti vattamāne dīghanti parasarassadīghe sampatte teneva pakati bhāvaṃ katvā netabbaṃ netvātaddhitattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātave tynādīsu ceti nāmamivakatvājinavacanayuttaṃhi liṅgañca nippajjate ti vattamāne tatocavibhattiyotivibhatyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃ smāhisanaṃsmiṃ sūtitassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānupubbikāsaddapaṭipattīti katvā liṅgatthepaṭhamāti paṭhamaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgesatiekamhigattabbeekavacananti ekavacanasivibhattiṃ katvā atonenātivattamānesotisissaokāraṃ katvāsaralopa pakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. vāsiṭṭhīti ettha itthiliṅgattā itthiya mato āpaccayo nadādito vā īti vattamāne ṇavaṇikaṇeyyaṇantuhītimināṇapaccayantattāīpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvañcakatvā syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipīti silopakaraṇamevaviseso. vāsiṭṭhanti ettha napuṃsakaliṅgattā sivibhattissa yonaṃnapuṃsakehi atoniccanti vattamāne sinti amādesa karaṇameva viseso. bhāradvājo ti bhāradvājassaapaccantyattheheṭṭhāvuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. gotamotigotamassa apaccantyatthe vuttanayena imināṇapaccayādiṃ katvā lakkhaṇassa pajjunnagatikattāvuddhiyāpi vuddhimhi kate rūpaṃ. vāsudevoti vasudevassa apaccantyatthe vuttavidhānasmiṃ katerūpaṃ. bāladevoti baladevassa apaccantyatthe vuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. vessāmittoti vessāmittassa apaccantyatthevuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
345. ṇāyana ṇāna vacchādito. kimatthamidaṃ. tasmā vacchādito saddagaṇato ṇāyanaṇāna paccayāhonti tassa apaccantyatthe vikappenātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca apaccaggahaṇañcānuvattate. atthocaviggahoca suviññeyyova. vacchāyanotivacchassāpaccantyatthe anantarasuttamadhikicciminā ṇāyanapaccayaṃ katvā vuttanayena apaccasaddamappayogaṃkatvā tesaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvānetabbaṃ netvāsyuppattādimhi kate rūpaṃ. vacchā
[293] notitasmiṃ yevattheṇānapaccayaṃ katvāvibhattilopādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. sākaṭāyanotisakaṭassāpaccantyatthevuttavidhānasmiṃ vuddhimhicakaterūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. kaṇhāyanotikaṇhassāpaccantyatthe vuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. kaṇhānotitasmiṃ yevattheṇānapaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
346. ṇeyyokattikādīhi. kimatthamidaṃ. tehikattikādīhi tassāpaccantyatthe ṇeyyapaccayohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca apaccaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. kattikeyyoti kattikāyāpaccantyatthe vāṇapaccetivattamāne imināṇeyyapaccayaṃ katvātesaṃ ṇolopanti ṇalopādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
247. ato ṇi vā. kimatthamidaṃ. akārantatoṇipaccayohotitassāpaccantyatthe vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇañca apaccaggahaṇañcavattate. atthosuviññeyyova. satipivāggahaṇeidhavāggahaṇakaraṇe payojanaṃsayamevavakkhati. dakkhītidakkhasaddatodakkhassāpaccantyatthe vāṇapacceti vattamāne iminā ṇipaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā saralopapakatibhāvaṃkatvā netabbaṃ netvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsucetināmamiva katvāheṭṭhāvuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipītisimhilutterūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. itarāni suviññeyyāneva. sakyaputtiko nāṭaputtikoti vāggahaṇaphalāni. ṇikapaccayakaraṇamevettha viseso.
348. ṇavopakvādīhi. kimatthamidaṃ. upaku iccevamādīhitassāpaccantyattheṇavapaccayohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca apaccaggahaṇañca vattate. athtosuviññeyyova viggahoca. opakavoti upakusaddato upakussāpaccantyatthe vāṇapacceti vattamāne imināṇavapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalo
[294] paṃ katvā saralopapakatibhāvañcakatvā vuddhidisarassavāsaṃ yogantassa saṇeceti ādisarassa vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati ayuvaṇṇānañcāyovuddhītivuttattā ukārassokāravuddhiṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. itarāni pisuviññeyyāneva.
349. ṇeravidhavādito. kimatthamidaṃ. vidhavādito saddagaṇato ṇerapaccayohoti tassapaccantyatthe vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca apaccaggahaṇañca vattate. attho ca viggahocasuviññeyyova. vedhaverotividhavāsaddato vidhavāya apaccantyatthevāṇapacceti vattamāneimināṇerapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā vuddhādisarassavāsaṃ yogantassasaṇecetiādisarassavuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappa[sa]ṅgesati ayuvaṇṇanañcāyovuddhīti vuttattā ikārassekāravuddhiṃ katvānetabbaṃnetvā syuppattādimhikate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
350. yenavāsaṃsaṭṭhaṃ taraticarati vahatiṇiko. kimatthamidaṃ. yenavāsaṃsaṭṭhaṃ. yenavākarati. yena vā carati. yena vāvahatītyattheṇikapaccayohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. sattapadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyova. vāggahaṇamatthantaravikappanatthaṃ. telikantitilasaddato tilena saṃsaṭṭhantyatthe vāṇapacceti vattamāne imināṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. itarāni suviññeyyāneva. nāvikotināvāsaddato nāvāyataratītyatthe imināṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. vāggahaṇassatthantaravikappanato tapphalaṃ dassento vāti vikappanatthenā tyādimāha. sesānisuviññeyyāneva.
351. tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesuca. kimatthamidaṃ. tamadhīte tyatthe ca tenakatantyādyatthecatamhi ca sannidhānaṃ. tattha niyuttaṃ. tamassasippaṃ. tamassabhaṇḍaṃ.
[295] tamassajīvitamiccetesvatthesucaṇikapaccayohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇañca ṇikaggahaṇañca vattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇamatthe samucceti. venayikoti vinayamadhīte tyatthe anantarasuttamadhikiccimināṇikapaccayaṃ katvāvuttanayena ṇalopādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. itarāni suviññeyyāneva. veyyākaraṇikoti byākaraṇamadhīte tyatthe imināṇikapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā vuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇeceti ādisarassa vuddhimhi sampatte māyūnamāgamo ṭhāne ti vuddhimakatvā sarā sare lopanti vattamāne ivaṇṇoyaṃ navāti ikārassa yakārādesaṃ katvā paradvebhāvoṭhānetiyakārassadvebhāvaṃkatvā punamāyūna māgamoṭhāne ti ekāravuddhimāgamaṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. māgavikoti ettha vaggantaṃvāvagge madāsare ti vattamāne yavamadanataralācāgamātivakārāgamova viseso. ādiggahanena yathā hatabandhāvudhābādhatthesu hoti. tathā tattha viditādyatthepi hoti. tenaca lokeviditātyatthe lokikātyādīni adhippetarūpāni sijjhanti. evaṃ yasmiṃ yasmiṃ atthe ṇikapaccayamhi karīyamāne navirujjhati. tasmiṃ tasmiṃ atthekattabbameva.
252. ṇarāgātassedamaññatthesuca. kimatthamidaṃ. rāgatthamhāsaddagaṇato ṇapaccayohoti tena rattaṃ tassedantyatthesuca aññatthesuva vikappenāti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇamattheca rāgatthavācakato aññatthasaddaggahaṇañca sampiṇḍeti. idhapanakiñcāpitenarattanti avuttaṃ. tathāpi idharāgātivuttattāca aññatthesucāti adhippetasabbatthasaṅgāhakavasena vuttattācatenarattantyattho vāvagantabbo. kāsāvanti kasāvasaddatokasāvena rattantyattheyenavā saṃsaṭṭhaṃ taraticarati vahati ṇikotivattamāne imināṇapaccayaṃkatvā tesaṃ ṇo lopanti ṇalopaṃ katvāvuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇeceti ādisarassa vuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā vuttasyuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccanti vattamānesinti
[296] sissa amādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. sesānisuviññeyyāneva.
353. jātādinamimiyāca. kimatthamidaṃ. jātaiccevamādīnamatthe ima iyaiccete paccayāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. ādiggahaṇaphalañca caggahaṇaphalañca sayameva vakkhati. pachimoti pacchāsaddato pacchājātotyatthe imināimapaccayaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
354. samūhatthe kaṇṇā. kimatthamidaṃ. samūhatthe kaṇṇaiccete paccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. rājaputtakoti rājaputtānaṃ samūhotyatthe iminākaṇpaccayaṃ katvātesaṃṇo lopanti ṇalopaṃ katvā vuddhādhisarassa vāsaṃyogantassa saṇeceti ādisarassa vuddhiṃ katvā rājaputtakasaddato vuttanayena syuppattiṃ katvā atonenāti vattamāne sotisissa okārādesam katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
355. gāmajanabandhusahāyādīhi tā. kimatthamidaṃ. gāmajanabandhusahāyaiccevamādīhi samūhatthetāpaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. samūhatthaggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. gāmatātigāmasaddatogāmānaṃ samūho tyatthe anantarasuttamadhikicciminā tāpaccayaṃkatvā taddhitattātaddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsucātināmamivakatvā vuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhi lutterūpaṃ. itarānisuviññeyyāneva.
356. tadassaṭhānamiyoca. kimatthamidaṃ. tadassaṭhānantyatthe iyapaccayāhotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. caggahaṇenahitādyatthepi iyapaccayohoti. tena upādānānaṃ hitātyatthe idha caggahaṇena iyapaccayekate
[297] upādāniyātyādīni sijjhanti. madaniyanti madanasaddato madanassa ṭhānantyatthe imināiyapaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvañca katvāvuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
357. upamatthāyibhattaṃ. kimatthamidaṃ. upamatthe āyitattapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. dhūmāyitattanti dhūmāsaddato dhūmamivadissati aduṃ vanantyatthe imināāyitattapaccayaṃ katvāsaralopapakatibhāvādimhi kate vuttanayena syuppattiṃ katvāyonaṃninapuṃsakehi atoniccanti vattamānesinti sissa amādesaṃkatvāsaralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
358. tannissitatthe lo. kimatthamidaṃ. tannissitatthe lapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova duṭṭhullanti duṭṭhusaddato duṭṭhuṃ nissitantyatthe iminālapaccayaṃ katvāparadvebhāvoṭhāneti lakārassa dvebhāvekate netabbenīte vuttanayenasyuppattādimhikate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
359. ālutabbahule. kimatthamidaṃ. tabbahulatthe ālupaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. abhijjhālūti abhijjhāsaddato abhijjhā assa pakati. abhijjhā assa bahulātivā atthe iminā ālupaccayaṃkatvāvuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipīti simhi lutte rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
360. ṇyattatā bhāve tu. kimatthamidaṃ. ṇyattatāiccetepaccayāhonti bhāvatthetiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. tuggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. ālasyunti alasasaddato alasassabhāvotyatthe imināṇyapaccayaṃ katvā tesaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvāvuttanayena vuddhiṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyaneva.
[298] 261. ṇa visamādīhi. kimatthamidaṃ. visama iccevamādīhi ṇapaccayo hoti bhāvattheti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhāvaggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. vesamanti visamasaddato visamassabhāvotyatthe anantarasuttamadhikicciminā ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃkatvāvuddhiñca katvā syuppattā dimhikate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
362. ramaṇīyādito kaṇ. kimatthamidaṃ. ramaṇīya iccevamādito kaṇpaccayohoti bhāvattheti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhāvaggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. rāmaṇīyakanti ramaṇīyasaddato ramaṇīyassa bhāvo tyatthe ṇyattatābhāvetūti vakkamāne iminākaṇpaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvāādisarassa vuddhiṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyāneva.
363. visese tara tamisikiyiṭṭhā. kimatthamidaṃ. visesatthetaratamaisikaiyaiṭṭhaiccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. pāpataroti pāpasaddatosabbe imepāpā ayamimesaṃvisesenapāpo tyatthe iminātara paccayaṃkatvā vuttanayena nāmamivakatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. pāpisikotyādīsu saralopo mādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakatibhāvovaviseso.
364. tadassatthīti vīca. kimatthamidaṃ. tadassatthītyatthe vīpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. medhāvītimedhāsaddato medhāyassa atthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe imināvīpaccayaṃ katvā vuttanayena nāmamivakatvā syuppattiñca katvā sesato lopaṃgasipīti simhi lutterūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. sumedhasoticaggahaṇaphalaṃ. taṃ panasumedhāsaddato sumedhāyassatthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe idhacaggahaṇena sopaccayaṃ katvākvacādi
[299] majjhuttarānaṃdīgharassā paccayesucāti majjherassaṃ katvā syuppattiṃ katvā simhilutterūpaṃ.
365. tapādito sī. kimatthamidaṃ. tapaiccevamādito tadassatthītyatthesīpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tadassatthīti ggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. tapassīti tapasaddato tapoyassaatthi. tasmiṃ vāvijjatī tyātthe anantarasuttamadhikiccimināsīpaccayaṃ katvā manogaṇādito smiṃ nānamiātivattamānesasare vāgamoti etthānuvattitādiggahaṇenasakārāgamaṃvākatvā paradvebhāvoṭhāneti vā sakārassa dvebhāvaṃkatvā netabbaṃnetvā syuppattiṃ katvā vuttanayena simhi lutte rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
366. daṇḍādito ika ī. kimatthamidaṃ. daṇḍādito ika ī iccete paccayā honti tadassatthītyatthe ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tadassatthīti ggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. daṇḍikoti daṇḍasaddato daṇḍoyassa atthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe tadassatthī ti vīceti vattamāne iminā ikapaccayaṃ katvāvuttanayena saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarasmiṃ sesato lopaṃgasipīti silopakaraṇamevaviseso. itarāni taṃsadisāneva.
367. madhvādito ro. kimatthamidaṃ. madhvādito rapaccayohoti tadassatthītyatthe ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tadassatthīti ggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. madhurotimadhusaddato madhu yassa atthi. tasmiṃ vā vijjatītyatthe tadassatthīti vīcetivattamāne iminā rapaccayaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
368. guṇāditovantu. kimatthamidaṃ. guṇa iccevamādito vantupaccayohoti tadassatthītyattheti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tadassatthīti ggahaṇammihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. guṇavāti guṇasaddato guṇoyassaatthi. tasmiṃ vā vijjatītyatthe tadassatthītivīcetivattamāne iminā vantupaccayaṃ ka
[300] tvā vuttanayena syuppattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissasentu ssanto tivattamāne āsimhīti savibhattissantussa āādesaṃ katvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
369. satyādīhi mantu. kimatthamidaṃ. satyādīhi mantu paccayohoti tadassatthītyattheti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tadassatthī tiggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. satimātisatisaddato satiyassaatthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāne imināmantupaccayaṃ katvā vuttanayena syuppattiṃ katvā savibhattissa ntussa āādesādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. vuttasadisattā.
370. saddhādito ṇa. kimatthamidaṃ. saddhādito ṇapaccayo hoti tadassatthītyatthe ti ñāpanatthaṃ.dvipadamidaṃ. tadassatthītiggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. saddho ti saddhāsaddato saddhāyassa atthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāne imināṇapaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā vuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇece ti vuttattāvuddhimakatvā saralopomādesapaccayādimhi saralope tupakatīti saralopapakatibhāvañca katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva.
371. āyussukārāsa mantumhi. kimatthamidaṃ. āyusaddassa ukārassa asādeso hoti mantumhīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. āyasmāti āyu saddato āyuassa atthi. tasmiṃ vāvijjatītyatthe tadassatthīti vīceti vattamāne satyādīhi mantūti mantupaccayaṃ katvā iminā ukārassa asādesaṃ katvāvūttanayena syuppattiṃ katvā amhassa mamaṃ savibhattissa se ntussa ntoti vattamāne āsimhīti savibhattissantussa āadesaṃ katvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
372. tappakati vacane mayo. kimatthamidaṃ. tappakativaca
[301 = 339] natthemayapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. sovaṇṇamayanti suvaṇṇasaddatosuvaṇṇenapakatantyatthe imināmayapaccayaṃ katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
373. saṅkhyā pūraṇemo. kimatthamidaṃ. saṅkhyāpūraṇatthemapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyo va. pañcamotipañcasaddatopañcannaṃ pūraṇo tyatthe iminā ma paccayaṃ katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva.
374. sachassavā. kimatthamidaṃ. chasaddassa sakārādesohotivikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. saṭṭhotichasaddato channaṃpūraṇotyatthesaṅkhyā pūraṇemotivattamāne catuchehithaṭhāti ṭhapaccayaṃkatvā imināchassasakārādesaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti vattamāne vagge ghosāghosānaṃtatiyapaṭhamāti dvebhāvena paṭhamakkharamānetvā saṭṭhasaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ taṃ suviññeyyameva.
375. ekādito dasassī. kimatthamidaṃ. ekādito dasassa ante īpaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. saṅkhyāpūraṇaggahaṇañca vāggahaṇañcānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. ekādisīti ekocadasacā tyatthe nāmānaṃ samāsoyuttatthotivattamānenāmānaṃsamuccayo dvandoti dvandasamāsaṃkatvā tesaṃvibhattiyolopāceti vibhattilopaṃ katvā pakaticassasarantasseti pakati bhāvañca katvā samāsattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsucetināmamivakatvā tatochaṭṭḥībahuvacanaṃkatvā ekāditodassarasaṅkhānetivattamāne dvekaṭṭhānamākārovāti ekasaddantassa ākārādesaṃ katvā ekādasannaṃ puraṇotyatthe saṅkhyāpūraṇemosachassavāti vattamāne iminādasasaddato īpaccayaṃ katvā saralopapakati bhāvañca katva netabbaṃnetvā vuttanayena syuppattiṃ
[302] katvā sesato lopaṃ gasipīti simhi lutte rūpaṃ. pañcadasīti ettha dvekaṭṭhānamākārovāti ākārādesābhāvo va viseso. catuddasīti ettha dakārassa paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvo ca vuttanayena ākārādesābhāvoca viseso. ekādasapañcadasāti kimudāharaṇāni. ettha ca pūraṇatthābhāvā īminā īpaccayābhāvoca amhassa mamaṃ savibhattissase itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ yosudvinnaṃ dvecetivattamāne pañcādīnamakāroti savibhattissadasasaddantassa akārādeso vaviseso.
376. dasesoniccañca. kimatthamidaṃ. dasasaddasmiṃ parechasaddassa niccaṃ soādeso hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ chaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. soḷasetichaca dasacetyatthe vuttanayena samāsādiṃ katvā iminā chasaddassasoādesaṃ katvā ladarānanti dakārassalakārādesekate vuttanayenasavibhattissadasasaddantassa akārādesekate rūpaṃ.
377. ante niggahītañca. kimatthamidaṃ. tāsaṃsaṅkhyāsaddānaṃ anteniggahītāgamohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. anteggahaṇaṃ apekkhitvā saṅkhyāpūraṇemoti ito saṅkhyāggahaṇaṃ chatthyantava senavattati. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ niccaggahaṇanivattanatthaṃ. tenacatuddasīpañcadasīticahotīti. catuddasiṃ pañcadasinti udāharaṇāni. tattha ca saṅkhyāpūraṇemotivattamāne imināniggahītāgamakaraṇañca kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccaye sucāti uttarassarassakaraṇañcaviseso.
378. tica. kimatthamidaṃ. tāsaṃsaṅkhyānaṃ antetikārāgamo hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vuttanayena saṅkhyāggahaṇañca anteggahaṇañca vattate. atthosuviññeyyova. caggahaṇaṃ antaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. vīsati tiṃ satī ti udāharaṇāni. tattha ca vīsatī ti dasacadasaca dasadasāti vattabbe sarūpānamekasesvasatinti ekasesaṃkatvā tatocabahuvacanayovibhattiṃ katvā tamevādhikicca gaṇanedassa dviticatupañcacha
[303] satta aṭṭhanavakānaṃ vīticattāra paññāchasattāsanavāyosuyonañcīsamāsaṃ ṭhiritītuti dvidasatthavācakassa dasasaddassa vīādesaṃ katvā yovacanassa cateneva īsaṃ ādesaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā saṅkhyā puraṇemo anteniggahītañce ti vattamāne iminā saṅkhyantetikārāgamaṃ katvāniggahītañca kvacilopanti vattamāne byañjaneceti vākvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucā tivattamāne tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti vā tassa niggahītassalopekate rūpaṃ. tiṃ satīti dasacadasacadasacadasadasadasāti vattabbe vuttanayena ekasesaṃ katvā bahuvacanayo vibhattiñca katvā gaṇanedasassadviti catupañcachasattaaṭṭhanavakānaṃ vīticattārapaññāchasattāsanavāyosuyonañcīsamāsaṃ māsaṃ ṭhiritītutīti tidasatthavācakassa dasasaddassa tiādesaṃ katvā yovacanassa teneva īsaṃ ādesaṃkatvā saralopapakatibhāvañcakatvā imināsaṅkhyantetikārāgamaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucāti vattamāne tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesoceti niggahītāgamaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucātimajjherassekate rūpaṃ.
379. ladarānaṃ. kimatthamidaṃ. dakārarakārānaṃ lakārādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. soḷasacattālīsanti udāharaṇāni. tattha casoḷasāti heṭṭhā vuttameva cattālīsanti dasacadasaca dasacadasaca dasadasadasadasāti vattabbe vuttanayena ekasesaṃkatvā bahuvacanayovibhattiṃ katvā gaṇanedasassadviticatupañcachasatta aṭṭhanavakānaṃ vīticattārapaññāchattāsanavāyosuyonañcī samāsaṃ ṭhiri tītutīti catudasatthavācakassa dasassa cattārādesaṃ katvā yovacanassa ca īsamādesaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā iminārakārassa lakārādesaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ.
380. vīsatidasesu bā dvissatu. kimatthamidaṃ. vīsatidasaiccetesudvisaddassabādesohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca vigggaho ca suviññeyyo va. tuggahaṇaphalaṃ sayameva vakkha
[304] ti. bāvīsatibārase ti udāharaṇāni. tattha ca bāvīsatī ki dvecavīsatica dvivīsatīti vattabbe iminādvisaddassa bādesekate rūpaṃ. itaraṃdvecadasacadvidasāti vattabbe iminā dvisaddassa bādesaṃkatvā sachassavātivattamāne ekādito dassarasaṅkhyāneti dakārassa rakārādesekate rūpaṃ. tuggahaṇaphalāni suviññeyyāneva.
381. ekādito dassarasaṅkhyāne. kimatthamidaṃ. ekādi to dasasaddassa dakārassa rakārādeso hoti saṅkhyānevikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasena vāggahaṇa mihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. idha pana kiñcāpidassarāti aniyametvāvuttaṃ. tathāpi dasasaddassadakārasseva hotī ti daṭṭhabbaṃ. evañhi satipayogasijjhanato payogasiddhiyā suttopadesatoca. ekārasāti ekocadasacātyatthe vuttanayena dvindasamāsaṃ katvāekena adhikā dasa ekādasātyatthe digutappurisasamāsaṃ katvā vātivibhattilopādiñca katvā dvekaṭṭhā namākārovāti ekasaddantassākārādesaṃ katvā ekādasasaddato bahuvacana yovibhattiṃ katvā amhassamamaṃ savibhattissa seitthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ yosudvinnaṃ dvecāti vattamāne pañcādīnamakāroti savibhattissa dasasaddantassa akārādesaṃ katvā sachassavāti vattamāne iminādasasaddassa dakārassa rakārādesekate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. bārasāti dvecadasacadvidasāti vattabbe vīsati dasesubādvissatūti dvisaddassa bādesaṃ katvā iminādakārassa rakārādesekate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ.
382. aṭṭhādito ca. kimatthamidaṃ. aṭṭhāditoca dasasaddassa dakārassa rakārādeso hoti saṅkhyānevikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca saṅkhyānaggahaṇañcavattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ dassaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha pana yojanaṃheṭṭhā vuttameva. anantarasutteneva siddhepunārambhaggahaṇaṃ siddhe satyārambho atthantaraṃ viññāpetīti katvā taṃ viññāpanatthaṃ. tena ca pañcadasasoḷasāti ettha satipiekadito dasasmiṃ ananta
[305] rasuttenavuttavidhānaṃ nahoti. aṭṭhārasāti aṭṭhacadasacaaṭṭhadasāti vattabbe sachassavā ekādito dassarasaṅkhyāneti vattamāne iminā dasasaddasmiṃ dakārassa rakārādesaṃkatvā dvekaṭṭhānamāmākārovāti aṭṭhasaddantassākārādesaṃkatvā aṭṭharasasaddatoyovacanādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
383. dvekaṭṭhānamākāro vā. kimatthamidaṃ. dvi eka aṭṭha iccetesamanto ākāro hoti saṅkhyāne vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. saṅkhyānaggahaṇamihānuvattate. satipivāggahaṇepunavāggahaṇakaraṇaṃ uparivāggahaṇanivattanatthaṃ. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
384. catucchehithaṭhā. kimatthamidaṃ. catuchaiccetehi thaṭhaiccetepaccayāhonti saṅkhyāpūraṇatthe ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasena saṅkhyāpūraṇaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. catutthoti catusaddato catunnaṃpūraṇotyatthe saṅkhyāpūraṇemoti vattamāne iminā thapaccayaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāneti vattamāne vaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā ti dvebhāvena paṭhamakkharamānetvā syuppattiṃ katvā atonenāti vattamāne sotisissokārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. chaṭṭho ti chasaddato channaṃ pūraṇo tyatthe iminā ṭhapaccayādimhi kate rūpaṃ.
385. dvītihi tiyo. kimatthamidaṃ. dviti iccetehi ti yapaccayohoti saṅkhyāpūraṇatthe ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. saṅkhyāpūraṇaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. dutiyotidvisaddato dvinnaṃ pūraṇotyatthe saṅkhyāpūraṇemoti vattamāne iminā tiyapaccayaṃ katvā tamevādhikicca tiyedutāpi cetidvisaddassaduādesaṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. tatiyoti tisaddato tiṇṇaṃ pūraṇo tyatthe saṅkhyāpūraṇemoti vattamāneiminā tiyapaccayaṃ katvā tiyedutāpicāti tisaddassa thādesaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
[306] 386. tiye dutāpica. kimatthamidaṃ. tiyapaccayasmiṃ dviti saddānaṃ dutādesā hontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. dvitiggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. apiggahaṇaphalañcacaggahaṇaphalañca sayamevavakkhati. udāharaṇāni heṭṭha vuttāneva. apiggahaṇacaggahaṇaphalāni suviññeyyāneva.
387. tesamaḍḍhūpapadena aḍḍḥuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍḥāḍḍhatiyā. kimatthamidaṃ. tesaṃheṭṭhā vuttānaṃcatuttha dutiyātatiyāsaddānaṃ aḍḍhasaddūpapadānaṃupapadenasaha aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhāḍḍhatiya iccete ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni vuttiyaṃ vuttanayena suviññeyyāni.
388. sarūpānamekasesvasakiṃ. kimatthamidaṃ. sarūpānaṃpadabyañjanānaṃ ekaseso hoti asakinti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. samānaṃ rūpaṃ yesantesarūpā. tesaṃ sarūpānaṃ. samānarūpānaṃ samānasutīnanti vuttaṃhoti. ekasseva seso ekaseso. ekovatiṭṭhati. itare lopamāpajjante tyatthe. ettha hi sesoti sisa asabbappayogeti massarūpaṃ. sarūpānanti vacanamatthenevāsakinti pi viññāyamānekimatthamasakiṃ gahaṇaṃ kataṃ. nahiekassa sarūpatāyujjatīti. saccaṃ tappākaṭīkaraṇatthaṃ. yathāloke tathā satthepi yathā amahidharasmiṃ merumhiasatipi anaddimhi kelāsasmiṃ asati pi sāsane pi anāyatanamhi dhammasmiṃ asati pi taṃ sabhāvapākaṭīkaraṇatthameva merumahidharo kelāsaddi dhammāyatanantyadīni saddappayogāni dissanti. evamasampathamano taritvā tappākaṭīkaraṇatthaṃ asakiṃ gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. purisāti purisocapurisoca purisapurisāti vattabbe imināekasesaṃ katvā luttasaddattassāpyavasiṭṭhasaddena dīpanato jivanacanayuttaṃ hi liṅgañca nippajjate ti vattamāne tatoca vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vatticchānupubbikā saddappaṭipattīti katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvātassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattīti katvā bahumhivattabbe bahuvacananti bahuvacanayo vibhattiṃ katvāatonena sovāti vattamāne
[307] sabbayoninamāeti. tassākārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. saddasatthavidūnaṃ keci pacaticapacatica pacantītyādīsupi ekasesaṃ vadanti. kecipana yathānibbānañca nibbānañca nibbānānīti atthabhedābhāvā ekaseso nahoti. evaṃ kriyāyapyabhinnattānahoti etthekasesoti vaṇṇayanti. tesaṃ pana ye ekasesavādino. tesamayamabhimatākāro. bhinnākriyāekakkhaṇeviruddhavatthumhi pi upalakkhaṇato paṭādayoviya. yathāhi paṭādayo viruddha visayabhūtenātītakālenaca āraddhāparisamatthavisayabhūtena paccuppanna kālenaca āyatiṃ uppajjitabbavisayabhūtenānāgatakālenacayujjante evaṃ kriyāyapidevadatto apica yaññadattopacativāsiṭṭho pacissatīti kālattayābhisambandho dissatīti. ayamapi tesamabhimatākāro. bhinnākriyāvisesābhi byattihetupaccayuppattinimittattā. nīlādiguṇamivabyatirekenanibbānamivaca. yathāhi abhinnassa nibbānassa visesāti byattihetupaccayuppattinimittatānadissati nibbānataronibbāna tamoti. pabhedavatopana nīlādino visesābhibyattihetupaccayuppattinimittatā dissati nīlataro nīlatamoti. evaṃ kriyāya visesābhibyattihetupaccayuppattinimittatānadissati pacati taro pacatitamoti. ayamapitesamabhimatākāro. bhinnākriyādisābhedepiekakkhaṇe ekenāvadhārīyamānattādabbamivabyatirekena. yathāhieko yeva devadatto ekakkhaṇemadhurāyañca campāyañca bārāṇasiyañca nadissati. kriyāpanettha ekakkhaṇe disābhede nānādhikaraṇaṭṭḥānepi dissatī ti. ayamapi tesamabhimatā kāro. yathāhi pasiddhinānāttaṃ bhinnakriyāya. bhottumicchati bhottuṃ pacatītyabhinnakriyāya bhedasannissitassa tassa vidhānassa samānadhātumhipi dissanato bhedosamupalabbhati. tādisamupalabbhamānampividhānamekasmiṃ yeva dhātumhi dissati esitumicchatītyādīsūti. ayamapite samabhimatākāro. bhinnākriyā odanaṃ pacitvā yāguṃ pacatīti etthapacino pubbakālābhibyattiyetupaccayuppattinimittattābhutvā vajatīti ettha vajino tuñcanamivāti. ayamapitesamabhimatākāro.
[308] bhinnākriyā gosuduyhamānāsu mahiṃ saṃduddhīti ettha kriyāyalakkhaṇena lakkhyaṇabhāvadissanato. gosuduyhamānāsu gato. duddhāsvāgatoti ettha gamino duhamivāti. yepana kriyābhedavādino. tesamayabhimatākāro. yesaṃ kriyābhedavādīnaṃyaṃ vuttaṃ. taṃ tesaṃ matimattameva. ekassāpi nissayanissitopaladdhinimittabhedenabhedasambhavato. yathā hi vīhiyavādisaddānaṃ jātivāca kattābhedodissati. jātiyāca dabbadhammattā sampannatthavinaṭṭhatthānaṃ pavattitāyaasativisampanno vīhi. vinaṭṭḥoyavotinissayabhede na bhedo dissati. ekassevacadevadattassa jātinissitakriyābhedena kumbhakārakanaḷakārakapesakārakādibhedo dissati. ekasseva candassūdakapattādāsatalādi upaladdhinimittabhedo dissati. evamabhinnāyapikriyāyasādhanabhedenabhedanissitakāriyasiddhihoti. tathāhi paramāṇuṃ pacati paramāṇuṃ pacantīti cetthaparamāṇunobhedābhāvātaṃ nissitakriyāyapasiddhepiekattekattubhedenabhedodissati. pāsāṇaṃ bhindatipāsāṇebhindatīti ettha pāsāṇabhedasambhavato taṃnissitakriyāya pasiddhepi bhedakattābhedācadissati. apica ekākriyā vicchāvacananimittābhāvā jātimiva. byatirekenadabbabhedamivaca. yathāhi dabbavacanassa gāmo gāmo ramaṇīyoti vicchāvacanaṃdissati. na pana bhedavatojātiyā. evaṃ kriyāyavicchāvacano padesonatthi. apica ekā kriyā kārakantarāsaṃ hi tāyimassā kevalaṃ dhātvattha bhūtāyaca ekavacanantenevopadesa sambhavato ajhatedevadatte netyādīsūti. idhāpi kārakabhedena bhedamapekkhitvā bahuvacanakaraṇamadhippetaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
389. gaṇane dasassa dviti catupañcachasatta aṭṭha navakānaṃ vīticattāra paññāchasattāsanavā yosuyonañcīsamāsaṃ ṭhiritītuti. kimatthamidaṃ. gaṇane gamyamāne dasassadviticatupañcachasattaaṭṭhanavakānaṃ kate kasesānaṃyathāsaṅkhyaṃ vīticattārapaññāchasattāsanava iccete ādesāhonti yosu. yonañca īsaṃ āsaṃ ṭhiriti īti uti iccete ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. aṭṭha
[309] padamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. vīsanti dasacadasa ca dasadasāti vattabbe sarūpānamekasesvasakinti ekasesaṃ katvā dvidasatthavācakato dasasaddato yovacanaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā dasasaddassa vīādesaṃ katvā yovacanassa ca īsamādesaṃkatvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni yathārūpamekasesaṃ katvā dasasaddassa ca yovacanassa cidhavuttādese katva sādhetabbāni. cattālīsanti ettha ladarānanti suttena rakārassa sakārādesasovaviseso. chaṭṭhīti ettha sachassa vāti chasaddassa sakārādeso vaviseso.
390. catū papadassa lopo tuttarapadādicassa cucopinavā. kimatthamidaṃ. upapadassacatusaddassagaṇanepariyāpannassatulopoca uttarapadassa ādicakārassa cucoādesāhonti navāti ñāpanatthaṃ. sattapadamidaṃ. gaṇanaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. apiggahaṇaphalaṃ sayameva vakkhati. catusaddo ca soupapado cāticatūpapado. uttaraṃ padaṃuttarapadaṃ. uttarapadassa ādi uttarapadāni. uttarapadādica sococeti uttarapadādico. tassa uttarapadādicassa cucacocacuco. cuddasātiettha cattāricada sacātyatthe vuttanayena dvandasamāsaṃ katvā vā catūhi adhikādasātyatthe digutappurisasamāsaṃ katvā vā anantarasuttamadhikicciminā tukārassalopaṃ katva cakārassa cukārādesaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti dakārassa dvebhāvādimhi kate rūpaṃ. coddasāti ettha cokārādesakaraṇameva viseso. tālīsantyādīni apiggahaṇaphalāni. tattha catālīsanti dasacadasacadasaca dasaca dasadasadasadasāti vattabbe sarūpānamekasesvasakinti ekasesaṃ katvā kate kasesato dasasaddato yovacanaṃ katvā gaṇanedasassadviticatupañcachasattaaṭṭhanavakānaṃ vīticattārapaññāchasattāsanavāyosuyonañcīsamāsaṃ ṭhiritītutīti dasasaddassacattārādesaṃ katvā yovacanassa ca īsaṃ ādesaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā ladarānanti rakārassalakārā
[310] desaṃ katvā idhāpiggahaṇenacakārassalopekate rūpaṃ. itaraṃ navāggahaṇaphalaṃ. itarāṇi cakārassa cucoādese kater rūpāni.
391. yadanupapannānipātanāsijjhanti. kimatthamidaṃ. akkharāditoyeaniṭṭhaṅgatā. tenipātanāsijjhantīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova.
392. dvādito konekattheca. kimatthamidaṃ. dvādito kapaccayohoti anekattheti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇenanipātanāsijjhantīti atthaṃ samucceti. satassadvikaṃ dvisatantyādīsu dvikantidvisaddato iminākapaccaye kate rūpaṃ. tikādīnipitaṃ sadisāneva. tattha ca satassa dvikaṃ satadvikanti vattabbe nipātanādvikasaddo pubbanipāto hoti. kakārassacalopohoti. tisatantyādīsupi esevanayo.
393. dasadasakaṃ sataṃdasakānaṃ sataṃ sahassañcayomhi. kimatthamidaṃ. dasassagaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa dasasaddassa sataṃ hoti. dasakānaṃ sataṃ dasasatakatthavā cakassa dasasaddassa sahassādeso hoti yomhivibhattimhīti ñāpanatthaṃ. sattapadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasena gaṇanaggaṇañcadasaggahaṇañcavattate. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. dasadasakaṭṭhavāca kodasasaddodasadasakanti gahito. dasakānaṃ satakatthavācako dasakānaṃ satanti gahito. satanti dasasaddassa dasakkhattuṃ katvākatekasesassa paṭhamāyovacanaṃkatvā gaṇanedasassadviticatupañcachasattaaṭṭhanavakānaṃvīticattārapaññāchasattāsanavāyosuyonañcīsamāsaṃ ṭhiritītutīti vattamāne imināsatādesaṃ katvā sesatolopaṃ gasipīti vattamāne sabbāsamāvusopasagganipātādīhiceti vānipātanavasenavā yovacanassa lopekate rūpaṃ. sahassanti dasasaddassa satakkhattuṃ katvā kate kasesassa yovibhattiṃ katvā imināsahassādesādimhi kate rūpaṃ. dvikādīnaṃtaduttarapadānanti satato heṭṭhāsaṅkhyā sadde nidasseti. dasassadvikaṃtadidaṃ hotivīsaṃ. dasassatikaṃ
[311] tadidaṃ hoti tiṃsaṃ. dasassadasakaṃ tadidaṃ hoti sataṃ. satassa dvikaṃ tadidaṃhotidvisataṃ. satassadasakaṃ tadidaṃ hoti sahassanti nayo yojetabbo.
394. yāva taduttari dasaguṇitañca. kimatthamidaṃ. yāva tāsaṃ saṅkhyānaṃ uttaritāvadasaguṇitaṃ kātabbanti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. yametthavattabbaṃ. taṃ vuttiyaṃ vuttameva.
395. sakanāmehi. kimatthamidaṃ. yāsaṃ saṅkhyānamaniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ rūpāni. tāni sakehi sakehināmehi nippajjanteti ñāpanatthaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃvuttiyaṃ vuttameva.
396. tesaṃṇolopaṃ kimatthamidaṃ. tesaṃtaddhitapacca yānaṃ ṇānubandhānaṃ ṇakāro lopamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
397. vibhāge dhāca. kimatthamidaṃ. vibhāgatthedhāpaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. udāharaṇāni suviññeyyāneva.
398. sabbanāmehi pakāravacane tuthā. kimatthamidaṃ. sabbanāmehi pakāravacanatthe thāpaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. tuggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. udāharaṇāni suviññeyyāneva. yametthavattabbaṃ. taṃvuttiyaṃ vuttameva.
399. kimimehi thaṃ. kimatthamidaṃ. kiṃ ima iccetehi pakāravacanatthe thaṃ paccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. pakāravacanaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kathanti kiṃ saddatokopakārotyatthe anantarasuttamadhikicciminā thaṃ paccayaṃ katvā kissakaveceti ettha caggahaṇenakiṃ saddassa kādesaṃ katvā kathaṃ saddato syuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipītivattamāne sabbāsamāvuso pasagganipātādīhi ceti
[312] vibhattimhi lutte rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. itthanti imasaddato ayaṃ pakārotyatthe imināthaṃ paccayaṃ katvā sabbassetassā kārovāti vattamāne imassithaṃ dānihatodhesuceti imasaddassikārādesaṃ katvā paradvebhāvo ṭhānetivattamānevaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti dvebhāvenapaṭhamakkharamānetvā netabbaṃ netvā syuppattādimhikate rūpaṃ. itarāni vuttasadisāneva.
400. vuddhādisarassavāsaṃ yogantassa saṇeca. kimatthamidaṃ. ādisarassa vā ādibyañjanassavā asaṃ yogantassa vudhihoti ṇakārānubandhasmiṃ paccayeti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. saṃ yogo antoyassasotisaṃyoganto. na saṃyoganto asaṃyoganto. tassa asaṃyogantassa. caggahaṇaṃ avadhāraṇatthaṃ. vāggahaṇaṃ sabyañjanaṃ sampiṇḍeti. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
401. māyūnamāgamo ṭhāne. kimatthamidaṃ. i u iccete saṃ ādibhūtānaṃ māvuddhihoti. punavuddhāgamo hoti ṭhāne ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. icaucayū. tesaṃ yūnaṃ. veyyākaraṇikoti yeṭṭhā vuttameva. neyyāyikoti nyāyamadhiketyatthe yenavā saṃ saṭṭhaṃ karati carati vahati ṇikotivattamāne tamadhītetena katādi sannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthe suceti ṇikapaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃkatvā vuddhādisarassavā saṃyogantassa saṇeceti ikārassa vuddhimhisampatte tadevādhikicciminā paṭisedhaṃ katvā puna ekāravuddhāgamaṃkatvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti ikārassa yakārādesaṃkatvā paradvebhāvoṭhāneti yakārassa dvebhāvaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ taṃ sadisameva. vāṇapacceti ṇapaccayakaraṇamevaviseso. dovārikotiettha saralopābhāvo ca niyuttattheṇikapaccayocaviseso.
402. āttañca. kimatthamicaṃ. iuiccetesaṃ āttañca ho
[303] tīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. caggahaṇenarikārāgamo ca hoti. attho ca viggahoca suviññeyyova. ārisyantiisisaddato isissabhāvo tyatthe ṇyattatābhāvetūti ṇyapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvāanantarasuttadvayamhi vuttavidhāne sampatte anantarasuttamadhikicciminā akārassāttaṃ katvā rikārāgamañca katvā saralopapakatibhāvañca katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. ānyanti iṇassabhāvo tyatthe ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. rikārāgamābhāvo vaviseso. āsabhanti usabhassabhāvo tyatthe ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. ajjavanti ujuno bhāvo tyatthe ṇyattatā bhāvetūtiettha tuggahaṇena ṇapaccayaṃ katvāidha vuttavidhānañca katvāvuttanayena tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti ukārassa avādesaṃ katvā jakārassadvebhāvādimhi kate rūpaṃ. āpāyikāti kimudāharaṇaṃ. taṃpana apāyasaddato apāyejātotyatthe yena vāsaṃ saṭṭhaṃ taraticarati vahatiṇikoti vattamānetamadhītetenakatādisannidhānanippayogasippa bhaṇḍajīvikatthe sucātiettha ādiggahaṇena ṇikapaccayaṃ katvāvuttanayena ṇalopaṃ katvāyūnamabhāvāvuttavidhānamakatvāvuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇeceti ādi sarassa vuddhiṃ katvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. vematikotivimatisaddato vimatiyāniyuttotyatthe vuttanayena tamadhītetenakatādisannidhāna niyogasippabhaṇḍajīvikatthesucāti ṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ. opanayikoti upapubbassanīnayenīpāpuṇaneti dvinnamaññatarassaladdhadhātusaññādissa saññāyamanūti vattamāne sabbato ṇvutvāvīvāti apaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti vuddhiṃ katvāoavasareti vattamāne eayāti ekārassa ayādesaṃkatvā upanayeniyuttotyatthe vuttanayena ṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ. opamāyikoti upubbassamāmānetimassa laddhadhātusaññādissaupamīyati attho etāyātyatthe vuttanayena sabbatoṇvutvāvīvāti apaccayaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu
[304] pakatī ti pubbasarassa lopaṃ katvā pakatibhāvañca katvā netabbaṃ netvā upamasaddato itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā upamāya niyuttotyatthe vuttanayena ṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ. opāyikoti upapubbassa ayavayapayanayagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa upagacchatietenātyatthe vuttanayena apaccayādiṃ katvāupāyeniyutto tyatthe vuttanayena ṇikapaccayādimhi kate rūpaṃ.
403. kvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu ca. kimatthamidaṃ. kvaciādimajjhuttarānaṃ dīgharassāhonti paccayesuca apaccayesucāti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ apaccayesucāti atthaṃ samucceti. ettha ca ādītipadānamādi. majjhuttarānampi tesaṃyevamajjhuttarānaṃ. pākārotyādīni udāharaṇāni. tattha ca pākāro ti papubbassakarakaraṇetimassaladdhadhātusaññādissanagarassasamantato karīyati. paṭicchannaṃ vā karo tītyatthe visarujapadāditoṇāti ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nāmamivakatvāsyuppattādimhi kate pakāroti vattabbe iminā ādidīghekate rūpaṃ. nīvārotinīpubbassavaraāvaraṇeti massa rūpaṃ. pāṭipadikovā. pāsādotipapubbassasadavisaraṇagatyāvasāne sūtimassarūpaṃ. pākaṭoti papubbassakaṭavassāvaraṇesu. kaṭichedane. kaṭimaddaneti tiṇṇamaññatarassa vuttanayena sabbatoṇvutvā vīvātiapaccayādimhi kate rūpaṃ. pātimokkhotipatipubbassamucamokkhanetimassaladdhadhātusaññādissapatimuccati etena. patimuccati ettha. patimocetīti vā atthevisarujapadādito ṇāti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayenaṇalopaṃ katvākvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītā desalopāgamāceti dhātvantassa kkhādesaṃ katvā tesuvuddhilopāgamavikāraviparītā desāceti dhātvā disarassavuddhiṃ katvānetabbaṃ netvā kvacipaṭipatissātipatisaddassa paṭiādesaṃ katvā nāmamivakatvā tatosyuppattādiṃ katvā paṭi
[315] mokkhoti vattabbe imināādidīghekate rūpaṃ. pāṭikaṅkhotipatipubbassakaṅkhakaṅkhāyanti massaladdhadhātusaññādissavuttanayena ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. aṅgamāgadhikoti aṅgācamagadhācātyatthe nāmānaṃ samāsoyuttatthoti vattamāne nāmānaṃ samuccayodvandotidvandasamāsaṃ katvāaṅgamagadhesu issarotyatthe vuttanayena tamadhītetenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesucāti ettha ādiggahaṇena ṇikapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā imināmajjhedīghekatenetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. orabbhamāgavikoti urabbhācamagācātyatthe vuttanayena dvandesamāsaṃ katvāurabbhamagehantvā jīvatītyatthe vuttanayena ṇikapaccayaṃ katvāṇalopādimhi kate vuddhādisarassa vāsaṃ yogantassa saṇecetiādisarassa vuddhiṃ katvā vakārāgamaṃ katvā imināmajjhe dīghekate saralopapakatibhāvekate netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. khantītikhamusahanetimassa laddhadhātusaññādissa khamanantyatthe itthiyamatiyavovātitipaccayaṃkatvā gamakhanahanādīnaṃ tuṃtabbādīsunetidhātvāntassanakāraṃkatvānetabbaṃ netvānāmamiva katvātatosyuppattiṃkatvā sesatolopaṃ gasipīti simhi lutte iminā uttaradīghekate rūpaṃ. titikkhātitijanisāmanabandhana khamāsūtimassa laddhadhātusaññādissatijagupakitamānehikhachasātikhapaccayaṃ katvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvoti ādivaṇṇassadvebhāvaṃ katvā byañjanantassacochapaccayesucāti vattamānekokheceti dhātvantassa kakārādesaṃkatvānetabbaṃnetvā iminā uttaradīghaṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. añjanātiañjanetivattabbeimināuttaradīghekate rūpaṃ. koṭāvarāti koṭāvaranti vattabbe imināuttaradīghekate rūpaṃ. aṅguliyāti aṅguliyeti vattabbe iminā uttaradīghekate rūpaṃ. itarāni dveheṭṭhā vuttāneva. suvaṇnadharehīti suvaṇnadhārehīti vattabbe imināmajjherasse kate rūpaṃ. itarāni dveheṭṭhāvuttāneva. ettha ca kāni imināva sijjhanti. kānici lakkhaṇassa pajjunnagatikabhāva dassantatthaṃ vuttāni.
[316] 404. tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesā ca. kimatthamidaṃ. tesuādimajjhuttaresukvacivuddhilopāgamavikāraviparītādesāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kvaciggahaṇañca ādimajjhuttaraggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. ettha ca ādesoti paṭhamāyaniddiṭṭho. vikārotidutiyāyaniddiṭṭho. viparītonāma okārassa porāṇakasaññā. ābhidhammikotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ābhidhammiko. veneteyyoti heṭṭhā vuttaneva. sukhaseyyanti sukhasaddūpapadassa sīsayetissamaladdhadhātusaññādissa bhāvakammesutabbānīyātivattamāneṇyoceti ṇyapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā iminā majjhevuddhiṃ katvā paradvebhāvoṭhāne ti yakārassadvebhāvaṃ katvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. sukhakārītiheṭṭhā vuttameva. kāliṅgo ti kaliṅgesu issaro tyatthe vuttanayena ṇapaccayaṃ katvā kaliṅgasaddato syuppattiṃ katvā iminā sivibhattissa uttaravuddhiṃ katvā saralopapakatibhāvādimhikate rūpaṃ. māgadhotivuttasadisameva. tālīsanti heṭṭḥāvuttameva. kattukāmoti kattuṃ kāmoti vattabbe iminā majjhelopekate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. bhikkhu bhikkhunīti bhikkhubhikkhunīsaddehi sivibhattiṃ katvā imināuttaralope kate rūpāni. tesaṃ dhātuppatti heṭṭhā vuttāyeva. vuttotivacaviyattiyaṃ vācāyamitimassaladdhadhātusaññādissa bhāvakammesu tātitapaccayaṃ katvāsāsadisato tassariṭṭhoca bhujādīnamantonodviceti vattamāne vacavāvūtidhātvādissa vakārassa ukāraṃ katvā dhātvantassa calopaṃkatvā tapaccayassa candebhāvaṃ katvā imināvaādyāgamaṃ katvā netabbaṃ. netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni heṭṭhāvuttāneva. idhāpi kāni ci iminā sijjhanti. kāni ci lakkhaṇassa pajjunnagatikabhāvadassanatthaṃ vuttāni.
405. ayuvaṇnānañcāyo vuddhī. kimatthamidaṃ. akārivaṇṇuvaṇnānaṃ āyovuddhiyo hontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ īūvuddhiyosamucceti. ananta
[317] rasuttesati pi vuddhiggahaṇe idhavuddhiggahaṇakaraṇepayojanasayamevavakkhati. ābhidhammikotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kānici heṭṭhāvuttāni. kāniciheṭṭhā vuttanayena suviññeyyānīti.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ nāmakappetaddhitakappo aṭṭhamoparicchedo.
VI. ĀKHYĀTA
406. atha pubbānivibhattīnaṃ chaparassapadāni. kimatthamidamuccate. ito paraṃvuccamānānaṃ vibhattigaṇānaṃ yāni yāni purimāni chapadāni. tāni tāni parassapadasaññāni hontīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃsuttaṃ. itoparaṃ vibhattīnaṃpubbāni chaparassapadasaññāni hontītyattho. atha ityayaṃ nipātomariyādattho. tena itopaṭhamāyātyattho yujjati. vuttāpekkhovā vuccamānāpekkhovā. yadi pana vuttāpekkho siyā. taddhitakappassa vuttānantarantyattho. atha vuccamānāpekkho siyā. uparivuccamānānantarantyattho. pakatihesācariyānaṃ. tattha tattha adhikārantaraviññāpanatthaṃ athaggahaṇakaraṇaṃ. parassatthāni padāni parassapadāni. alopasamāsoyaṃ. tāni pana tthatovatta mānānicha. pañcamiyocha. sattamiyocha. parokkhācha. hiyyattaniyocha. ajjataniyo cha. bhavissantiyo cha. kālātipattiyo chāti aṭṭhacattālīsaṃ honti. ettha cuttamapuriso kiñcāpi attano atthaṃvadati. tathāpi itarānaṃ bahukatarattātabbasenatabbohāroniropitotidaṭṭhabbaṃ. ayaṃpanaporāṇakavohāro. idaṃ pana suttaṃ katthariparassapadantyādīsuimesaṃ gahaṇatthaṃ.
407. parānyattanopadāni. kimatthamidaṃ. yāni yāni vibhattīnaṃ parāni chapadāni. tāni tāni attanopadasaññāni hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vibhattiggahaṇañca chaggahaṇañca vattate. tenayāni yāni vibhattīnaṃparāni chapadāni. tāni tāni attano padasaññāni hontī tyattho. attano atthānipadāni attanopadāni. alopasamāsoyaṃ. tāni pana atthatovuttanayena aṭṭhacattālīsaṃ vahonti.
[318] ettha ca kiñcāpipaṭhamamajjhimapurisāparassatthā. tathā pi tabbohārassa itaresunirūḷhattāca imassapanimesaṃ porāṇakavohārattāca saṅkaradosāpagamakaraṇatthañcāyamimesamāropitotidaṭṭhabbaṃ. idaṃpana attanopadānibhāvecakammanītyādīsvīmesaṃ gahaṇatthaṃ.
408. dvedve paṭhamamajjhimuttamapurisā. kimatthamidaṃ. tāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ dvedvepaṭhamamajjhimuttamapurisasaññānihontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. tattha ca paṭhamapurisānāmadvattiṃ sa. tathāmajjhimapurisā.tathāuttamapurisā. imesaṃ pana paṭhamapurisādayovohārāporāṇakāva. idaṃ pana suttaṃ nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamo tumhemajjhimo amhe uttamotyādīsvīmesaṃgahaṇatthaṃ. imassapana suttassa devadattopacati. devadattāpacanti. tvaṃpacasi. tumhepacatha. ahaṃpacāmi. mayaṃpacāma. devadatto pacate. devadattāpacante. tvaṃpacase. tumhepacavhe. ahaṃ pace. mayaṃvacāmhetyādīnivisayāni.
409. sabbesamekābhidhāne paro puriso. kimatthamidaṃ. sabbesaṃ paṭhamamajjhimuttamapurisānaṃ tulyābhidhāneparopurisoyojetabbotiñāpanatthaṃ.catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. imassapanasocapaṭhati. tecapaṭhantītyādayovisayā. tumhe paṭhathaityādīnyudāharaṇāni. tattha ca tumhepaṭhathāti tumhasaddūpapadassapaṭhaviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissāne kapaccayappasaṅgevuttanayena vattamānaparassapadasaññaṃ katvā socapaṭhati tvañcapaṭhasīti vuttattā paṭhamamajjhimapurisappasaṅge imināmajjhimapurisabahuvacanaṃkatvā bhūvādito aityapaccayaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. tumhepacatha ityatrapanadhātumattamevaviseso. vuttiyaṃ paṭhamamajjhimānappasaṅgemajjhimo payojite itaresu pana evaṃnayojetabbo. soca paṭhati ahañca paṭhāmimayaṃ paṭhāma. tvañca paṭhasi ahañca paṭhāmi mayaṃpaṭhāma. soca paṭhati tvañca paṭhasi ahañca paṭhāmi mayaṃ paṭhāma. soca paṭhati teca paṭhanti tvañca paṭhasi tumhe ca paṭhatha ahañca paṭhāmi mayaṃ paṭhāma iti iminā nayena sesāsuvibhattīsu pañcamīsattamī parokkhāhiyyattanīajjatanībhavissanti kālātipattisaṅkhātāsu paropuriso
[319] yojetabbo. vuttañca vuttiyaṃ evaṃ sasāsuvibhattīsu paropurisoyojetabboti.
410. nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo. kimatthamidaṃ. tulyādhikaraṇasaṅkhāte sādhakavācakenāmamhipayujjamāne pi appayujjamāne pi sabbadhātūhi paṭhamapurisohotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. idhapanakiñcāpināmamhītyaniyametvāvuttaṃ. tathāpi tumhemajjhimo amhe uttamo ti vuttattā vatumhamhehivinimuttaññevasādhakavācakaṃ nāmamidhagahitanti veditabbaṃ. sogacchatītyadīnyudāharaṇāni. tattha ca sogacchatīti tasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa bhūvādayodhātavo ti laddhadhātusaññādissa dhātussanto lopone kasarasseti luttānubandhassa heṭṭhā vuttanayena tipaccayaṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā gamissanto cchovāsabbāsūtidhātvantassacchādesaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. te gacchantīti ettha bahuvacanakaraṇamevaviseso. imānicadvenāmappayogavasena vuttāni. itarānipana dve asati pi nāmappayogetaṭṭhāniyavasena vuttāni. tena haññasetvanti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana hana hiṃ sāgatīsūtimassa laddhadhātusaññādissa idhādhippetanāmappayogābhāvāpaṭhamapurisamakatvā tato nekapaccayappasaṅge tyādīnaṃ vuttanayena vuttamānasaññaṃ katvā tesaṃpyaniyamappsaṅgesati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattītikatvā parānyatta nopadānīti vibhattīnaṃ parānaṃ channaṃattanopadasaññaṃkatvā attano padāni bhāvecakammanīti kammani attanopadaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena majjhimapurisasaññaṃ katvānāmamhipayujjamānepitulyādhikaraṇepaṭhamo ti vattamānetumhemajjhimoti majjhimapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena ekavacanasevibhattiṃ katvā bhāvakammesuyoti dhātumhāyapaccayaṃ katvā tamevādhikicca tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassātidhātvantena saha yakārassacavaggaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati dhātvantassa tavaggantattāca vaggantaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti tassadvebhāvaṃ katvānetabbenīterūpaṃ.
[320]  411. tumhe majjhimo. kimatthamidaṃ. tulyādhikaraṇasaṅkhāte tumhepayujjamānepi appayujjamānepi majjhimapuriso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. payujjamānaggahaṇañca apiggahaṇañca tulyādhikaraṇaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. tvaṃ yāsītyādī nyudāharaṇāni. tattha ca tvaṃ yāsīti tumhasaddūpapadassayāpāpuṇanetimassaladdhadhātusaññādissaupapadassaheṭṭhāvuttanayenasyuppattiṃ katvā tvamādesekate tato dhātumhānekapaccayappasaṅge vuttanayena tyādīnaṃvattamāna saññaṃ katvā vuttanayena vattamānapaccayekatvā tesaṃpyaniyamappasaṅge vuttanayenamajjhimapurisasaññaṃ katvāvuttanayena vattamānapaccayekatvā tesaṃpyaniyamappasaṅgevuttanayenamajjhimapurisasaññaṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā majjhimapurisaṃ katvā vuttanayena ekavacanekate rūpaṃ. tumhe yāthātietthabahuvacanakaraṇameva viseso. imānidvetumhasaddappayogavasena vuttāni. itarāni dvetaṭṭhāniyavasenavuttāni. tayā paccate ti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana pacapāketimassaladdhadhātusaññādissa idhādhippetatumhasaddappayogā bhāvāiminā majjhimapurisamakatvā anekapaccayappasaṅge vuttanayena teādīnaṃattano padasaññaṃ katvā vuttanayena attano padaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisekavacanaṃ katvā bhāvakammesuyotiyapaccayaṃ katvā tassavuttanayena tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassetidhātvantena saha yakārassacavaggaṃ katvā vuttanayena dvebhāvekate rūpaṃ.
412. amhe uttamo. kimatthamidaṃ. tulyādhikaraṇasaṅkhāte amhasaddamhi payujjamāne pi taṭṭhāniyatthe sati appayujjamānepi uttamapuriso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. payujjamānaggahaṇañca apiggahaṇañcatulyādhikaraṇaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. ahaṃ yajāmītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ahaṃ yajāmīti amhasaddūpapadassa yaja devapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesūtimassa laddha dhātusaññadissa upapadassavuttanayena syuppattiṃ katvā ahamādesekate dhātuto anekapaccayappasaṅge vuttanayenatyādīnaṃ vattamānasaññaṃkatvā vuttanayena vattamānapaccayaṃ katvā tesaṃpyaniyamappasaṅge vuttanayena parassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti
[321 = 359] parassapadaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgevuttanayena uttamapurisasaññaṃ katvā nāmamhipayujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamoti vattamāne iminā uttamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgesati vuttanayenaekavacanamivibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā akārodīghaṃ himimesūtiakārassadīghaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. mayaṃ yajāmātietthabahuvacanakaraṇamevaviseso. imāni panadveamhasaddappayogavasenavuttāni. itarānidveamhasaddappayoge asati pi taṭṭhāniyavasenavuttāni. mayā ijjate buddhoti kimudāharaṇaṃ. taṃpana tassevadhātussa amhasaddappayogābhāvāiminā uttamapurisamakatvāanekapaccayappasaṅge vuttanayena tyādīnaṃvattamānasaññaṃ katvā vattamānāpaccuppanneti vattamānapaccayekatvā tesaṃ pyaniyamappasaṅge sati vuttanayena teādīnaṃ attanopadasaññaṃkatvā attanopadānibhāveca kammanīti attano padaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamoti paṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgeekamhi vattabbe ekavacananti ekavacanaṃ katvā bhāvakammesuyoti yapaccayaṃ katvā yamhidādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamītyanuvattamāneyajassādissīti yajassādissikāraṃ katvā bhāvakammesuyo tyadhikicca tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantasseti dhātvantena saha yakārassacavaggaṃ katvā vuttanayena dvibhāvañca katvā netabbenīte rūpaṃ.
413. kāle. kimatthamidaṃ. yeitoparaṃ vakkhāma. tekāleyevahontīti ñāpanatthaṃ. attho suviññeyyova. adhikāroyaṃ.
414. vattamānāpaccuppanne. kimatthamidaṃ. paccuppannekāle vattamānavibhattiyo hontīti ñāpanatthaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. tenapaccuppannekāle vattamānavibhattiyohontī tyattho. ettha ca kālonāmakāro. kāronāmakriyā. tathāhi kāloti karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa karaṇaṃ kārotyatthe visarujapadāditoṇaityānuvattamāne bhāvece
[322] ti ṇapaccayaṃ katvākāritaṃviya ṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tikakāre akārassavuddhiṃ katvā dodhassaceti ettha caggahaṇena rakārassa lakārādesekate rūpaṃ. tasmā paccuppannakriyāyagamyamānāya vattamānavibhattiyohontītyattho vagantabbo. ettha ca kālassātītānāgathapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasenachadhābhinnattāpaccuppanneti viseseti. tattha cātīto tividhoatītaparokkhā atītahiyyattanī atīta ajjatanīti tecuttariyevāvibhattissanti. kriyāvācakāhi ākhyātā. kriyā panasesatumhāmhasaṅkhātasādhakappaṭibaddhā. imesañca pana kriyāvācakatākiṃ karosīti puṭṭhassapacāmītyādinā ākhyāte na paṭivacanadānato ca. pacati paṭhatītyādinākhyātena yogatoca. pācakopacatyādinākhyātassasādhanenayogatocaveditabbo.
yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ kriyāvāci tikārataṃ
atiliṅgaṃ dvivacanaṃ tadākhyātanti vuccati.
taṃ panākhyātaṃ vattamānikādvādasa. pañcamiyodvādasa sattamiyo dvādasa parokkhāyodvādasa hiyattaniyodvādasa. ajjataniyo dvādasa. bhavissanti yo dvādasa. kālātipattiyodvādasāti channavutividhaṃhoti. gacchati pavisatītyudāharaṇāni. tattha ca gacchatīti heṭṭhā vuttameva. pavisatī ti papubbassavisapavesanetimassa laddhadhātusaññādissa anekapaccayappasaṅge vuttanayena vattamānasaññādiṃ katvā iminātipaccayaṃ katvā bhūvāditoaityapaccayaṃ katvā netabbenīterūpaṃ.
415. āṇatyāsiṭṭhenuttakāle pañcamī. kimatthamidaṃ. āṇatyatthe ca āsisattheca anuttakāle pañcamīvibhattiyo hontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. ettha ca āṇattītyāṇāpanaṃ. āsisaṭṭhotipasaṃsā. anuttakāloti samīpevuttakālo. anusaddohi samīpatthavācī. tasmā āṇāpanattheca pasaṃsattheca gamyamāne paccuppannekāle pañcamīvibhattiyo
[323] hontīti tyattho. imasmiṃ pana pakkhe āṇatyādīnaṃ vattamānatthe satipi āṇāpanādiguṇavisiṭṭhattā punaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. uttokāloyassaso uttakālo. nauttakāloanuttakālo. tasmiṃ anuttakāle evaṃsati anuttakāle āṇāpanattheca pasaṃsattheca pañcamīvibhattiyohontītyattho. kālamanāmasitvā āṇattiyaṃpasaṃsattheca pañcamīvibhattiyo hontī ti vuttaṃhoti. idha pana pubbapakkhavasena vinicchayovagantabbo. karo tukusalaṃsukhaṃ te hotūtyadāharaṇāni. tattha ca karotūtikarakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissa kusalaṃ karotūtyatthe āṇāpanattha sambhavato pañcamītuantuhithamimataṃ antaṃ suvho eāmaseti tvādīnaṃ pañlcamīsaññaṃ katvā iminā pañcamiyokatvā tāsaṃpyaniyamappasaṅgevatti. pa. katvā atha pubbānivibhattīnaṃ chaparassa padānīti pañcamīvibhattīnaṃ pubbāsaṃchannaṃ parassapadasaññaṃ katvā kattari parassapadanti parassapadasaññaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vatti.pa. katvā dvedvepaṭhamamajjhimuttamapurisāti ādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamo ti paṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgevatti.pa. katvā ekamhivattabbe ekavacananti ekavacanatuvibhattiṃ katvā tanādito oyirāti dhātumhā opaccayekate netabbenīte rūpaṃ. hotūti hūsattāyamiti massaladdhadhātusaññādissasukhaṃ tehotūtyatthe āsisatthassa sambhavato vuttanayena tvādīnaṃ pañcamīsaññādiṃ katvā iminātuvibhattimhi kate asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucāti vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge ayuvaṇṇānañcāyovuddhīti ukārassokāraṃ katvānetabbenīterūpaṃ.
416. anumatiparikappatthesu sattamī. kimatthamidaṃ. anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle sattamīvibhattiyohontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anuttakālaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. idhacaanumatiyeva attho anumatyattho. tasmiṃ anumatyatthe. anumaticakhoparassa anumati parikappoyevattho parikappattho. tasmiṃ parikappatthe. parikappocakho attano parikappe
[324] tvaṃ gaccheyyāsi. kimahaṃkareyyāmītyudāharaṇāni. tattha ca gaccheyyāsīti gamussappagatimhītimassaladdhadhātusaññādissadevadattakiṃ tvaṃ gaccheyyāsītyatthe anumatyatthesambhavatosattamī eyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyuṃ eyyāmhe ti eyyādīnaṃ sattamīsaññaṃ katvāanantarasuttamadhikicciminā sattamiyo katvā tāsaṃ pyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattīti katvā heṭṭhā vuttanayenādimhi channaṃ parassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadantiparassapadaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena majjhimapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamoti vattamāne tumhemajjhimo ti majjhimapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena ekavacaneyyāsivibhattiṃ katvā gamissantocchovā sabbāsūti dhātvantassacchādesaṃkatvā netabbenī terūpaṃ. kareyyāmītikarakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa kiṃnukho ahamidāni kareyyāmītyatthe parikappattha sambhavato vuttanayeniminā sattamiyo katvā tāsaṃ pyaniyamappasaṅge vuttanayena parassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti parassapadavibhattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenuttamapurisasaññaṃ katvā nāmamhipayujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti vattamāne amheuttamoti uttamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vūttanayena ekavacaneyyāmivibhattiṃ katvā netabbenīterūpaṃ.
417. apaccakkheparokkhātīte. kimatthamidaṃ. apaccakkhe atīte kāleparokkhāvibhattiyo hontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. supinekilamāha evaṃkilaporāṇāhūtyudāharanāni. tattha ca āhāti brūviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissa supine kila bravītyatthe apaccakkhetītatthassa sambhavato paro kkhā a u ettha aṃ mhattharetthovhoiṃmhe ti auādīnaṃparokkhā saññaṃ katvākāle tyanuvattamane iminā parokkhāvibhattiyo katvā tāsaṃpyaniyamappasaṅge vuttanayena ādimhi channaṃ vuttanayenaparassa padasaññaṃkatvā kattariparassapadanti parassapadaṃ katvā tassāpyani
[325] yamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisasaññaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge nāmamhipayujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamotipaṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena ekavacanaavibhattiṃ katvā brūbhūnamāhabhūvāparokkhāyanti sabbassevabrūdhātussa āhādesaṃkatvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakatibhāvañca katvā netabbenīte rūpaṃ. ita rasmiṃ bahuvacana uvibhattikaraṇamevaviseso.
418. hiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanī. kimatthamidaṃ. hiyyopabhuti atītekālepaccakkhevāapaccakkhevā hiyyattanī vibhattiyohontītiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kālaggahaṇañca apaccakkhaggahaṇañca atītaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. soagamāmaggaṃ. te agamūmaggantyudāharaṇāni. tattha ca agamātigamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa soagamātyatthe hiyyattanīāū otthaaṃmhātthatthuṃsevhaṃ iṃ mhase ti āādīnaṃhiyyattanīsaññaṃ katvā kāle apaccakkhe parokkhātīte tivattamāne imināhiyyattanīvibhattiyo katvā tāsaṃ py aniyamappasaṅge vuttanayenādimhi channaṃ parassa padasaññāṃ katvā kattariparassa padanti parassapadaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti paṭhamapurisasaññaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena ekavacana āvibhattiṃ katvā kvacidhātuvibhatti paccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vattamāne akārāgamohiyyattanajjatanīkālātipattīsūtidhātvādimhi ākārāgamaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacana ūvibhattikaraṇamevaviseso.
419. samīpejjatanī. kimatthamidaṃ. samīpe atīte kālepaccakkhevāapaccakkhevā ajjatanīvibhattiyohontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇañca apaccaggahaṇañca atītaggahaṇañca paccakkhaggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. somaggaṃ agamī. temaggaṃ agamuntyudāharaṇāni. tattha ca agamīti gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa so agamītyatthe ajjatanī ī uṃ
[326] otthaiṃ mhā ā ū se vhaṃ aṃ mhe ti ī ā dīnaṃajjatanīsaññaṃ katvā kāle apaccakkhe parokkhātīte hiyyopabhūti paccakkhehiyyattanītyadhikicciminā ajjatanī vibhattiyo katvā tāsaṃ pyaniyamappasaṅge sati vuttanayenādimhi channaṃparassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti parassapadaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisa saññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamo ti paṭhamapūrisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenekavacana īvibhattiṃ katvā vuttanayena dhātvādimhi akārāgamaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacana uṃ vibhattikaraṇamevaviseso.
420. māyoge sabba kāle ca. kimatthamidaṃ. yadāmāyogetadāhi yyattanīajjatanīvibhattiyo sabbakālepi hontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ hiyyattaniggahaṇañca ajjataniggahaṇañca vattate casaddaggahaṇappayojanaṃ sayamevavakkhati. attho suviññeyyovaviggahoca. māgamā. māvacā. māgamī. māvacītyudāharaṇāni. tattha ca mā gamātimāsaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādisā māgamīmāgacchatimāgacchissasi māgacchissātyatthe vuttanayena āādīnaṃhiyyattanīsaññādiṃ katvā hiyyopabhuti paccakkhehiyyattanī samīpejjatanītyadhikicciminā āvibhattādimhi kate rūpaṃ. itarasmiṃ vacaviyattiyaṃ vācāyamitidhātumattamevanānattaṃ. māgamīti tassevadhātussatasmiṃ yevatthe īādīnaṃajjatanisaññaṃkatvā vuttanayena imināīpaccayādimhi kate rūpaṃ. itarasmiṃ dhātumattamevaviseso. mā gacchāhīti caggahaṇaphalaṃ. taṃ pana māsaddūpadassagamusappagatimhītimassa māgacchatimāgamīmāgacchissati māgacchissātyatthe vuttanayena tvādīnaṃ pañcamīsaññaṃ katvāidhacaggahaṇena pañcamīhivibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvāgamissanto cchovāsabbāsūti dhātvantassacchādesaṃ katvā akāro dīghaṃhimimesūtiākārassadīghekate rūpaṃ.
421. anāgate bhavissanti. kimatthamidaṃ. anāgatekālebhavissanti vibhattiyo hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova viggahoca. so
[327] gacchissati karissati. te gacchissanti. karissantītyudāharaṇāni. tattha ca gacchissatīti gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa bhavissanti ssatissanti ssasissatha ssāmissāmassate ssante ssase ssavhe saṃ sāmheti ssatyādīnaṃ bhavissanti saññaṃ katvā kāletivattamāne iminātavissantipaccaye katvā tesaṃ pyaniyamappasaṅgevuttanayenādimhi channaṃ parassapadasaññaṃkatvā kattari parassapadanti parassapadaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena paṭhamapurisasaññaṃkatvā nāmamhipayujjamānepi tulyādhikaraṇepaṭhamo tipaṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenekavacanaṃ katvāgamissantocchovā sabbāsūti dhātvantassa cchādesaṃkatvā hiyyattanīsattamīpañcamīvattamānāsabbadhātukanti vuttattā nasabbadhātukaṃ asabbadhātukanti asabbadhātukatthamāgamma ikārāgamo asabbadhātukamhīti ikārāgamaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. karissatī ti ettha karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ssatipaccayādimhi kate rūpaṃ. cchādesābhāvova viseso. sesaṃ heṭṭhāvuttanayameva. itare sudvīsu bahuvacanassanti vibhattikaraṇamevaviseso.
322. kriyātipanne tīte kālātipatti. kimatthamidaṃ. kriyātipannamatte atītekāle kālātipatti vibhattiyo hontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. atipatanaṃ atipannaṃ. kriyāyātipannaṃ kriyātipannaṃ. taṃpana sādhakasattivirahena kriyāyāccantayuppatti. tasmiṃ kriyātipanne. etthacakiñcāpi nakriyātītasaddena voharitabbā. tathā pi takriyuppattippaṭiladdhakaraṇakattukriyāya kālabhedena atītavohāro labbhate vetidaṭṭhabbaṃ. socetaṃ yānaṃ alabhissā agacchissā. tecetaṃ yānaṃ alabhissaṃ suagacchissaṃsūtyudāharaṇāni. tattha ca alabhissāti labhalābhetimassa laddhadhātusaññādissa soce taṃ yānamalabhissātyatthe kālātipattissāssaṃsussessathassaṃ ssāmhā ssatha ssisu ssase ssavhe ssiṃ ssāmhasetissādīnaṃkālātipattisaññaṃ katvā kāle
[328] tivattamāne iminā kālātipattivibhattiyo katvā tāsaṃ pyaniyamappasaṅge sati vuttanayenādimhi channaṃparassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti parassapadaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenapaṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhipayujjamānepitulyādhikaraṇepaṭhamoti paṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenekavacanassāvibhattiṃ katvāheṭṭhā vuttanayena asabbadhātukattamāgammaikārāgamo asabbadhātukamhītidhātumhā ikārāgamaṃ katvā vuttanayena akārāgamo hiyyattanī ajjatanī kālātipattīsūti ādimhi akārāgamaṃ katvānetabbe nīte rūpaṃ. itaraṃpana gamusappagatimhītimassa vuttanayenassāpaccayādimhi kate rūpaṃ. cchādesovaviseso. itaresudvīsu bahuvacanassaṃ suvibhattikaraṇamevaviseso.
423. vattamānāti anti si tha mi ma. te ante se vhe e mhe. kimatthamidaṃ. tyādayo vattamānasaññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. bhavati. bhavanti. bhavasi. bhavatha. bhavāmi. bhavāma. bhavate. bhavante. bhavase. bhavavhe. bhave. bhavāmhetyādīnimassavisayāni. tattha ca bhavatītibhūsattāyamitimassaladdhadhātusaññādissānekapaccayappasaṅgetyādīni iminā vattamānasaññaṃ katvā vuttanayena vattamānapaccayekatvā tesaṃ pyaniyamappasaṅge vuttanayenādimhi channaṃparassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti parassapadaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenavadimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti paṭhamapurisaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati vuttanayena ekavacanativibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucātidhātvantassa vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge ayuvaṇṇānañcāyovuddhītiūkārassokāraṃ katvā oavasare ti okārassa avādesaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itarāni nayānuyogena suviññeyyāneva.
424. pañcamītu antu hi, thami, ma, taṃantaṃ su vho e āma se. kimatthamidaṃ. tvādayo pañcamīsaññā hontīti ñāpanatthaṃ.
[329] dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhavatu bhavantu. bhavāhi. bhavatha. bhavāmi. bhavāma. bhavataṃ. bhavantaṃ. bhavassu. bhavavho. bhave. bhavāmasetyādīnimassavisayāni. tāni suviññeyyāneva.
425. sattamī eyya, eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma. ettha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe. kimatthamidaṃ. eyyādayo sattamīsaññāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhaveyya. bhaveyyuṃ. bhaveyyāsi. bhaveyyātha. bhaveyyāmi. bhaveyyāma. bhavetha. bhaveraṃ. bhavetho. bhaveyyāvho. bhaveyyaṃ. bhaveyyāmhe tyādīnimassa visayāni. tattha ca bhaveyyātibhūiccetassaimināeyyādīnaṃsattamī saññādiṃkatvāvuttanayena eyyavibhattiṃ katvā vuttanayena bhūvādito aityapaccayaṃ katvā vuddhyavādesecakatvā saralopomādesapaccayādimhisaralopetupakatītisaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogena suviññeyyāneva.
426. parokkhā a u e ttha aṃ mha ttha re ttho vho iṃ mhe. kimatthamidaṃ. aādayo parokkhāsaññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthoca viggahoca suviññeyyova. babhūva. babhūvu. babhūve. babhūvittha. babhūva. babhūvimha. babhūvittha. babhūvire. babhūvittho. babhūvivho. babhūviṃ. babhūvimhetyādīnimassa visayāni. tattha ca babhūvāti bhūsattāyamitimassa laddhadhātusaññādissaiminā aādīnaṃ parokkhāsaññaṃ katvā vuttanayena apaccakkheparokkhātītetiparokkhā ekavacana avibhattiṃ katvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvoti dvebhāvaṃkatvāpubbobbhāsoti pubbassadhātussa abbhāsasaññaṃ katvātamevādhikiccadutiyacatutthānaṃpaṭhamatatiyāticatutthassa tatiyaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne antassivaṇṇākāro vāti abbhāsantassa akāraṃ katvābrūbhūnamāhabhūvā parokkhā yanti bhūdhātussabhūvādesaṃkatvā saralopapapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. ettha ikāro vuttanayena ikārāgamo asabbadhātukamhītyāgato.
[330] 427. hiyyattanī ā, ū, o ttha aṃ mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mha se kimatthamidaṃ. aādayohiyyattanīsaññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. abhavā abhavū. abhavo. abhavattha. abhavaṃ. abhavamhā. abhavattha. abhavatthuṃ. abhavase. abhavavhaṃ. abhaviṃ. abhavamhasetyādīnimassavisayāni. tānisuviññeyyāneva.
428. ajjatanī ī uṃ o ttha iṃ mhā. ā ū se vhaṃ aṃ mhe. kimatthamidaṃ. īādayo ajjatanīsaññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. abhavī abhavuṃ abhavo abhavittha abhaviṃ abhavimhā abhavā abhavū abhavise abhavivuṃ abhavaṃ abhavimhe tyādīnimassavisayāni. tānisuviññeyyāneva. ettha ca parassapadamajjhimuttamapurisabahuvacananteca attano padamajjhimuttamapurisa bahuvacananteca ikārāgamo asabbadhātukamhī ti ikārāgamo.
429. bhavissanti ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. kimatthamidaṃ. ssatyādayobhavissanti saññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhavissati bhavissanti bhavissasi bhavissatha. bhavissāmi bhavissāma. bhavissate bhavissante bhavissase bhavissavhe bhavissaṃ bhavissāmhe tyādīnimassavisayāni. tāni suviññeyyāneva.
430. kālātipattissā ssaṃ sussessatha ssaṃ ssā mhā ssatha ssisu ssase ssavhe ssiṃ ssāmhase. kimatthamidaṃ. ssādayokālātipattisaññāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. abhavissā abhavissaṃsu. abhavisse. abhavissatha abhavissaṃ. abhavissāmhā. abhavissatha. abhavissisu. abhavissase. abhavissavhe. abhavissiṃ. abhavissāmha setyādīnimassavisayāni. tānisuviññeyyāneva.
431. hiyyattanīsattamīpañcamīvattamānā sabbadhātukaṃ. kimatthamidaṃ. hiyyattanādayo catasso sabbadhātukasaññāhontī
[331] tiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. agamātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca agamātigamusappagatimhītimassa heṭṭhāvuttanayenahiyyattanīparassapadapaṭhamapurisaṃ katvā vuttanayena akārāgamaṃ katvā iminā sabbadhātukasaññaṃ katvā sabbadhātukattā ikārāgamoasabbadhātukamhīti ikārāgamamhākate rūpaṃ. itarāni nayānuyogenasuviññeyyāneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ ākhyātakappe paṭhamo paricchedo.
432. dhātuliṅgehi parā paccayā. kimatthamidaṃ. dhātūhica liṅgehica paccayāparāvahontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. nanvimasmiṃ asati pi tattha tattha dhātuyā kammādimhiṇo tatoca vibhattiyo ti pañcamyantenaniddiṭṭhattādhātu liṅgehipaccayāparāvahontīti sakkāviññātunti. nasakkā tattha tattha cadūranti kaddhakālanimmānatvālopadisāyoga vibhattārappayogasuddhappamocanahetuvivittappamāṇapubbayogabandhanaguṇavacanapañhākathanatokākattūsuceti disāyoga vasena apādānasaññaṃ katvā apādānepañcamīti pañcamiyākatattā dhātuliṅgehi pubbe ca paccayā hontī tyattha sambhavato. tasmā paccayaṭṭhānaniyama karaṇatthamidaṃ vuttaṃ. idhāpidhātuliṅgehipaccayāti avatvā paraggahaṇakaraṇaṃ tadatthamevadīpeti. idaṃ pana catūsu suttesu paribhāsāsuttanti daṭṭhabbaṃ. karotītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca karotīti karakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissavuttanayena vattamānā paccuppanneti vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge iminā dhātuto paraṃkatvā tanādito oyirāti opaccayaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. gacchatī ti gamusappagatimhīti massavuttanayena tipaccayaṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvāgamissanto cchovāsabbāsūtidhātvantassacchādesaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. kāretīti kara karaṇe ti massa yokocikaro ti tamaññokarohi karohīti evaṃ abravītyatthe karontaṃ payojayatītyatthe vā dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpaya
[332] kāritāni hetvattheti ṇepaccayaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge iminādhātuto paraṃ katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇamhilutte asaṃyogantassavuddhikāritetikakārassasarassa vuddhiṃ katvā tatodhātupaccayehi vibhattiyo ti vibhattiyo katvātāsaṃ pyaniyamappasaṅge vuttanayena tyādīnaṃvattamānasaññaṃ katvā vattamānā paccuppanneti tipaccayekate rūpaṃ. pabbatāyatīti pabbatasaddato pabbatamiva attānamācaritītyatthe āyanāmato kattūpamānādācāreti āyapaccayaṃ katvātassāpyaniyamappasaṅge iminā liṅgato paraṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralopetupakatīti saralopapakatibhāvādiṃ katvā tatodhātupaccayehivibhattiyotivibhattiyokatvātāsaṃ pyaniyamappasaṅge vuttanayena tipaccayekate rūpaṃ. vāsiṭṭho ti vasiṭṭhasaddato vasiṭṭhassāpaccantyatthe vāṇapacceti ṇapaccayaṃ katvātassāpyaniyamappasaṅge iminā liṅgato paraṃ katvā vuttatthānamappayogotiatthavākyamappayogaṃ katva tesaṃ vibhattiyo lopācetiettha tesaṃgahaṇena vibhattilopaṃ katvāvuddhādisarassa vāsaṃ yogantassasaṇeceti ādisarassa vuddhiṃ katvāvuttanayenanāmamivakatvā tatosyuppattādimhikate rūpaṃ.
433. tijagupatitamānehikhachasāvā. kimatthamidaṃ. tijagupatitamāna iccetehi dhātūhi khachasa iccete paccayāhonti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. titikkhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca titikkhatīti tijatejane. tijanisānabandhanakhamādīsūtidvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissa iminākhapaccayaṃ katvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvo ti dhātvādissadvibhāvaṃ katvā byañjanantassacochappaccayesucāti vattamāne kokheceti dhātvantassa kādesaṃ katvā netabbaṃ netvā titikkhasaddato dhātupaccayehi vibhattiyoti vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. jigucchatīti gupagopanetimassa iminā tipaccayaṃ katvā vuttanayenādivaṇṇassadvibhāvaṃ katvā pubbo bbhāsoti pubbassābbhāsasaññaṃkatvā tamevādhikicca antassivaṇṇākārovāti abbhā
[333] santassa ikārādesaṃkatvā tamevādhikicca kavaggassa cavaggoti abbhāsassa kavaggassa cavaggaṃ katvā byañjanantassacochappaccayesucā ti dhātvantassacakāraṃ katvā netabbaṃ netvā jigucchasaddato vuttanayenavibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. tikicchatītikitarogāpanayanetimassa iminā chapaccayaṃ katvā vuttanayenādivaṇṇassa dvibhāvaṃ katvā tassa ca abbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne mānakitānaṃ vatattaṃ vāti abbhāsagatassakakārassatattaṃ katvā vuttanayenadhātvantassa cakāraṃ katvā netabbaṃ netvā tikicchasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. vīmaṃ satīti māna vīmaṃsāyamitimassa imināsapaccayaṃ katvā vuttanayena dhātvādissa dvibhāvaṃ katvātassa abbhāsasaññaṃ katvāvuttanayena antassivaṇṇākārovāti abbhāsantassīkāraṃkatvāvuttanayena mānakitānaṃ va tattaṃ vātiabbhāsagatassa makārassa vakāraṃ katvā pubbobbhāsotivattamāne tatopāmānānaṃ vāmaṃ sesūti abbhāsatoparassamāna iccetassamaṃ ādesaṃ katvā vīmam sasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itarāni vāggahaṇaphalāni. tattha ca te jatītitijatejanetimassa laddhadhātusaññādissa vāggahaṇeniminākhapaccayamakatvā vuttanayena vattamānāpaccuppannetitivibhattiṃ katvā bhūvāditoaityapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesuceti ādisarassa vuddhiṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. itaraṃ taṃ sadisameva. dhātumattamevetthanānattaṃ mānetīti māna vīmaṃ sayamitimassa vāggahaṇeniminā sapaccayamakatvā dhātūhiṇeṇayaṇāpeṇapayakāritāni hetvatthe ti ṇepaccayaṃ kattā vuttanayena ṇalopañca katvādhātupaccayehi vibhattiyo ti vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ.
434. bhujaghasaharasupādīhi tumicchattesu. kimatthamidaṃ. bhujaghasaharasupāiccevamādīhi tumicchatthesu gamyamānesu khachasaiccete paccayāhonti vikappenāti. ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. khachasaggahaṇamihānuvattate vāggahaṇañca. attho suviññeyyo va. tuṃ ca icchācatumicchā tumicchānaṃ atthā tumicchatthā. tesu tu
[334] micchatthesu. tumantenayuttāvāicchātumicchā. tumicchāyaatthātu micchatthā. patthanākantā. tesutumicchatthesu. nahitumantavirahitesu ghaṭakaraṇamicchati. paṭakaraṇamicchatī tyādīsviminā khādayo hontī ti. bubhukkhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca babhukkhatī ti bhuja pālanabyavaharaṇesūtimassa bhottumicchatītyatthe anantarasuttamadhikicciminā khapaccayaṃ katvā vuttanayenādi vaṇṇassa dvibhāvaṃ katvā tassābbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsotivattamāne dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyāti catutthassabhakārassatatiyaṃ bakāraṃ katvā dhātvantassa vuttanayena kokheceti kakāraṃ katvā netabbaṃnetvā bubhukkhasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kāte rūpaṃ. jighacchatīti ghassa khādanetimassa ghasitumicchatītyatthe iminā chapaccayaṃ katvā vuttanayenādivaṇṇassadvibhāvaṃ katvātassābbhāsa saññaṃ katvā vuttanayena kavaggassacavaggoti abbhāsagatassakavaggassaghakārassa cavaggaṃcakāraṃ katvā tassadutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyātitatiyaṃ katvā antassivaṇṇākārovātiabbhāsantassaivaṇṇaṃkatvā byañjanantassaco chappaccayesucāti dhātvantassa cakāraṃ katvā netabbaṃnetvājighacchasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. jigīsatītiharaharaṇetimassa haritumicchatī tyatthe iminā sapaccayaṃkatvā harassagīseti sabbadhātussagīādesaṃ katvā dhātvādesassa ṭhānopacāravasena dhātusaddena voharitabbato vuttanayenādivaṇṇassa dvibhāvaṃkatvātassābbhāsasaññaṃ katvā vuttanayena kavaggassa cavaggaṃkatvājigīsasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. sussūsatītisusavanetimassa sotumicchatītyatthe iminā sapaccayaṃkatvā vuttanayenādi vaṇṇassadvibhāvaṃ katvāmajjhimassasakārassaparadvebhāvoṭhāneti dvibhāvaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti parassukārassadīghaṃkatvā sussūsasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. pivāsatīti pā pāne timassa pātumicchatītyatthe imināsapaccayaṃkatvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvotidvibhāvaṃkatvātassapubbo bbhāsoti abbhāsasaññaṃ katvā
[335] pubbobbhāso ti vattamāne antassivaṇṇā kārovāti abbhāsantassa ikāraṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne tatopāmānānaṃ vāmaṃ sesūti abbhāsatoparassapātussa vādesaṃ katvā pivāsasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. bhottunti vāggahaṇaphalaṃ. taṃ pana bhujaiccetassa vāggahaṇeniminā khapaccayamakatvāicchetthesu samānakattukesu tavetuṃ vātituṃ paccayaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucāti ādisarassa vuddhiṃ katvā sāsadisato tassariṭṭhoceti vattamāne bhujādīnamanto nodviceti dhātvantassa lopaṃ katvā takārassacadvibhāvaṃkatvā netabbenīte rūpaṃ. bhuñjatītikimudāharaṇaṃ. taṃpana tassevadhātussa vuttanayena vattamānāpaccuppanneti vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā bhūvādito aityanuvattamānerudhādito niggahītapubbañca tiapaccayañcakatvā pubbeniggahītāgamañca katvā tassevavaggantaṃ vāvaggeti vaggante kate rūpaṃ.
435. āya nāmato kattūpamānādācāre. kimatthamidaṃ. kattuno upamānabhūbhamhānāmatoāyapaccayohoti ācārattheti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho suviññeyyova. upameyyasaṅkhātamatthaṃ upadhīyati etenātyupamānaṃ. tasmā upamānā. nāmato ti minātulyādhikaraṇaṃ kattusaddo taṃ niyamakaraṇatthaṃvutto. pabbatāyatītyādīnyudāharaṇāni tattha ca pabbatāyatīti pabbatasaddatopabbatamivaattānamācaratītyatthe iminā āpaccayaṃkatvā saralopāmādesapaccayādimhi saralopetupakatīti saralopapakatibhāvādimhi kate vuttanayena pabbatāyasaddato dhātupaccayehi vibhattiyotivibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itaraṃtaṃsadisameva.
436. īyūpamānāca. kimatthamidaṃ. upamānasmā nāmato īyapaccayohoti ācārattheti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. nāmaggahaṇañca ācāraggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇamācāraggahaṇanukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhāvuttameva. satipi upamānaggahaṇe idha upamānaggahaṇakaraṇaṃ kattuggahaṇa nivattanatthaṃ. chattīyati puttīyatītyudāharaṇāni. tattha ca chattīyatī
[336] tichattasaddato achattaṃ chattamivaācaratītyatthe anantarasuttamadhikicciminā īyapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate vuttanayenachattīyasaddatovibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itaraṃ pana taṃsadisameva. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
437. nāmamhātticchatthe. kimatthamidaṃ. nāmamhāatticchatthe īyapaccayohotītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. īyaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. attano icchā atticchā. atticchāyeva attho atticchattho. tasmiṃ atticchatthe. satipi nāmaggahaṇe idhanāmaggahaṇakaraṇaṃ upamānaggahaṇanivattanatthaṃ. pattīyatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pattīyatī tipattasaddato attano pattamicchatītyatthe anantarasuttamadhikiccimināīyapaccayaṃ katvā saralopa pakatibhāvañca katvā pattīyasaddato vuttanayena vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva. kimudāharaṇampi suviññeyyameva.
438. dhātūhi ṇeṇayaṇāpe ṇāpayakāritāni hetvatthe. kimatthamidaṃ. sabbadhātūhi hetvatthe gamyamāneṇeṇayaṇāpeṇāpaya iccete paccayāhonti. tekāritasaññāca hontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyo va. kāretītyādīnyudāharaṇāni. tattha cakāre tī ti karakaraṇe ti massa bhūvādayodhātavo ti laddhadhātusaññādissa dhātussantoloponekasarasseti luttānubandhassa yokācikarotitamaññokarohi karohiccevaṃabravītyatthe vā karontaṃ payojayatītyatthe vā iminā ṇepaccayaṃ katvā tassaca kāritasaññaṃ katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikārite tyādisarassa vuddhiṃ katvā dhātupaccayehivibhattiyoti vibhattiyo katvā tāsaṃpyaniyamappasaṅge vuttanayena vuttamānaparassapada paṭhamapurisekavacanasivibhattimhi kate rūpaṃ. itarāni tīṇi nayānuyogenasuviññeyyāneva. itaresu catūsubahuvacana antivibhattiṃ katvā sarasare lopanti vattamāne vāparo asarūpāti vākvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa lopāgamā
[337] cetivā paccayādimhi saralopapakaraṇameva viseso. pācetītyādīsu paca pāketidhātumattamevaviseso. bhaṇetītyādīsuvi aṭṭhasubhaṇavaṇṇasaddebhaṇabhaṇanetivādhātumattameva viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
439. dhāturūpenāmasmā ṇayoca. kimatthamidaṃ. dhāturūpesatināmasmāṇayapaccayo hoti. tato kāritasaññā cāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. kāritaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tassānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. attho suviññeyyova. dhātuyārūpo dhāturūpo. atikkamati. upagāyati. karoti. hotītyādīni. tasmiṃ dhāturūpesatīti sambandho. atihatthayatītyādīnyudāharanāni. tattha ca atihattha yatīti atipubbasmāhatthīsaddato hatthinā atikkamatītyatthe anantarasuttamadhikicciminā ṇayapaccayaṃkatvā tassakāritasaññañca katvā kāritā naṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni taṃ sadisāneva.
440. bhāvakammesu yo. kimatthamidaṃ. sabbehi dhātūhibhāvakammesu yapaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. dhātuggahanaṃ vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. tattha ca bhāvo nāmakevalo bhavanalavanapacanādi dhātvattho. kammaṃ nāmayaṃ karoti taṃ kammanti vuttaṃ. ūyate tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ūyate ti ṭhā gatinivattimhītimassa ṭhānantyatthe vattamānā ti antisithamimate antesevhe emhetityādīnaṃ vattamānasaññaṃ katvā vattamānāpaccuppanneti vattamānapaccaye katvā tesaṃ pyaniyamappasaṅge atha pubbānivibhattīnaṃ chaparassapadānīti vattamāne parānyattano padānīti paresaṃ channaṃ attano padasaññaṃ katvāattanopadānibhāvecakammanītyattano padaṃkatvā tassāpyaniya[ma]ppasaṅge vuttanayenekavacanate vibhattiṃ katvādhātūhiṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritānihetvatthe ti vattamāne iminā bhāve yapaccaye kateyamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamīti dhātvantassīkāre kate rūpaṃ. bujjhatetibudhabodhane. budhañāṇe. budha avagamane ti tiṇṇamaññatarassa
[338] vuttanayena attano padāni bhāve ca kammanīti kammaniattano padapaṭhamapurisekavacanatevibhattiṃ katvāimināyapaccayañca katvā idamevā dhikiccatassa cavaggayakāravakārattaṃsadhātvantasseti dhātvantena sahayakārassacavaggaṃ katvā paradvebhāvoṭhāne ti vattamānevagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti dvebhāve kate rūpaṃ. paccate tipacapāketimassa rūpaṃ. labbhate tilabhalābhetimassa vuttanayena kammani attanopadapaṭhamapurisekavacanatevibhattiṃ katvā imināyapaccayaṃ katvā idamevādhikiccatassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassetyadhikicca pubbarūpañceti yakārassa pubbarūpaṃ katvā dodhassaceti ettha caggahaṇena pubbabhakārassa bakāraṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. karīyate ti karakaraṇe ti massa vuttanayena tevibhattiṃ katvā iminā yapaccayaṃ katvāpubbarūpañcetimassa vuttanayena suttadvayamadhikicca ivaṇṇāgamovātiyapaccayasmiṃ paredhātumhā ivaṇnāgame kate rūpaṃ. ijjate tiyajadevapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesūtimassa vuttanayena tevibhattiṃ katvā iminā yapaccayaṃ katvā yamhidādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamītyadhikicca yajassādissīti dhātvādissikāraṃkatvā dhātvante nasahayakārassa vuttanayena cavaggaṃ katvā dvebhāvañca katvā netabbe nīte rūpaṃ. uccate ti ucaviyattiyaṃ vācāyamitimassa rūpaṃ. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
441. tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa. kimatthamidaṃ. tassa yapaccayassa dhātvantena sahacavaggayakāravakārattaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. yakāraggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. vuccate. tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vuccate ti uca viyattiyaṃ vācāyamitimassa vuttanayena attanopadapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesuyotiyapaccayaṃ katvā tamevādhikicciminā dhātvantenasahayakārassa cavaggaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti dvebhāvaṃkatvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātivattamāne tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti ādimhi vakārāgamaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itaresaṃ dvinnaṃ vakārāgamābhāvo va viseso. majjate ti maja
[339] saṃsuddhimhi. majaparimajjane tidvinnamaññatarassarūpaṃ. paccate ti pacapāketi massarūpaṃ. bujjhate ti budha bodhane ti massa rūpaṃ. yujjate ti yujayogeti massa rūpaṃ. kujjhate ti kudha kopetimassa rūpaṃ. ujjhate ti udha ussaggeti massarūpaṃ. haññate ti hanhiṃsāgatīsūtimassa vuttanayena tevibhattiṃ katvā yapaccayañcakatvā vuttanayena iminā dhātvantena sahayakārassa cavaggekate rūpaṃ. kayyate tikarakaraṇetimassa vuttanayena tevibhattimhi kate yapaccayādimhi cakate vuttanayena iminādhātvantena sahayakārassa yakāre kate paradvebhāvoṭhāne ti massa dvibhāve kate rūpaṃ. dibbate ti divu kīḷā vijigīsā byavahārajuti thuti gatīsūti massa vuttanayena tevibhattimhi kate yapaccayecakate iminā dhātvantena saha kakārassa vakārekate vuttanayena dvibhāvekate do dhassa ceti ettha haṇe navakāradvayassabakāradvayekaterūpaṃ.
442. ivaṇṇāgamovā. kimatthamidaṃ. sabbadhātūhitamhi yapaccayepare ivaṇṇāgamo hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. dhātuggahaṇañca yaggahaṇañca taggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova viggahoca. kariyyate tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kariyyate ti karakaraṇetimassa vuttanayena attanopadapaṭhamapurisekavacanate vibhattiṃ katvāpaccayañca katvā dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpaya kāritāni hetvatthe tyadhikicca anantarasuttadvayañcādhikicciminā ivaṇnāgamaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne ti yakārassadvibhāve kate rūpaṃ. kariyyatīti ettha kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesa lopāgamāceti vattamāne attano padāni parassapadattanti attanopadassaparasapadabhāvakaraṇameva viseso itarāni dvegamusappagatimhītimassa vuttanayena tevibhatyādimhi kate rūpaṃ. gamissanto cchovāsabbāsūtidhātvantassa cchādeso vaviseso. kimudāharaṇaṃ heṭṭhā vuttameva.
443. pubbarūpañca. kimatthamidaṃ. sabbehi dhātūhi yapaccayopubbarūpamāpajjate vikappenātiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. dhātuggahaṇañca yappahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova.
[340] caggahaṇaṃ vāggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. vaḍḍhatetyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vuḍḍhate ti vaḍḍhavaḍḍhaneti massa vuttanayena attanopadapaṭhamapurisekavacanatevibhattimhi kate yapaccayecakate anantarasuttassaviyasuttadvayamadhikicciminā yapaccayassa pubbarūpaṃkatvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīgha viparītā desa lopā gamāceti vakāre akārassa ukāraṃ katvā tenevavābyañjanocatisaññogotiettha caggahaṇenavā pubbaḍakārassalopaṃ katvā hacatutthānamantānaṃ dodhetivattamāne ḍoḍhakāreti catutthassa ḍhakārassaḍakāraṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. phallatetiphalanipphattimhītimassa rūpaṃ. dammateti damudamanetimassa rūpaṃ. labbhatetilabhalābhetimassarūpaṃ. sakkatetisakapūjāyaṃ. sakasāmatthetidvinnamaññatarassarūpaṃ. dissate tidisapekkhanetimassa rūpaṃ.
444. tathā kattarica. kimatthamidaṃ. yathā heṭṭhā bhāvakammesuyapaccayassādeso hoti. tathā kattaripihotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃ vuttappakārānukaḍḍhanatthaṃ. yaggahaṇañca cavaggayakāravakāraggahaṇañca pubbarūpaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. bujjhatītibudha bodhaneti massa vuttanayena tyādīnaṃ vattamānasaññaṃkatvā vattamānāpaccuppanneti vattamānapaccaye katvā tesaṃ pyaniyamappasaṅge vuttanayenādimhichannaṃparassapadasaññaṃ katvā kattariparassapadanti parassapadaṃkatvātassāpyaniyamappasaṅge vuttanayenapaṭhamapurisekavacana ti vibhattiṃ katvā idamevādhikicca divāditoyoti yapaccayaṃ katvā tassa ca bhāvakammesu yotassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa pubbarūpañcātivattamāne iminādhātvantena sahacavaggaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti tassa dvebhāvekate netabbe nīte rūpaṃ. vijjhatīti vidha vibhāgeti massa rūpaṃ. maññatīti manañāṇetimassa rūpaṃ. sibbatīti sivutantasantānetimassa vuttanayenativibhattiṃ katvā tapaccayañcakatvā iminādhātvantena sahatassavakārañca katvā vuttanayena dvibhāvañcakatva dodhassaceti ettha caggahaṇenavakāradvayassabakāradvayamhi kate rūpaṃ.
[341] 445. bhūvādito a. kimatthamidaṃ. bhūiccevamādito dhātugaṇato apaccayohoti kattarīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihāṇuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhavatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhavatī ti bhū sattāyamiti massa vuttanayenativibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminādhātutoapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucāti dhātvantassa vuddhiṃ katvāoavasareti okārassa avādesaṃ katvā rūpasiddhiveditabbā. paṭhatīti paṭhaviyattiyaṃ vācāyamitimassarūpaṃ. pacatītipacapāketimassarūpaṃ. jayatītijijayetimassarūpaṃ. ettha ca oavasare tyadhikicca eayādesova viseso.
446. rudhāditoniggahītapubbañca. kimatthamidaṃ. rudhaiccevamādito dhātugaṇato apaccayo hoti kattari. niggahītapubbañcahutvā āgamohotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. kattariggahaṇañca aggahaṇañca vattate. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. idhacaniggahītanti vattabbe sesato lopaṃ gasipītyadhikicca sabbāsamāvuso pasagganipātādīhiceti vibhattilopaṃ katvā vākvacilopanti vattamāne byañjaneceti niggahītalopaṃ katvā vāevaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. niggahītañceti satipiniggahītāgameniccavidhānatthaṃ idhaniggahītaggahaṇaṃ kataṃ. rundhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca rundhatīti rudhatī ti rudha āvaraṇetimassa laddhadhātusaññā dissavuttanayena tivibhattiṃ katvā tathā kattarica bhūvāditoaityadhikicciminā apaccayaṃ katvā niggahītapubbañca katvā tassa aṃbyañjaneniggahītanti vattamāne vaggantaṃvāvaggetivaggantaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. chindatītichidi dvidhākaraṇetimassa rūpaṃ. bhindatīti bhididvidhākaraṇetimassa rūpaṃ.
447. divāditoyo. kimatthamidaṃ. divādito dhātugaṇatoyapaccayohoti kattarīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. dibbatī tyādī nyudāharaṇāni. tattha ca dibbahītidivukīḷāvijigīsā byavahāra
[342] jutithutigatīsūtimassavuttanayena tivibhattiṃ katvā tathākattarīcāti vattamāne iminā yapaccayaṃ katvā bhāvakammesuyotassa ca vaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa pubbarūpañceti vattamānetathākattariceti dhātvantena sahayakārassaca vakāraṃ katvā tassa vuttanayena dvibhāvañca katvāvakāradvayassa bakāradvayañca katvā netabbenīterūpaṃ. sibbatītisivutantasantānetimassa rūpaṃ. yujjhatīti yudha sampahāretimassa rūpaṃ. vijjhatī ti vidhavibhāgetimassa rūpaṃ. bujjhatīti budhabodhanetimassa rūpaṃ.
448. svādito ṇuṇā uṇā ca. kimatthamidaṃ. suiccevamāditodhātugaṇato ṇuṇā uṇāiccetepaccayā honti kattarīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ paccayattayaṃ sampiṇḍati. suṇotītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca abhisuṇotī ti abhipubbassa su abhissave. susavanetidvinnamaññatarassa laddha dhātusaññādissa vuttanayena tivibhattiṃ katvā tathākattaricetyadhikicciminā ṇupaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucāti ettha caggahaṇena ṇupaccayantassa vuddhimhi kate rūpaṃ. abhisuṇātīti tassevadhātussaṇāpaccaye kate rūpaṃ. saṃvuṇotī ti saṃpubbassa vusaṃ varaṇehimassa ṇupaccaye kate rūpaṃ. saṃ vuṇātītitasseva dhātussaṇāpaccaye kate rūpaṃ. āvuṇotīti ettha upasaggovaviseso. pāpuṇātītipapubbassa āpapāpuṇanetimassa laddhadhātusaññādissavuttanayenativibhattiṃ katvā iminā uṇāpaccayekate rūpaṃ.
449. kīyādito nā. kimatthamidaṃ. kī iccevamādito dhātugaṇato nāpaccayo hoti kattarīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kiṇātītyādinyudāharaṇāni. tattha ca kiṇātītikīdabbaviniyogetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassa padapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā tathā kattaricetyadhikicciminā nāpaccayekate kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucā
[343] ti ādisarassa rassekate kvacidhātvādinā nassaṇa kārekate rūpaṃ. jinātītijijayetimassa rūpaṃ. dhunātītidhūkampaneti massa rūpaṃ. munātīti mūbandhanetimassa rūpaṃ. lunātītilūchedaneti massa rūpaṃ. punātīti pūpavanetimassarūpaṃ.
450. gahādito ppaṇhā. kimatthamidaṃ. gahaiccevamāditodhātugaṇatoppaṇhā iccetepaccayāhonti kattarīti ñāpannatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gheppatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gheppatītigahaupādānetimassa laddhadhātusaññādissavuttanayenativibhattiṃ katvā tathā kattariceti vattamāne iminā ppapaccaye kate gahassagheppeti gahassagheādese kate rūpaṃ. gaṇhātīti tassevadhātussa vuttanayena tipaccayekate iminā ṇhāpaccaye kate gahassa gheppeti vattamāne halopoṇhā mhīti dhātvantassahakārassalopekate rūpaṃ.
451. tanādito oyirā. kimatthamidaṃ. tanu iccevamādito dhātugaṇato oyiraiccete paccayāhonti kattarī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihā nuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. tanotītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca tanotīti tanuvitthāre timassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tipaccayekate tathākattaricetivattamāne iminā opaccaye kate rūpaṃ. tanotīti ettha āṇatyāsiṭṭhenuttakāle pañcamīti pañcami majjhimapurisekavacanakaraṇamevaviseso. karoti karohīti ettha karakaraṇetidhātu mattameva viseso. kayiratī ti ettha yirapaccayova viseso. kayirāhīti ettha ākāro dīghaṃ himimesūtidīghakaraṇamevaviseso.
452. curāditoṇe ṇayā. kimatthamidaṃ. cura iccevamāditodhātugaṇatoṇeṇayaiccetepaccayāhonti kattarikārita saññācāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatika vasena kāritaggahaṇamihānuvattate kattariggahaṇañca. attho ca viggaho ca suviññeyyova. coretītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca co
[344] retīti cura theyyetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tivibhattiṃ katvā dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritāni hetvatthe tathākattaricetivattamāne imināṇepaccayaṃ katvā tassacakāritasaññaṃ katvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tiādisarassa vuddhiṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itaraṃ pana ṇayapaccayavasenavuttaṃ. itarānidve cintacintāyamitimassarūpāni. manteti mantayatītimānimantaguttabhāsanetimassa rūpāni.
453. attanopadāni bhāvecakammani. kimatthamidaṃ. attanopadānihonti bhāvecakammanīcātiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. ettha ca bhāvo nāma kevalobhavanalavanapacanādidhātvattho kammaṃ nāmayaṃ karotitaṃ kammantivuttaṃ. uccate tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca uccate ti ucaviyattiyaṃ vācāyamiti massa bhūvādayodhātavoti laddhadhātusaññādissa dhātussanto loponekasarasseti luttānubandhassa dhātuliṅgehi paropaccayātyanekapaccayappasaṅge vattamānātiantisithamimate antese evha emhe tityādīnaṃvattamānasaññaṃ katvā vattamānāpaccuppanneti vattamānapaccaye katvā tesaṃ pyaniyamappasaṅge atha pubbāni vibhattīnaṃ chaparassa padānībhivattamāneparānyattanopadānīti vibhattīnaṃ paresaṃchannaṃ attanopadasaññaṃ katvā iminā attanopadaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge dvedvepaṭhamamajjhimuttamapurisāti paṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhipayujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamoti paṭhamapurisaṃ katvātassāpyaniyamappasaṅge ekamhi vattabbe ekavacanate vibhattiṃ katvā dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpaya kāritāni hetvātthe tivatta māne bhāvakammesuyoti yapaccayaṃ katvā vuttanayena tassacavagga yakāravakārattaṃ sadhātvantasseti dhātvante nasahayakārassa cavaggaṃ katvā paradvebhāvoṭhāne ti dvebhāve kate netabbe nīte rūpaṃ. uccantetiettha bahuvacanakaraṇamevaviseso. labbhateti labhalābhetimassa vuttanayeniminātevibhattiṃ katvā yapaccayañca katvā bhāvakammesuyo tassa cavaggayakāra vakārattaṃ sadhā
[345] tvantasseti vattamāne pubbarūpañcetidhātvantena sahayakārassa pubbarūpaṃ katvā dodhassaceti ettha caggahaṇenabhakārassa bakāraṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacanakaraṇamevaviseso. majjate majjantetimajaparimajjane. majasaṃsuddhimhītidvinnamaññatarassarūpāni. itarāni dveyudhasampahāretimassa rūpāni.
454. kattari ca. kimatthamidaṃ. kattarica atthano padānihontītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attanopadaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tassānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. maññate tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca maññate ti manañāṇetimassa anantarasuttamadhikicciminā attanopadaṃ katvā vuttanayena divāditoyotiyapaccayaṃ katvā tathākattaricāti tassacavaggādimhi kate rūpaṃ. rocatetirucadittimhi. rucarocanetidvinnamaññatarassarūpaṃ. ettha ca bhūvādito aityapaccayakaraṇañca asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucātivuddhikaraṇañca viseso. soca te ti su ca soketimassarūpaṃ. bujjhate ti budha bodhaneti massa rūpaṃ. jāyate ti janajanane. janīpātubhāvetidvinnamaññatarassavuttanayeniminā attanopadapaṭhamapurisekavacanatevibhattiṃ katvā vuttanayena yapaccayaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti dhātvantassa lopaṃ katvā pubbasarassadīghe kate rūpaṃ.
455. dhātu paccayehivibhattiyo. kimatthamidaṃ. dhātvādhikārevihitānaṃtyādīnaṃvibhattīnaṃadhātumhāsampatte dhātupaccayāti laddhavohārehi tijagupatikamānehikhachasāvā āyanāmatokattūpamānādācāre īyūpamānācadhātūhi ṇeṇayaṇā peṇāpayakāritāni hetvatthe dhāturūpe nāmasmāṇayocāti vuttehikhādi paccayehi tyādayo vibhattiyo hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. dhātūhi vādhātvatthe hi vāniddiṭṭhāpaccayādhātupaccayā. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
456. kattari parassa padaṃ. kimatthamidaṃ. kattari kārake pa
[346] rassapadaṃ hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
457. bhūvādayo dhātavo. kimatthamidaṃ. bhū icceva mādayoyesaddagaṇātedhātusaññā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. idhapanayadisandhcchā siyā. bhādayotivābhuvādayotivābhavitabbaṃ. yadyanicchāsiyā. bhūādayoti bhavitabbaṃ. kutoyaṃ vakāroti. yavamadanataralācāgamāti sandhivasenāgato. sakammakavasena dhātūnaṃdvippakārattā bhūhūsattāyamīti massa akammakattā. vāgati gandhanesūtimassa sakammakattā.ādisaddassapakāratthassāpidīpanatoca bhūvāpakārādhātusaññāhontī ti ñāpanatthaṃ. vāgatiganthanesūtimassa rūpappa vatti avagantabbā. yamettha vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva. udāharaṇāni pi heṭṭhā vuttāneva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ ākhyātakappe dutiyo paricchedo.
458. kvacādi vaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvo. kimatthamidaṃ. ādibhūtānaṃvaṇṇānaṃekasarānaṃ kvacidvebhāvohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. titikkhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca titikkhati. jigucchati. tikicchati. vīmaṃsati. babhukkhati. pivāsatītimāniheṭṭhāvuttāneva. daddaḷhatītidaḷhadittimhītimassaladdhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā iminā ādivaṇṇassadvebhāvaṃ katvā tato paradvebhāvoṭhāneti parassadakārassadvebhāvaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. nanuparadvebhāvoṭhāneti iminā vasijjhatīti. nasijjhati. tenabyañjanasseva dvebhāvā pajjanato idhasasarassādhippetatoca. tenevihaādivaṇṇānantibahuvacananiddeso kato. dadātītidādānetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayenatipaccayekate iminādvebhāve kate pubbobbhāsotipubbassa abbhāsasaññaṃ katvā tamevādhikicca
[347] rassoti pubbasarassa rassekaterūpaṃ. jahātīti hācāgetimassaladdhadhātusaññādissa vuttanayena ti paccayekate iminādvebhāvekate vuttanayena abbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne hassajoti abbhāsagatassa hakārassajādese kate rūpaṃ. caṅkamatīti kamudavikkhepetimassa laddhadhātusaññā dissavuttanayena tipaccayaṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā iminā dvebhāvekate vuttanayena abbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne kavaggassacavaggoti abbhāsagatassakavaggassa cavaggaṃ katvā pubbobbhāso antassivaṇnākārovātivattamāne niggahītañceti abbhāsanteniggahītāgamekate rūpaṃ. kampati calatītikimudāharaṇāni. tattha ca kampakampane. calacalanetidhātumattamevaviseso. sesaṃ heṭṭhā vuttameva.
459. pubbobbhāso. kimatthamidaṃ. dvebhūtassadhātussa yopubbo. so abbhāsa saññohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. dadhātītyādīni udāharaṇāni. tattha ca dadhātītidhādhāraṇetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tipaccayekate kvacādivaṇnānamekasarānaṃ dvebhāvoti ādivavṇṇassadvabhāvekate imināpubbassa abbhāsassasaññaṃ katvā idamevādhikicca rassoti abbhāsagatassa sarassa rassaṃ katvā idamevādhikicca dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyāti abbhāsagatassa catutthassadhakārassa dakārattekate rūpaṃ. dadātītiheṭṭhā vuttameva. babhūvāti bhūhū sattāyamītimassa laddhadhātusaññādissa parokkhā auettha emhattharetthovho iṃmhetiaādīnaṃparokkhā saññaṃ katvāvuttanayena kāletyadhikicca apaccakkheparokkhātī te ti parokkhā parassa padapaṭhamapurisekavacana avibhattiṃ katvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃdvebhāvoti ādivaṇṇassa dvebhāvaṃkatvā pubbobbhāsoti pubbobbhāsoti pubbassa abbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne antassivaṇṇākārovāti abbhāsantassa akāraṃ katvāvuttanayena dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyāti abbhāsagatassaca tutthassatatiyaṃ katvā brūbhūnamāhabhūvāparokkhāyanti dhātussa
[348] bhūvādesaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetupakatītipubbasarassa lopaṃ katvā parassa pakatibhāvañca katvā netabbenīte rūpaṃ.
460. rasso. kimatthamidaṃ. abbhāse vattamānassa sarassarasso hotīti ñāpanatthaṃ. abbhāsaggahaṇamihānu vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
461. dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā. kimatthamidaṃ. abbhāsagatānaṃdutiyacatutthānaṃ paṭhamamatatiyāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. abbhāsaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. cicchedātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca cicchedātichididvidhā karaṇeti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena parokkhā parassapada pathamapurisekavacana avibhattiṃ katvāvuttanayenādi vaṇṇassadvebhāvaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne iminā abbhāsagatassadutiyassa paṭhamaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucātivuddhiṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti dvebhāvaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itarāni heṭṭhāvuttāneva.
462. kavaggassa cavaggo. kimatthamidaṃ. abbhāse vattamānassa kavaggassacavaggohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. abbhāsaggahaṇamihānuvattate. atthoca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttanayāneva. jaṅgamatīti gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā vuttanayenādi vaṇṇassa dvebhāvaṃ katvā pubbobbhāsotipubbassaabbhāsa saññaṃ katvā tamevādhikicciminā abbhāsagatassa kavaggacavaggaṃ katvā vuttanayena niggahītañceti niggahītāgamaṃ katvā niggahītassa vaggantaṃ kattānetabbenīterūpaṃ.
463. mānakitānaṃ vatattaṃ vā. kimatthamidaṃ. mānakitaiccetesaṃ dhātūnaṃabbhāsagatānaṃ vakāratakārādesā honti
[349] vikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. abbhāsaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva. cikicchatīti kitarogāpanayanetimassa laddhadhātusaññādissa tijagupatitamānehi khachasāvātichapaccayaṃ katva vuttanayena dhātvādissa dvebhāvaṃ katvā byañjanantassa cochapaccayesu cāti dhātvantassa byañjanassaca kāraṃ katvā idha vāggahaṇena abbhāsagatassadhātussatattamakatvā vuttanayena kavaggassa cavaggaṃ katvā netabbaṃ netvā cikiccha saddato dhātupaccayehi vibhattiyoti vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ.
464. hassa jo. kimatthamidaṃ. abbhāse vattamānassa hakārassajādesohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. abbhāsaggahanamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. jahātī tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jahātītidaṃheṭṭhāvuttameva. juhvatītihudānādanahabyappadānesūtimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassa padapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā kvacādivaṇṇā namekasarānaṃ dvebhāvoti dvebhāvaṃ katvā vuttanayena pubbassa abbhāsasaññāṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne imināhakārassa jahāraṃ katvā ālapane si gasaññotyadhikicca ivaṇṇuvaṇṇā jhalātidhātvantassa uvaṇṇassa lasaññaṃ katvā jhālānamiyuvāsare vātivattamāneyavakārācetilassa vakārādesaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. juhotīti ettha lopañcettamakāroti apaccayassa lopoca asaṃyogantassa vuddhikāritetyadhikicca aññesucāti vuddhikaraṇañca viseso. jahārātiharaharaṇetimassa laddhadhātu saññādissa vuttanayena parokkhāparassa padapaṭhamapurisekavacana avibhattiṃ katvā vuttanayenādivaṇṇassadvibhāvaṃ katvā pubbassa abbhāsasaññaṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne imināhakārassa jakāraṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucātivuddhiṃ katvā netabbenīte rūpaṃ.
465. antassi vaṇṇākāro vā. kimatthamidaṃ abbhā
[350] santassa ivaṇṇoca akārocahoti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. abbhāsaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
466. niggahītañca. kimatthamidaṃ. abbhāsante niggahītāgamohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. abbhāsaggahaṇañca vāggahaṇañcānuvattate. caggahaṇaṃ antaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhāvuttameva. caṅkamatītyādīnyudāharaṇāni. tattha cacaṅkamatī ti heṭṭhāvuttameva. cañcalatīticalakampanetimassaladdhadhātusaññādissa vuttaneyan vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacanati vibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃkatvā vuttanayenādivaṇṇassadvebhāvaṃ katvā pubbobbhāsoantassivaṇṇākārovāti vattamāne iminā abbhāsanteniggahītāgamaṃ katvā vuttanayenavaggantaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. kimudāharaṇāniheṭṭhāvuttāneva.
467. tatopāmānānaṃvāmaṃsesu. kimatthamidaṃ. tato abbhāsatoparesaṃ pāmānāmaṃ dhātūnaṃvāmaṃ iccete ādesāhonti sapaccayepareti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. abbhāsaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. setivattabbeevamakatvā bahuvacananiddeso tijagupakitamānehikhachasā vāsujaghasaharasupādīhi tumicchatthe sūtisuttadvayevihitasapaccayassa gahitabhāvaviññāpanatthaṃ. ekasmimpivāvattabbe bahuvacananiddesovacanavipaññāsavasena yujjate vāti ñāpanatthanti daṭṭhabbaṃ. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
468. ṭhātiṭṭho. kimatthamidaṃ. ṭhāiccetassa dhātussati ṭṭhādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. tiṭṭhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca tiṭṭhatīti ṭhā gatinivattamhītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā antassivaṇṇākārovāti vattamāne iminā dhātussa tiṭṭhādese kate rūpaṃ. tiṭṭhatūti tasseva dhātussa vuttanayena pañcamīparassapaṭhamapurisekavacanatuvibhattiṃ katvā iminā dhātussatiṭṭhā
[351] dese kate rūpaṃ. itarāni dvetasseva dhātussa vuttanayena sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacanabahuvacana eyya eyyuṃ vibhattiyo katvā iminā dhātussa tiṭṭhādesaṃ katvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpāni. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
469. pāpivo. kimatthamidaṃ. pā iccetassa dhātussa pivādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. pivatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pi vatītipā pāne ti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā antassivaṇṇākārovāti vattamāne iminādhātussa pivādese kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogena suviññeyyāneva. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
470. ñāssajājaṃnā. kimatthamidaṃ. ñā  iccetassa dhātussa jājannā icceteādeso honti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. jānātītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jānātīti ñā avabodhane ti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā tathākattaricetivattamāne kīyādito nātināpaccayaṃkatvā antassivaṇṇākārovāti vattamāne iminādhātussa jādese kate rūpaṃ. jāneyyātitassevadhātussa vuttanayena sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacana eyya vibhattiṃ katvā vuttanayena nāpaccayaṃ katvāiminā dhātussa jādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. jāniyāti tasseva dhātussa vuttanayena eyya vibhattiṃ katvā nāpaccayañca katvā jaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvāti vattamāne eyyassa ñāto iyāñātieyyassa iyādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādiñca katvā iminā dhātussa jādese kate rūpaṃ. jaññātisseva dhātussa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvā nāpaccayañca eyyassañāto iyyā ñāti eyyassa ñādesaṃkatvā iminā dhātussajaṃ ādesaṃkatvā jaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvā eyyassa ñāto iyā
[352] ñāti vattamāne nāssalopoyakārattanti nāpaccayassacalopaṃ katvā aṃbyañjaneniggahītanti vattamāne vaggantaṃvāvagge ti niggahītassa vaggantādimhi kate rūpaṃ. nāyatīti tassevadhātussa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā nāpaccayañca katvā iminā dhātussanā desaṃ katvā vuttanayena nāssa lopoyakārattanti nāpaccayassayakārādesekate rūpaṃ.
471. disassa passadissadakkhāvā. kimatthamidaṃ. dissassa dhātussa passa dissadakkha iccete ādesāhonti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. passa tītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca passati. dissati. dakkhatītimānidisapekkhanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassa pada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā iminā dhātussapassa dissa dakkhādese kate rūpāni. addakkhāti tassevadhātussa vuttanayena hiyyattanī parassapadapaṭhama purisekavacana āvibhattiṃ katvā ajjatanī attano padapaṭhamapurisekavacanaāvibhattiṃ katvā vā iminā dhātussa dakkhādesaṃ katvākvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīgha viparītādesa lopāgamāceti vattamāne akārāgamo hiyyattanī ajjatanī kālātipattīsūtidhātvādimhākārāgamaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāne tidakārassa dvibhāvaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetupakatīti saralopaṃ katvā teneva pakatibhāvesampatte tattheva pakatiggahaṇenanivāritattā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti antasarassa rassaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. addasātikimudāharaṇaṃ. taṃpana tasseva dhātussa anantarevuttanayena āvibhattiṃ katvā vāggahaṇena dhātussiminā ādesa makatvā vuttanayena dhātvā dimhākārāgamaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti dhātugatassa ikārassa akāraṃ katvā vuttanayena dakārassadvibhāvaṃ katvā antasarassacarassādimhi kate rūpaṃ.
472. byañjanantassa co chapaccayesu. kimatthamidaṃ. dhātvantassabyañjanassa cakārādeso hoti chapaccayesuparesūti ñā
[353] panatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ vāggahaṇanivattanatthaṃ. anekatthāhinipātāti. udāharaṇāni heṭṭhāvuttāneva.
473. koceca. kimatthamidaṃ. dhātvantassa byañjanassa kakārādesohoti khapaccayepare tilāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. byañjanantaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāniheṭṭhā vuttāneva.
474. harassa gise. kimatthamidaṃ. hara iccetassa dhātussasabbasseva gīādesohoti sapaccayepare tiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni heṭṭhā vuttāneva.
475. brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ. kimatthamidaṃ. brūbhūiccetesaṃdhātūnaṃ āhabhūvaiccete ādesāhonti parokkhāyaṃ vibhattiyanti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. āhatyādīnyudāharaṇāni. tattha ca āhāti brūviyattiyaṃ vācāyamitimassaladdhadhātusaññādissa vuttanayena parokkhāparassapadapaṭhamapurisekavacanaavibhattiṃ katvāiminādhātussa āhādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. āhūti ettha bahuvacanakaraṇameva viseso. babhūvātibhūsattāyamitimassaladdhadhātusaññādissa vuttanayenaparokhāparassapadapaṭhamapurisekavacana avibhattiṃ katvā kvacādivaṇṇanamekasarānaṃ dvebhāvoti dvebhāvaṃkatvā pubbobbhāsoti pubbassaabbhāsasaññaṃkatvā tamevādhikicca antassivaṇṇākārovāti abbhāsantassa akāraṃ katvā pubbobbhāsoti vattamāne dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyātiabbhāsagatassa catutthassatatiyaṃ katvā iminādhātussa bhūvādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacanakaraṇamevaviseso. abravunti kimudāharaṇaṃ. taṃpanabrūiccetassa dhātussa vuttanayena ajjatanīparassa padapaṭhamapurisa bahuvacana uṃvibhattiṃ katvā parokkhāyābhāvā imi
[354] nādesamakatvā akārāgamohiyyattanīajjatanīkālātipattīsūtiakārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucāti vuddhiṃ katvāoavasareti okārassaavādesādimhi kate rūpaṃ.
475. gamissantocchovāsabbāsu. kimatthamidaṃ. gamuiccetassadhātussa antocchohoti vikappena sabbāsupaccaya vibhattīsūtiñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho suviññeyyovaviggahoca. gacchamāno tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gacchamāno gacchanto ti gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissapubbakālekakattukānaṃ tunatvānatvāvātivattamāne vattamānemānantātimānaantapaccayekatvā bhūvādito aityapaccayaṃkatvā iminādhātvantassacchādesaṃkatvā vuttanayenanāmamivakatvā syuppattādimhi kate rūpāni. gacchatī ti vuttanayena vattamānāpaccuppannetivattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā vuttanayena apaccayañca katvā iminādhātvantassa cchādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. taṃ pana tassevadhātussa vuttanayenativibhattiṃ katvā apaccayañca katvā vāggahaṇeniminā dhātvantantassa cchādesamakatvā lopañcettamakāroti akārassette kate rūpaṃ. gacchatūti ettha āṇatyāsiṭṭhenuttakālepañcamīti pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanatuvibhattikaraṇamevaviseso. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃsuviññeyyameva. gaccheyyāti ettha vuttanayena anumatiparikappatthesusattamīti sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacana eyyavibhattiṃ katvā saralopapakatibhāvādikaraṇamevaviseso. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. āgacchāti ettha vuttanayena hiyyopa bhutipaccakkhe hiyyattanīti hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacana āvibhattiṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopā gamāceti vattamāne akārāgamo hiyyattanī ajjatanī kālātipattīsūti akārāgamakaraṇameva viseso. itaraṃ pana vāggahaṇaphalaṃ. agacchīti ettha vuttanayena samīpejjatanī ti ajjatanī parassapadassapadapaṭhama purisekavacana īvibhattiṃ katvākvacā
[355] dimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucāti uttararassa karaṇameva viseso. itaraṃpana vāggahaṇaphalaṃ. gacchissatī ti ettha vuttanayena anāgate bhavissantī ti bhavissanti parassa padapaṭhamapurisekavacanassa tivibhattiṃ katvā hiyyattanī sattamīpañcamīvattamānā sabbadhātukanti vuttatthānasabbadhātukā asabbadhātukāti asabbadhātukattamāgammaikārāgamo asabbadhātukamhīti ikārāgamakaraṇameva viseso. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. agacchissāti ettha pi vuttanayena kriyātipanne tīte kālātipattīti kālātipattiparassapadapaṭhamapurisekavacanassāvibhattikaraṇamevaviseso. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. icchatī ti kimudāharaṇaṃ. taṃ pana isuicchakantīsuti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā gamino abhāvā imināādesamakatvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā isuyamūnamantocchovāti dhātvantassa cchādesādimhi kate rūpaṃ.
477. vacassajjatanimhi makāro o. kimatthamidaṃ. vaca iccetassa dhātussa akāro ottamāpajjate ajjatanimhivibhattimhīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. avoca avocunti udāharaṇāni. tattha ca avocātivacaviyattiyaṃ vā cāyaṃ. vacaparibhāsaneti dvinnamaññatarassa vuttanayena ajjatanī attanopadapaṭhamapurisekapacanaāvibhattiṃ katvāiminādhātugatassa akārassokāraṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopā gamāceti vattamāne akārāgamo hiyyattanī ajjatanī kālāti pattīsūti akārāgamaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucātiuttarassaākārassarassaṃkatvā netabbe nīte rūpaṃ. itarasmiṃ ajjatanī parassa pada paṭhamapurisabahuvacana uṃvibhattikaraṇañca uttararassābhāvoca viseso. avaca avacūti kimudāharaṇāni. tattha ca avacātitasseva dhātussa vuttanayena hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaāvibhattiṃ katvā ajjatanīvibhattiyā bhāvāiminā dhātugatassa akārassokāramakatvā vuttanayena uttararassaṃkatvā dimhā kārāgamañca katvā netabbenīte
[356] rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacana ūvibhattikaraṇañcottarassā bhāvo ca viseso.
478. akārodīghaṃ himimesu. kimatthamidaṃ. akāro dīghamāpajjate himimaiccetesu vibhattīsūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. gacchāhītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gacchāhīti gamusappagatimhītimassa vuttanayena pañcamīmajjhimapurisekavacanahivibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃkatvā gamissantocchovāsabbāsūti dhātvantassa cchādesaṃkatvā iminā akārassadīghādimhi kate rūpaṃ. itarāni dvetassevadhātussa vatta mānaparassapaduttamapurisekavacanabahuvacanānivāpañcamīparassapaduttamapurisekavacana bahuvacanānivākatvā vuttanayena apaccayādimhi kate rūpāni. gacchāmhe ti tassevadhātussa vattamānattanopaduttamapurisa bahuvacanamhevibhattiṃ katvā vuttanayena apaccayaṃkatvā dhātvantassacchādesañca katvā idhapimakārassa upalabbhanato iminā akārassadīghadimhi kate rūpaṃ. idhapana gacchāmīti ettha mivibhattimhi makārassūpalabbhanatho akātabbamapimikāraggahaṇaṃ payojanantaranidassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. tenāhamikāraggahaṇena hivibhattimhi akārotvaci nadīghamāpajjate ti. pakatihesācariyānaṃ tattha tattha saddādhikato atthādhikanidassanaṃ. gacchahīti ettha pana dīghābhāvo vaviseso.
479. hilopaṃ vā. kimatthamidaṃ. hivibhattilopamāpajjate vikappenātiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. gacchātyādīnyudāharaṇāni. tattha cādimhi dvesuviññeyyāneva. gamātigamusappagatimhītimassa vuttanayena hivibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃkatvā iminā hivibhattissa lopaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tattha hivibhattinolopā bhāvoca lopañcettamakāroti akārassettakaraṇañca viseso. gamayātitassevadhātussayokocigacchatitamañño gacchagacchāhiccevaṃ bravīti. gacchantaṃ vā payojanayatītyatthe dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpeṇāpaya kāritāni hetvatthetiṇayapaccayaṃ
[357] katvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassavuddhikāriteti vuddhimhi sampatte ghaṭādipakkhepenaghaṭādīnaṃ vāti ettha vāggahanena vuddhimakatvā netabbaṃ netvā gamayasaddatodhātupaccayehivibhattiyoti vibhatyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge vuttanayena pañcamīmajjhimapurisa ekavacanahivibhattiṃ katvā tassiminā lopekate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tatthalopābhāvoca akārodīghaṃ himimesūti dīghakaraṇañca viseso. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva.
480. hotissarehohe bhavissantimhissassaca. kimatthamidaṃ. hūiccetassadhātussasaroehohettamāpajjate bhavissantimhivibhattimhi ssassacalopohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. hotissareti ekaṃpadaṃ. ehohetiekaṃ padaṃ. bhavissanti mhīti ekaṃ padaṃ. ssasseti ekaṃpadaṃ. caiti ekaṃpadanti pañcapadamidaṃ. lopaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. hotissa saro hotissaro. ehaca ohaca eca ehohe. caggahaṇaṃ lopaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ dutiyattha sampiṇḍanatthañca. hehitītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca hehitītyādīni cattāri hūbhūsattāyamītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena bhavissanti parassapada paṭhamapurisekavacana ssatissanti vibhattiyokatvā hilopaṃ vātivattamāne iminādhātvantassa sarassa ehaohādesaṃ katvā sakāradvayassacalopaṃ katvā vuttanayena ikārāgamoasabbadhātukamhīti ikārāgamaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpāni. itarāni dvevuttasadisāni. dhātvantassa e ādesañca ikārāgamābhāvo caviseso. itarāni vāggahaṇaphalāni. tattha ca sakāradvayassa lopābhāvo vaviseso. bhavissati. bhavissantīti kimudāharaṇāni. tāni pana bhūsattāyamītimassa vuttanayena ssatissantīvibhattiyokatvā hotissābhāvā iminā vuttavidhānaṃ akatvā vuttanayenikārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti dhātvantassa vuddhiṃ katvā oavasare tiokārassa avādesaṃ katvā netabbenīterūpāni. ho
[358] tīti pi kimudāharaṇaṃ. taṃpana hūbhūsattāyamitimassa vuttanayena vattamāna parassapada paṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā bhūvāditoaityapaccayaṃ katvā vuttanayenadhātvantassa vuddhiṃ katvā lopañcettamakāroti akārassalopekate netabbenīte rūpaṃ.
481. karassasapaccayassa kāho. kimatthamidaṃ. kara iccetassa dhātussasapaccayassakāhādesohoti sakāra dvayassacalopohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇañcalopaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhavissanti ggahaṇassānuvattanatosapaccayaggahaṇenavināviññāyamāne pisaddapaccayatte idhasapaccayaggahaṇakaraṇe payojanaṃ dassento sapaccayaggahaṇenātyādimāha. kāhatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kāhatīti kārakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena bhavissanti parassapada paṭhamapurisekavacanassati vibhattiṃ katvā hilopaṃvā hotissare hohebhavissantimhi ssassacetivattamāneiminākarassakāhādesaṃ katvā sakāradvayassacalopekate rūpaṃ. kāhitītiettha ikārāgamo asabbadhātukamhītiikārāgamocasaralopapakatibhāvocaviseso. itaresudvīsu bhavissanti parassapadamajjhimapurisekavacanabahu vacanassasissathavibhattikaraṇamevaviseso. kāhāmi kāhāmātitasseva dhātussavuttanayena bhavissantiparassapaduttamapurisekavacanabahuvacanassāmissāmavibhattiyokatvāiminādhātussakāhādesaṃ katvā sakāradvayassacalopaṃ katvā akārodīghaṃhimimesūti akārassadīghekate rūpāni. kimudāharaṇāni suviññeyyāneva. vakkhāmītyādīni sapaccayaggahaṇaphalāni. tattha cavakkhāmi. vakkhāmātivacaviyattiyaṃ vācāyaṃ. vacaparibhāsaneti dvinnamaññatarassavuttanayena ssāmissāmavibhattiyokatvā idhasapaccayaggahaṇena vibhattīnaṃ khāmikhāmādesekatvā byañjanantassaco chapaccayesucāti vattamāne kokhecetidhātvantassa kakārādesaṃkatvā netabbenīterūpāni. vakkhāmītivasanivāsetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ssāmivibhattiṃ katvā tassachā
[359] myādesaṃkatvābyañjanantassacochapaccayesucātidhātvantassa kārādesaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ ākhyātakappe tatiyoparicchedo.
482. dādantassaṃ mimesu. kimatthamidaṃ. dāiccetassa dhātussa antassa aṃhoti mimaiccetesu vibhattīsūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. dammi dammātyudāharaṇāni. tāni dā dānetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassa paduttama purisekavacanabahuvacanamimavibhattiyo katvā iminādhātvantassa aṃādesaṃ katvā aṃ byañjaneniggahītanti vattamāne vaggantaṃ vāvaggeti niggahītassa vaggantakatvānetabbe nīte rūpāni.
483. asaṃyogantassa vuddhikārite. kimatthamidaṃ. asaṃyogantassa dhātussakārite vuddhihotītiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. kāretītyādī nyudāharaṇāni. tattha cakāretītikara karaṇetimassa yokoci karoti. tamaññokarohi karohi iccevaṃbravīti. karontaṃvā payojayatītyatthe dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritā ni hetvattheti ṇepaccayaṃ katvā tassacakāritasaññaṃ katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā iminādhātugatassa sarassavuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge ayuvaṇṇānañcāyovuddhītivuttattā akārassākāraṃ katvā dhātupaccayehi vibhattiyo ti vibhatyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgevuttanayena vattamānāpaccuppanneti vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattimhi kate rūpaṃ. itarāni ṇaya ṇāpe ṇāpayapaccayantāni. tāni nayānuyogenasuviññeyyāneva. cintayati mantayatīti kimudāharaṇāni. tattha ca cintayatīti cintacintāyamitimassa laddhadhātusaññādissa vvuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ
[360] katvā tathā kattariceti vattamāne curādito ṇeṇayātiṇa yapaccayaṃkatvākāritaṃviyaṇānubandhoti kāritammivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā saṃyogantattāvaiminā vuddhimakatvā netabbenīterūpaṃ. itaraṃmantuguttabhāsanetimassarūpaṃ.
484. ghaṭādīnaṃ vā. kimatthamidaṃ. ghaṭādīnaṃdhātūnaṃ asaṃyogantānaṃvikappenavuddhihoti kāriteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. ākatigaṇoyaṃ. ghāṭetītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ghāṭetītighaṭa cetāyamitimassa laddhadhātusaññādissa kāretīti ettha vuttanayena ṇepaccayādiṃ katvāanantarasuttamadhikicciminā vuddhiṃ katvā vuttanayena vibhatyuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni tīṇi ṇaya ṇāpe ṇāpayapaccayantāni. tāni suviññeyyāneva. itarāni cattārivāggahaṇaphalāni. itarāni cattāri gamusappagatimhītimassa rūpāni. tānivisuviññeyyāneva.
485. aññesuca. kimatthamidaṃ. aññesucapaccayesu asaṃyogantānaṃdhātūnaṃvuddhi hotītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. asaṃyogantaggahaṇañca vuddhiggahaṇañcavattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. jayatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jayatītijijayetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivattamāneiminā dhātvantassa vuddhiṃ katvā oavasare tyadhikicca eayāti ekārassa ayādesaṃkatvā netabbenīte rūpaṃ. hotīti hūbhūsattāyamītimassa rūpaṃ. lopañcettamakāroti apaccayassa lopo cetthaviseso. bhavatīti ettha apaccayassa lopābhāvoca oavasare ti okārassa avādesoca viseso. abhisuṇotīti caggahaṇaphalaṃ. taṃ pana abhipubbassasu savanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tivibhattiṃ katvā tathākattaricetivattamānesvāditoṇuṇā uṇāceti ṇupaccayaṃ katvā idhacaggahaṇenaṇupaccayagatassasarassa vuddhiṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ.
[361 = 399] 486. guhadusānaṃ dīghaṃ. kimatthamidaṃ. guhadusaiccetesaṃ dhātūnaṃ sarodīghamāpajjate kāriteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kāritaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gūhayati dūsayatītyudāharaṇāni. tattha ca gūhayatītiguhasaṃvaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa yokocigūhayati. tamaññopayojetītyatthe dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpaya kāritāni hetvattheti ṇayapaccayaṃkatvā tassakāritasaññañca katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassavuddhikāritetivuddhimhi sampatte tadapavādātamevādhikicciminā dhātugatassa sarassadīghaṃ katvā netabbaṃnetvā dhātupaccayehi vibhattiyoti vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itaraṃ dusaappītimhī ti massa rūpaṃ. taṃvuttasadisameva.
487. vacavasavahādīnamukāro vassaye. kimatthamidaṃ. vacavasavaha iccevamādīnaṃdhātūnaṃvakārassa ukāro hotiya paccayepare tiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthocaviggahoca suviññeyyova. uccatetyādīnyudāharaṇāni. tattha ca uccate ti vacaviyattiyaṃ vācāyaṃ. vacaparibhāsanetidvinnamaññatarassaladdhadhātusaññādissa vuttanayena attano padapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesu yotiyapaccayaṃkatvā iminā dhātvādissa vakārassa ukāraṃkatvā bhāvakammesuyo tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantasseti vattamānepubbarūpañcetiyakārassa pubbarūpaṃ katvā vā bhāvakammesuyoti vattamāne tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantasseti dhātvantenasahayakārassa cavaggaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti tassa dvebhāvaṃ katvā vānetabbenīte rūpaṃ. vuccatīti ettha kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamānetesu vuddhilopāgama vikāra viparītādesāceti vā kvacidhātu vibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vā dhātvādimhi vakārāgamoca kvacidhātu vibhatti paccayānaṃ dīghaviparītādesa lopāgamāceti vattamāne attanopadāniparassapadattanti attano padassa parassapadattakaraṇañca viseso. vussatīti vasanivā
[362] setimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna attano padapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā yapaccayassa vuttanayena pubbarūpañca katvā iminā vakārassa ukāraṃ katvā dhātvādimhi vakārāgamaṃkatvā attanopadassaparassapadatte kate rūpaṃ. vuyhatītivaha pāpuṇaneti massa pubbarūpattakaraṇā bhāvoca havipariyā yolopāti hakārassa ca parivattanamevetthanānatthaṃ.
488. havipariyāyo lovā. kimatthamidaṃ. havipariyāyohotiyapaccayasmiṃ pareyakārassa ca lohoti vikappenābhi ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. yaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. idhakiñcāvilādesassa ṭhānaniyamonatthi. tathā pi yapaccayassevahotīti daṭṭhabbaṃ. evañca satipayogasijjhanato payogasiddhiyā sutthopadesatoca. vulhati vuyhatī tyudāharaṇāni. tattha ca vulhatīti vahapāpuṇanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayenavattamānattanopada paṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesuyoti yapaccayañca katvā anantarasuttamadhikicciminā hakāraṃ parivattetvā yakārassaca lakārādesaṃ katvā vacavasavahādīnamukārovassayetivakārassacaukāraṃkatvā heṭṭhā vuttanayena dhātvādimhi vakārāgamaṃ katvānetabbe nīterūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tattha cayakārassalakārādesābhāvo vaviseso.
489. gahassaghe ppe. kimatthamidaṃ. gahaiccetassa dhātussa ghekārohoti ppapaccayasmiṃ pareti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. gheppatīti gaha upādānetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamāne gahāditoppaṇhātippapaccayaṃ katvā imināgahassaghekāre kate rūpaṃ.
490. lahopoṇhāmhi. kimatthamidaṃ. gahaiccetassadhātussahakārassalopohoti ṇhāpaccayasmiṃ pare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. gahaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gaṇhātīti gahaupādānetimassa vuttanayena tivibhattiṃ
[363] katvā anantarasuttevuttanayenaṇhāpaccayañcakatvā anantarasuttamadhikicciminā dhātvantassahakārassalopekate rūpaṃ.
491. karassa kāsattamajjatanimhi. kimatthamidaṃ. karaiccetassa dhātussa kāsattaṃ hoti ajjatanimhi vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasena vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. akāsi akāsuntyudā haraṇāni. tattha ca akāsīti karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa kāleapaccakkheparokkhātītehiyyopabhutipaccakkhehiyyattanīti vattamānesamīpejjatanīti ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacana īvibhattiṃ katvā havipariyāyolopāti vattamāne iminā karassa kāsādesaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti uttarassarassaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vattamāne akārāgamohiyyattanī ajjatanīkālātipattīsūtidhātvādimhi akārāgamaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacana uṃvibhattiṃ karaṇamevaviseso. itarāni dvevāggahaṇaphalāni. tāniheṭṭhāvuttanayāneva. vāggahaṇenādesābhāvovetthaviseso.
492. asasmāmimānaṃ mhīmhāntalopoca. kimatthamidaṃ. asaiccetasmā mimaiccetāsaṃ vibhattīnaṃ mhimhādesāhonti dhātvantassaca lopohotivikappenātiñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. amhi amhātyudāharaṇāni. tāni pana asabhuvītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapaduttamapurisekavacana bahuvacanamimavibhattiyo katvā havipariyāyolopāti vattamāne imināvibhattīnaṃmhimhādesekate dhātvantassacalopekate rūpāni. itarāni dvevāggahaṇaphalāni. ādesābhāvovetthaviseso.
493. tassatthattaṃ. kimatthamidaṃ. asaiccetasmā tassa vibhattissatthattaṃ hoti. dhātvantassacalopo hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. asaggahaṇañca antalopaggahaṇañca vattate. attho
[364] ca viggahoca suviññeyyova. atthā ti asabhuvītimassa vuttanayenavattamānaparassapadamajjhimapurisabahuvacanathavibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicci[mi]nā thavibhattissatthattaṃ katvā dhātvantassacalopekate rūpaṃ.
494. tissa ttittaṃ. kimatthamidaṃ. asaiccetasmātissa vibhattissatthittaṃ hotidhātvantassacalopohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. asaggahaṇañca antalopaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. atthīti asabhuvītimassa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhama purisekavacanativibhattiṃ katvā asasmāmimānaṃ mhimhāntalopocetivattamāne iminātivibhattissa tthittaṃ katvā dhātvantassacalopekate rūpaṃ.
495. tussatthuttaṃ. kimatthamidaṃ. asaiccetasmātussavibhattissatthuttaṃ hoti dhātvantassa ca lopohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. asaggahaṇañca antalopaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. atthūtiasabhuvītimassa laddhadhātusaññādissa kāletivattamāne āṇatyāsiṭṭhenuttakālepañca mīti pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanatuvibhattiṃ katvā asasmāmimānaṃ mhimhāntalopocetivattamāne iminā iminātuvibhattissatthuttaṃ katvā dhātvantassacalopekate rūpaṃ.
496. simhica. kimatthamidaṃ. asaiccetassevadhātussa simhivibhattimhi antolopohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. asaggahaṇañca antalopaggaha[ṇa]ñcavattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ ādesanivattanatthaṃ. asītiasabhuvītimassaladdhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadamajjhimapurisekavacanasivibhattiṃ katvā asasmā mimānaṃmhimhāntalopoceti vattamāne iminādhātvantamhiluttekate rūpaṃ.
497. latasmā īinnaṃ tthatthaṃ. kimatthamidaṃ. labhaiccetasmā īinnaṃvibhattīnaṃ tthatthaṃ ādesāhonti dhātvantassacalopo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. antalopaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. alatthātilabhalābhe
[365] timassa laddhadhātusaññādīssa vuttanayena ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacana īvibhattiṃ katvā asasmāmimānaṃmhimhāntalopoce tivattamāne iminā īvibhattissatthādesaṃ katvā dhātvantassaca lopaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vattamāne akārāgamohiyyattanī ajjatanīkālātipattīsūtidhātvādimhi akārāgamekate rūpaṃ. itarasmiṃ ajjatanī parassapaduttamapurisekavacana iṃvibhattiṃ katvā iminā tassatthamā desakaraṇamevaviseso.
498. kudhasmādīcchi. kimatthamidaṃ. kudha icce tasmā īvibhattissa cchiādeso hoti dhātvantassa calopohotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. antalopaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. kudhasmā īcchītivattabbe dakāro sandhivasenāgato. satipianantarasutte īgahaṇeidha īgahaṇakaraṇaṃ iṃgahaṇanivattanatthaṃ. akkocchīti kudhakopeti massa laddhadhātu saññādissa vuttanayena ajjatanīparassapada paṭhamapurisekavacana īvibhattiṃ katvā asasmāmimānaṃmhimhāntalopoceti vattamāne iminā vibhattissacchiādesaṃkatvā dhātvantassacalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucāti dhātugatassa sarassavuddhiṃ katvā paradvebhāvo ṭhāneti kakārassa dvibhāvaṃ katvānetabbe nīte vuttanayena dhātvādimhi akārāgameca kate rūpaṃ.
499. dādhātussadajjaṃ. kimatthamidaṃ. dāiccetassadhātussa dajjādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasenahavipariyāyolovā ti itovāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. dajjāmītidādāneti massaladdhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassapaduttamapurisekavacana mivibhattiṃ katvā havipariyāyolopātivattamāne iminā dādhātussa dajjādesaṃ katvā akārodīghaṃ himimesūti mivibhattismiṃ pubbasarassadīghekate rūpaṃ. dajjeyyātitassevadhātussa vuttanayena anumati parikappatthe susattamīti sattamīparassa
[466] padapaṭhamapurisekavacanaeyyavibhattiṃ katvā iminādātussadajjādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vāggahaṇaphalāni. tattha cidhavāggahaṇena dajjādesābhāvoca kvacādivaṇṇānamekasarānaṃ dvebhāvotidhātussa dvebhāvañca katvā pubbobbhāsoti pubbassa abbhāsasaññaṃ katvātamevādhikicca rassoti abbhāsagatassasarassa rassakaraṇañca viseso.
500. vadassavajjaṃ. kimatthamidaṃ. vadaiccetassa dhātussa vajjādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. vajjāmītivadaviyattiyaṃ vā cāyamitimassa laddhadhātusaññādissa heṭṭhāvuttanayena mivibhattiṃ katvā tathā kattariceti vattamāne bhūvāditoaityapaccayaṃ katvā tassacalopañcettamakārotilopaṃkatvā havipariyāyolovāti vattamāne iminā sabbasseva dhātussa vajjādesaṃ katvā akārodīghaṃhimimesūtimivibhattismiṃ pubbasarassadīghe kate rūpaṃ. vajjeyyātitasseva dhātussaheṭṭhāvuttanayena eyyavibhattiṃ katvā vuttanayena apaccayañca katvā iminādhātussa vajjādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni vāggahaṇaphalāni. tatthacidhāvāggahaṇena vajjādesābhāvoca appaccayassalopābhāvocaviseso.
501. gamissaghammaṃ. kimatthamidaṃ. gamuiccetassa dhātussa ghammādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ghammatūtigamusappagatimhīti massaladdhadhātusaññādissa vuttanayena āṇatyāsiṭṭhenuttakālepañcamīti pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanatuvibhattiṃ katvā havipariyāyolovāti vattamāne imināgamissa ghammādesekate rūpaṃ. ghammāhīti ettha vuttanayena pañcamīparassapadamajjhimapurisekavacana hivibhattiṃ katvā akārodīghaṃ himimesūti hivibhattismiṃ pubbasarassa dīghakaraṇamo viseso. ghammāmītiettha pana vuttanayena pañcamīparassa paduttama purisekavacana mivibhattikaraṇaṃ vā vattamānaparassa paduttamapurisekavacanamivibhattikaraṇaṃ vāviseso.
[367] itarāni vāggahaṇa phalāni. tattha cidhavāggahaṇenādesābhāvoca gamissantocchovā sabbāsūti dhātvantassa cchādesakaraṇañca viseso.
502. yamidādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī. kimatthamidaṃ. yamhipaccayepare vuttappakārānaṃ dhātūnaṃ anto īkāramāpajjate ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. dīyatī tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca dīyatīti dādānetimassa laddhadhātu saññādissa vuttanayena attanopadāni bhāvecakammanīti vattamāna attanopadapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesu yoti yapaccayaṃ katvāiminādhātvantassa īkāraṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītā desalopāgamāceti vattamāne attanopadāni parassa padattanti attanopadassa parassapadattekaterūpaṃ. dhīyatīti dhādhāraṇetimassa rūpaṃ. mīyatīti māmānetimassa rūpaṃ. ṭhīyatīti ṭhā saṅghātasadde. ṭhāgati nivattimhītidvinnamaññatarassarūpaṃ. hīyatīti hā cāgetimassa rūpaṃ. pīyatīti pāpāne. pārakkhaṇetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. mahīyatīti mahapūjāyamitimassarūpaṃ. mathīyatītimatha vilothanetimassa rūpaṃ.
503. yajassādissi. kimatthamidaṃ. yajaiccetassadhātussa ādissa ikārādeso hoti yapaccayasmiṃ paretiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. yaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ijjate ti yajadevapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesūtimassaladdhadhātu saññādissa vuttanayena attanopadāni bhāveca kammanītivattamāna attanopadapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesuyotiyapaccayaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā yajassādissa ikāraṃkatvā bhāvakammesu yoti vattamāne tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassetidhātvante na saha yakārassacavaggaṃ katvāparadvebhāvo ṭhānetitassa dvebhāvaṃ katvā vā bhāvakammesuyotassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa ivaṇṇāgamovāti vattamāne pubbarūpañcetiyapaccayassa pubbarūpaṃ katvā vā netabbe nīte rūpaṃ.
[368] 504. sabbatouṃiṃsu. kimatthamidaṃ. sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa iṃsvādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. upasaṅkamiṃ sūti upasaṃpubbassakamupadavikkhepetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ajjatanīparassa padapaṭhamapurisabahuvacana uṃ vibhattiṃ katvāiminā uṃvibhattissa iṃsvādesaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. nisīdiṃ sūti nipubbassasadavisaraṇagatyāvasānesūtimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ajjatanī uṃvibhattiṃ katvā sadassasīdattanti sadassasīdādesaṃkatvā vuttanayena iṃsvādesaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ.
505. jaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvā. kimatthamidaṃ. jaramarānaṃ jīrajiyyamiyya iccete ādesāhonti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. jīratītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jīratī ti jaravayohānimhīti massaladdhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassa padapaṭhamapurisekavacanati vibhattiṃ katvā iminā jīrādesekate rūpaṃ. itarasmiṃ bahuvacana antivibhattikaraṇameva viseso. itaresu dvīsujiyyādesakaraṇamevaviseso. miyyatimiyyantītimarapāṇacāgetimassa rūpāni. itarāni dvevāggahaṇaphalāni. tattha cidhavāggahaṇenādesābhāvo ca tathā kattariceti vattamāne bhūvāditoaityapaccayakaraṇañca viseso.
506. sabbattāsassādilopoca. kimatthamidaṃ. sabbattha vibhattipaccayesu asaiccetassadhātussādissalopohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇamādesa nivattanatthaṃ. vacanasiliṭṭhanatthaṃvā. siyātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca siyāti asabhuvītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacana eyyavibhattiṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā dhātvādissa lopaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītā desalopāgamāceti eyyavibhattissa iyādesaṃ katvānetabbe nīte rūpaṃ. santīti tassegadhātussa vuttanayena vattamānaparassa pada
[369] paṭhamapurise bahuvacana antivibhattiṃ katvā iminādhātvādimhi lutte netabbe nīterūpaṃ. santetitassevadhātussa vattamānattano padapaṭhamapurisavacana antevibhattiṃ katvāiminā dhātvādimhi lutte netabbenīte rūpaṃ. samānotitassevadhātussavattamānemānantā timānapaccayaṃ katvā iminādhātvādimhi lutte tathākattaricetivattamāne bhūvādito aityapaccayaṃkatvā netabbe nīte syuppattādimhi kate rūpaṃ. asītivāggahaṇaphalaṃ. taṃ pana tassevadhātussa vattamāna parassapadamajjhima purisekavacana sivibhattiṃ katvā idhavāggahaṇena dhātvādissa lopamakatvā asasmāmimānaṃ mhimhāntalopo ceti vattamāne simhicātidhātvantassalopekate rūpaṃ.
507. asabbadhātukebhū. kimatthamidaṃ. asaiccetassa dhātussa asabbadhātukebhūādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhavissatī ti asabhuvītimassa laddhadhātusaññādissavuttanayena bhavissanti parassapadapaṭhamapurisekavacana ssativibhattiṃ katvāhiyyattanīsattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukanti vuttattānasabbadhātukāasabbadhātukātiasabbadhātukattamāgammaikārāgamo asabbadhātukamhīti ikārāgamaṃ katvā jaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvātyadhikicciminā dhātussa bhūādesaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucātidhātvantassa viddhiṃ katvāoavasare ti okārassa avādesaṃkatvā netabbe nīterūpaṃ. āsunti vāggahaṇaphalaṃ taṃ pana tasseva dhātussa vuttanayena ajjatanīparassapadapaṭhamapurisabahuvacana uṃvibhattiṃ katvā vuttanayenāsabbadhātukatte satipi idha vāggahaṇenā desamakatvā kvacidhātu vibhattipaccayānaṃ dīghaviparītā desalopāgamā ceti dhātvādissadīghaṃkatvā netabbe nīte rūpaṃ.
508. eyyassa ṭhāto iyāṭhā. kimatthamidaṃ. ñāiccetasmā eyyassa vibhattissa iyāñāiccete ādesāhonti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. jāniyāti ñā avabodhane ti massa
[370] laddhadhātusaññādissa vuttanayena sattamīparassa padapaṭhamapurisekavacana eyyavibhattiṃ katvā jaramarānaṃ jīrajiyyamiyyāvāti vattamāne iminā eyyassa iyādesaṃ katvā tathā kattariceti vattamāne kīyāditonāti nāpaccayaṃ katvā ñāssajājaṃnāti dhātussa jāādesaṃ katvā saralopapakatibhāvaṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. jaññātitassevadhātussa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvā iminā eyyassa ñādesaṃ katvā vuttanayena nāpaccayañca katvā ñāssajājaṃ nātidhātussa jaṃ ādesaṃkatvā idamevādhikicca nāssalopoyakārattanti nāpaccayassalopaṃ katvā aṃbyañjaneniggahītanti vattamānevāggantaṃ vāvaggetiniggahītassa vaggantaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. jāneyyātivāggahaṇaphalaṃ. tattha cidhavāggahaṇenādesābhāvo vaviseso.
509. nāssalopo yakārattaṃ. kimatthamidaṃ. ñāiccetasmā nāpaccayassalopohoti yakārattañca āpajjatevikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate ñāggahaṇañca. attho ca viggahoca suviññeyyova. jaññātiheṭṭhāvuttameva. nāyatīti ñāavabodhane timassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassapadapaṭhama purisekavacana tivibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamāne kīyāditonāti nāpaccayaṃ katvā jaramarānaṃ jīrajiyyamiyyāvā eyyassañāto iyāñātivattamāne iminānāpaccayassayakārādesaṃ katvā ñāssajājaṃ nātidhātussa nādese kate rūpaṃ. jānātīti vāggahaṇaphalaṃ. tattha cidhavāggahaṇena nāpaccayassa lopayakārattābhāvoca ñāssajājaṃ nātidhātussajādesakaraṇañca viseso.
510. lopañcettamakāro. kimatthamidaṃ. akārapaccayo ettamāpajjate lopañca vikappenātiñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. ettha padakiñcāpi akāroti avisese tvāvuttaṃ. tathāpi akārapaccayovidhagahitotidaṭṭhabbaṃ. evañhisati payogasijjhanato payogasiddhiyā suttopadesatoca. tenāha akārapaccayoti. attho ca viggahoca suviññeyyova.
[371] caggahaṇaṃ dutīyatthasampiṇḍatthaṃ. vajjemītivadaviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassapaduttamapurisekavacanamivibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamāne bhūvādito aityapaccayaṃkatvā havipariyāyolovātivattamāne vadassavajjanti dhātussa vajjādesaṃkatvā jaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvātivattamāne iminā apaccayassa ettaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. vademīti ettha vajjādesābhāvova viseso. vajjāmīti ettha apaccayassalopo ca akārodīghaṃhimimesūtivajjādesantassa dīghacaviseso. vadāmīti vāggahaṇaphalaṃ. tattha cidhavāggahaṇenettalopābhāvovaviseso.
511. uttamokāro. kimatthamidaṃ. okāra paccayo uttamāpajjate vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. kurute ti karakaraṇe ti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna attanopadapaṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamāne tanādito oyirātiopaccayaṃkatvājaramarānaṃ jīrajiyyamiyyāvātivattamāne iminā okārassa uttaṃkatvā jaramarānaṃ jīrajiyyamiyyāvāti vattamāne idañcādhikicca karassa kāroceti dhātugatassa akārassukāraṃkatvā netabbenīte rūpaṃ. karo tī ti vāggahaṇaphalaṃ. tattha ca vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattikaraṇañca vāggahaṇenuttābhāvoca viseso. hotī ti kimudāharaṇaṃ. tassa pana hūbhūsattāyamitimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamāne bhūvādito aityapaccayaṃ katvāvuttanayena lopañcettamakāro ti akārapaccayassalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritevattamāne aññesu cātivuddhiṃkatvāopaccayābhāvā imināuttamakatvā netabbenīte rūpaṃ.
512. karassākāroca. kimatthamidaṃ. kara iccetassa dhātussa akāroca uttamāpajjate vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipada
[372] midaṃ. vāggahaṇañca uttaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇamuttaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhāvuttameva. kurute tyādīnyudāharaṇāni. tattha cakurute tiheṭṭhā vuttameva. karotīti vāggahaṇaphalāṃ. tampiheṭṭhāvuttameva. kubbantītikarakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissavuttanayena vattamānaparassa pada paṭhamapurisa bahuvacana anti vibhattiṃ katvā tathākattariceti vattamānetanāditooyirātiopaccayaṃ katvā vuttanayena uttamokārotiopaccayassa uttaṃkatvājaramarānaṃjīrajiyyamiyyāvā uttamokāroti vattamāne iminādhātugatassa akārassuttaṃ katvā kvaci dhātuvibhatti paccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti dhātugatassarakārassa lopaṃ katvā sarāsarelopaṃkvacāsavaṇṇaṃ lutte ti vattamāne vamodudantānanti ukārassa vakāraṃkatvā paradvebhāvo ṭhāne ti vakārassadvebhāvaṃ katvā dodhassa ceti ettha caggahaṇena vakāradvayassa bakāradvayaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ. kayiratīti vāggahaṇaphalaṃ. tassapana tassevadhātussa vuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā tanādito oyirāti yirapaccayaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena dhātugatassarakārassalope kate rūpaṃ. saratimaratīti kimudāharaṇāni. tattha ca saratīti saragaticintāyamitimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhama purisekavacana tivibhattiṃkatvā bhūvādito aityapaccayaṃ katvā karassābhāvā iminā uttamakatvā netabbenīte rūpaṃ. maratīti marapāṇacāgetimassa rūpaṃ.
513. oavasare. kimatthamidaṃ. okārassa dhātvantassasarepare avādesohotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. ettha ca otikiñcāpi aniyametvā vuttaṃ. tathā pi dhātvādhikārattādhātvantovagahetabbo. evañhi sati payogasijjhanato payogasiddhiyā suttopadesatoca. tenāhadhātvantassāti. cavatīticucavanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā
[373] tathā kattariceti vattamānebhūvādito aityapaccayaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti dhātvantassa vuddhiṃ katvāiminā okārassa avādesaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. bhavatīti bhūsattāyamitimassarūpaṃ. kimudāharaṇānisuviññeyyāneva.
514. eaya. kimatthamidaṃ. dhātvantassa ekārassa sare pare ayādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. saraggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. nayatīti nīnaye. nīpāpuṇane tidvinnamaññatarassa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā vuttanayena apaccayañca katvā vuddhiñca katvā anantarasuttamadhikicciminā ekārassa ayādesaṃ katvānetabbenīte rūpaṃ. jayatīti jijayetimassa rūpaṃ.
515. teāvāyākārite. kimatthamidaṃ. teoeicceteāvaāyādesepapuṇanti kāriteti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. oeggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. lāvetīti lūchedanetimassa laddhadhātusaññādissa yokocilunāti. tamaññopayojetītyatthe dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritānihetvatthetiṇepaccayaṃ katvā kāritasaññañca katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyo gantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvā anantarasuttadvayamadhikicciminā okārassavādesaṃkatvā netabbaṃnetvādhātupaccayehi vibhattiyotivibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. nāyetīti nīnayetimassa rūpaṃ. gāyati gāyantīti gesaddekimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapada paṭhamapurisekavacana bahuvacanatiantivibhattiyokatvātathākattariceti vattamāne bhūvādito aityapaccayaṃkatvāteāvāyāti yogavibhāgena dhātvantassa āyādese kate netabbe nīterūpāni. yogavibhāgā iṭṭhappasiddhiyevahoti. tenabhavatītyādīsu ayuttaṭṭhānesunahoti. yogavibhāgonāmasuttassadvidhākaraṇaṃ.
[374] ikārāgamo asabbadhātukamhi. kimatthamidaṃ. ikārāgamohoti asabbadhātukamhītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho caviggahoca suviññeyyova. gamissatītigamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena bhavissanti parassapada paṭhamapurisekavacanassativibhattiṃ katvā hiyyattanīsattamī pañcamīvattamānā sabbadhātukanti vuttattā nasabbadhātukā asabbadhātukāti asabbadhātukatthamāgammaimināikārāgame kate netabbenīterūpaṃ. karissatī ti kara karaṇe ti massa rūpaṃ. labhissatīti labhalābheti massa rūpaṃ. pacissatī ti pacapāketimassa rūpaṃ. gacchatītyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca gacchatīti gamūsappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvātathākattariceti vattamānebhūvādito aityapaccayaṃ katvāgamissanto cchovā sabbāsūti dhātvantassacchādesā dimhi kate rūpaṃ. karotīti ettha kara karaṇetimassa laddhadhātu saññādissa tathākattariceti vattamāne tanādito oyirāti opaccayakaraṇamevaviseso. labhatīti labhalābhetimassa rūpaṃ. pacatīti pacapāketimassa rūpaṃ. bhūvādito aityapaccayakaraṇamevaviseso.
517. kvaci dhātu vibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesa lopāgamāca. kimatthamidaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācahontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ tamevasampiṇḍeti. jāyatītyādinyudāharaṇāni. tattha ca jāyatīti jijayetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā vuttanayena bhūvādito aityapaccayaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucātivuddhiṃ katvāoavasare tivattamāne eayāti ekārassa ayādesaṃ katvā ādesassa ṭhānopacāravasenadhātusaddenavoharaitabbatoiminā dhātvantassa dīghekate netabbenīte rūpaṃ. kareyyātikaraṇe timassa vuttanayena sattamī parassapada paṭhamapurisekavacana eyyavi
[375] bhattiṃ katvāimināvibhattigatassa pubbayakārassalopekate netabbe nīterūpaṃ. jāniyāti ñā avabodhane ti massa laddhadhātusaññādissavuttanayena eyyavibhattiṃ katvā tathākattariceti vatamāne kīyāditonāti nāpaccayaṃ katvā imināeyyassiyādesaṃ katvādhātussacajādesaṃkatvā saralopapakatibhāvaṃkatvā netabbenīte rūpaṃ. idaṃpana kiñcāpi ñāssajājaṃnā eyyassañāto iyāñātivuttattāvināvimināsijjhati. tathāpi lakkhaṇassa majjunnagatikabhāvadassanatthaṃ ihedaṃvuttaṃ. siyā ti asabhuvītimassa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvā jaramarānaṃ jīrajiyyamiyyāvāti vattamāne sabbatthāsassādilopoceti dhātvādissalopaṃkatvā iminā eyyassiyādesekate netabbe nīte rūpaṃ. kāreti karakaraṇetimassa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvātassiminā eādesañca katvā vā yakāradvayassa lopakatvā vā netabbenīte rūpaṃ. gaccheti gamussappagatimhītimassa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvā tassiminā eādesaṃ katvā vā yakāradvayassalopaṃ katvā vā gamissanto cchovāsabbāsūti dhātvantassa cchādesādimhi kate rūpaṃ. jaññātiñā avabodhanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena eyyavibhattiṃ katvā tassiminā ñādesaṃkatvā dhātvantassa jādesaṃkatvāñakārāgamañca katvānetabbenīte rūpaṃ. idampipajjunna gatikabhāvadassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. aññathā ñāssajājaṃnātijamādesassa eyyassa ñāto iyāñāti eyyassavibhattissañādesassaca vuttattā vināvimināsijjhatīti. vakkhethāti vacaviyattiyaṃ vā cāyaṃ. vacaparibhāsane ti dvinnamaññatarassa vuttanayena vattamānaparassapadamajjhimapurisabahuvacanathavibhattiṃkatvādhātvantassiminā kkhe ādesekate rūpaṃ. dakkhethāti disapekkhanetimassa vuttanaye napañcamīparassapada majjhimapurisa bahuvacana thavibhattiṃ katvā iminā dhā tvantassa kkheādesaṃkatvādakāreikārassa akārādesañca katvānetabbenīte rūpaṃ. dicchatīti tassevadhātussa vuttanayena vattamāna parassapada paṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā iminā dhātvantassa cchādesekate rūpaṃ. agacchītigamusappagatimhītimassa
[376] vuttanayena ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacana īvibhattiṃ katvā dhātvantassiminā cchādesaṃ katvā akārāgamohiyyattanīajjatanīkālātipattīsūti dhātvādimhi akārāgamaṃ katvā īvibhattissiminātabbiparītamikāraṃ katvānetabbenīte rūpaṃ. idampi pajjunnagatikattadīpanatthaṃ vuttaṃ. aññathā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesuca gamissanto cchovāsabbāsūti vuttattāvināviminā sijjhatīti. āgacchunti ettha bahuvacana uṃvibhattikaraṇañca viparītābhāvoca viseso. ahosīti hū bhūsattāyamitimassa vuttanayena ajjatanī parassa pada paṭhamapurisekavacana īvibhattiṃ katvā tassiminā syādesaṃ katvā vuttanayena dhātvādimhi akārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucāti dhātvantassa vuddhiṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. ahesunti ettha bahuvacana uṃ vibhattim katvātassimināsuṃādesakaraṇañca dhātvantassa ekārādesakaraṇañca viseso. iminā nayena yattha yasmiṃ kayiramānenavirujjhati. taṃ tattha kātabbaṃ. yañhi lakkhaṇenānupapannaṃ. taṃ sabbaṃ imināvasijjhatī ti.
518. attano padāni parassapadattaṃ. kimatthamidaṃ. attano padāni parassapadattamāpajjante kvacīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaciggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. vuccatītyādīnyudāharanāni. tattha ca vuccatīti vacaviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena attanopadāni bhāvecakammanīti vattamānattano pada paṭhamapurisekavacana tevibhattiṃ katvā bhāvakammesu yotiyapaccayaṃ katvā tamevādhikicca tassa cavaggayakāravakārattaṃsadhātvantassa ivaṇṇāgamovāti vattamāne pubbarūpañceti yapaccayassa pubbarūpaṃ katvā netabbaṃ netvā anantarasuttamadhikicciminā attanopadassa parassapadattekaterūpaṃ. labbhatīti labhalābhetimassa rūpaṃ. dodhassa ce ti ettha caggahaṇena vāanantarasuttena vā dhātvantassa bakārādesakaraṇameva viseso. paccatītipacapāketimassa rūpaṃ. itarāni kvaciggahaṇaphalāni. tāni suviññeyyāneva.
[377] 519. akārāgamohiyyatthanīajjatanīkālātipattīsu. kimatthamidaṃ. kvaci akārāgamohoti hiyyattanī ajjattanī kālātipattīsūtiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kvaciggahaṇamihānuvattate. attho caviggahoca suviññeyyova agamāti gamusappagatimhītimassa vuttanayena hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacana āvibhattiṃ katvā kvacidhātu vibhattipaccayānaṃ dīghaviparītā desalopāgamāceti vattamane iminādhātvādimhi akārāgamaṃkatvānetabbenīterūpaṃ. agamīti ettha vuttanayena ajjatanīparassa padapaṭhamapurisekavacanaīvibhattikaraṇameva viseso. agamissāti etthāpi kālāti pattiparassapadapaṭhamapurisekavacanassāvibhattikaraṇameva viseso. itarāni kvaciggahaṇaphalāni. tānisuviññeyyāneva.
520. brūtoītimhi. kimatthamidaṃ. brūiccetāyadhātuyā īkārāgamohoti timhi vibhattimhīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. bravītītibrūviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissavuttanayena vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā iminādhātvante īkārāgamaṃ katvā vuttanaye nadhātvantassa vuddhiṃ katvā oavasare ti okārassa avādesaṃ katvānetabbenīterūpaṃ.
521. dhātussa nto lopo nekasarassa. kimatthamidaṃ. kvaci anekasarassa dhātussa antolopohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. kvaciggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. gacchatī ti gamusappagatimhītimassa bhūvādayodhātavotiladdhadhātusaññādissa iminādhātvantassa lopaṃ katvā vuttanayena vattamāna parassa padapaṭhamapurisekavacana tivibhattiṃ katvā gamissantocchovā sabbāsūti dhātvantassa cchādesekate rūpaṃ. saratīti saragaticintāyamitimassa rūpaṃ. maratīti marapāṇacāgetimassa rūpaṃ. vātītyādīni kimudāharaṇāni. tattha ca pātīti pāpāne. pārakkhanetidvinnamaññatarassekasarattā iminālopamakatvā vuttanayenativibhattimhi kate rūpaṃ. yātītiyāgati pāpuṇanetimassa rūpaṃ. vātīti vāgatigandhanesūtimassa rūpaṃ. mahīyati mathīyatī ti
[378] kvaciggahaṇaphalāni. tattha ca mahīyatīti mahapūjāyamitimassa laddhadhātusaññādissa kvaciggahaṇeniminā dhātvantassa lopamakatvā attanopadānibhāvecakammanīti vattamānaattano padapaṭhamapurisekavacanatevibhattiṃ katvā bhāvakammesu yoti yapaccayaṃkatvā yamhidādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamītidhātvantassa īkārādese kate rūpaṃ. itaraṃmathaviloṭanetimassa rūpaṃ.
522. isuyamūnamantocchovā. kimatthamidaṃ. isuyamuiccetesamantocchohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. icchatīti isuicchākantīsūtimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena vattamāna parassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā vuttanayena bhūvādito aityapaccayaṃkatvāiminā dhātvantassa cchādesaṃkatvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. niyacchatītinipubbassa yamu uparametimassa rūpaṃ. esati. niyamatīti vāggahaṇaphalāni. tattha ca esatīti isuicchākantīsūtimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tivibhattiṃ katvā tathā kattariceti vattamāne bhūvādito aityapaccayaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikārite ti vattamāne aññesucāti vuddhiṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. itaraṃsuviññeyyameva.
523. kāritānaṃṇolopaṃ. kimatthamidaṃ. kāritānaṃ paccayānaṃ ṇolopamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. kāretīti karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissayokocikaroti. tamaññokarohi karohi iccevaṃbravītyatthevā karontaṃ payojayatītyatthe vā dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritāni hetvatthe ti ṇepaccayaṃ katvā tassa kāritasaññañca katvā iminā ṇakārassa lopaṃkatvānetabbaṃ netvā dhātupaccayehivibhattiyoti vibhatyuppattimhi kate rūpaṃ. itarāni tīṇi ṇayaṇāpeṇāpaya paccayantāni tāni suviññeyyāneva. evaṃattano ñāṇānurūpenākhyātakappaṃ dassetvā attanoñāṇabalañcadassento. sāsanatthaṃsamuddiṭṭhaṃ. mayākhyātaṃ samāsato. sakaṃ buddhivisesena. cintayantuvicakkhaṇatyā
[379] ha. tattha ca sāsanatthanti pariyatti sāsanatthaṃ. tampihikilesārīnahiṃ sanatosasu hiṃ sāyamitimassa kilesārayosasatihiṃ satītyatthevā satthunāsadevakassalokassa hitāya sāsanato sasaanusiṭṭhimhītimassa sāsati etāyātyatthe vā nandādīhiyūtivattamāne kattukaraṇapadesesuce ti yupaccayaṃkatvā anakāyuṇvunanti anādesādimhi kate sāsananti vuccati. samuddiṭṭhanti niddiṭṭhaṃ. mayāti attānaṃniddisati. ākhyātanti ākhyāta lakkhaṇaṃ. samāsatoti saṅkhepato. sakaṃ buddhivisesenāti attano ñāṇavisesena. cintayantūti upaparikkhantu. vicakkhaṇāti paññavanto. idaṃvuttaṃ hoti. mayāpaññāya upaparikkhitvā samāsato ākhyātalakkhaṇaṃ niddiṭṭhaṃ. tasmā tumhepipaññāyaupaparikkhitvā gaṇhathāti attho.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ ākhyātakappe catuttho paricchedo.
VII. KITA
idāni bhāvakammakattukaraṇasādhanasahitaṃ kitabbidhānakappamārabhanto tassabahuvisayattā punāttanosatthuno paṇāmaṃ dassento vakkhamānassa kitabbidhānakappassaguṇavisesañca nidassanatthaṃ buddhanti ādināgāthāvattukāmoāha. tattha buddhanti vatthuniddeso. ñāṇasamuddanti anappakaṭṭhena durāvagāhaṭṭhena ca. sesaṃsabbaṃsuviññeyyameva.
524. dhātuyākammādimhi. kimatthamidamuccate. kammopapadedhātuyāṇapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dhātuyāti ekaṃ padaṃ. kammādimhīti ekaṃ. ṇotiekanti tipadamidaṃ suttaṃ. etthacadhātuyātibhūvādayodhātavoti laddhadhātusaññādhātuyosaṅgaṇhāti. tecakhopana atthaṃdhārentīti dhātuyotivuccanti. kammamevaādikammādi. tasmiṃ kammasmiṃ ādimhisati dhātuyāṇapaccayo hotītyattho. kammakārotyādīnyudāharaṇāni. tesupana kammakā
[380] rotikammasaddūpapadassa karakaraṇe iccetassa bhūvādayodhātavoti laddhadhātusaññādissa dhātussanto lopone kasarassāti luttānubandhassakammaṃkarotītyatthe dhātuliṅgehiparopaccayātyadhikicciminā ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvāasaṃyogantassa vuddhikārite ti dhātvādimhi akārassa vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati ayuvaṇṇānañcāyovuddhīti akārassa ākāraṃkatvā dhātupaccaya vibhattivajjitamatthavaṃ liṅganti vuttattāliṅgābhāvāliṅgatthe paṭhamāti syādimhi asampatte taddhitasamāsakitakānāmaṃvātavetunādīsuceti nāmamiva katvājinavacanayuttaṃ hiliṅgañca nippajjate tyadhikicca tatoca vibhattiyo ti syādyuppattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattīti katvāliṅgatthe paṭhamātipaṭhamaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchā. pa. katvā ekamhivattabbe ekavacananti ekavacanasivibhattiṃ katvā atonenātyadhikicca sotisissokāraṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti pubbasarassa lopaṃkatvā sarāsare lopaṃvāparoasarūpātyādhikicca kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti parassāsavaṇṇesampatte teneva pakatibhāvañca katvā netabbe parakkharaṃ nīte rūpaṃ. kumbhakārādīsu pi esevana yo. pattagāhoti daṃpanapattasaddūpapadassagaha upādāne iccetassa laddhadhātusaññādissapattaṃgaṇhātītyatthe vuttanayenaṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. tantavāyotidaṃpanatantasaddūpapadassa vetantasantānetimassa laddhadhātusaññādissatantaṃ vāyatītyatthe vuttanayena ṇapaccayādimhi kate ekārassa oavasare eayātyadhikicca teāvāyākārite ti āyādesekate rūpaṃ. dhaññamāyotidaṃ pana dhaññasaddūpapadassamā māneiccetassa laddhadhātusaññādissa dhaññaṃ minātītyatthe vuttanayena ṇapaccayādimhi kate ṇamhiranjassajo bhāvakaraṇesūtyadhikicca ākārantānamāyoti āyādese ca kate rūpaṃ. dhammakāmotidaṃpanadhammasaddūpapadassa kamukantimhi iccetassa laddhadhātusaññādissa dhammaṃ kāmayatītyatthe vuttanayena
[381= 419] ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. dhammacārotidaṃ pana dhammasaddūpapadassacaracaraṇecaragati bhakkhanesūtidvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissa dhammaṃ carītyatthe vuttanayena ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ.
525. saññāyamanu. kimatthamidaṃ. kammopapade dhātuyā saññāyaṃ gamyamānāya apaccayohoti upapadantenukārāgamoca hotīti ñāpanatthaṃ. saññāyanti ekaṃ. aitiekaṃ. nuiti ekanti ti padamidaṃ. anantarasuttato dhātuggahaṇassacakammādiggahaṇassacānuvattanato kammasmiṃ ādimhi satidhātuyā saññāyaṃ gamyamānāya apaccayocahoti. upapadantenukārāgamoca hotītyattho. ettha ca saññāyati attho etāyāti saññā. tesutesudabbesu āropita vohārassetamadhivacanaṃ. tassaṃ saññāyaṃ. kammakaraṇanimittatthesu sattamītyadhikicca kālabhāvesucetisattamī. asadda          nusaddehi sivibhattiṃ katvā sesatolopaṃgasipīti tassa lopaṃ katvā evaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. acanucātidvandasamāsaṃ katvāevaṃvuttanti pidaṭṭhabbaṃ. ettha ca dhātuyāapaccayoti vatvā kiñcāvinukārāgamassa ṭhānaniyamamakataṃ. tathāpi tasmiṃ rūpeyuttaṭṭhānehotīti daṭṭhabbaṃ. rūpanipphādanatthañhi lakkhaṇopadesoti. tenāha nāmamhica nukārāgamo hotīti. ettha ca nukārāgamassa ukārena niddeso nuniggahītaṃ padanteti ettha nuggahaṇatthaṃ. tattha ca nūti vacanaṃbhinnapaṭadharotyādīsu bhidādito inna annīṇāvāti sambhūtānaṃ innaannapaccayānaṃ nakārassa vivajjanatthaṃ. arindamoti ādīnyudāharaṇāni. tattha ca arindamotiarisaddūpapadassadamu damaneiccetassa laddhadhātusaññādissa ariṃ dametītyatthe anantarasuttamadhikicciminā apaccayaṃ katvā arisaddanteca nukārāgamaṃ katvā nuniggahītaṃ padante titassaniggahītaṃ katvā aṃ byañjaneniggahītantyadhikiccavaggantaṃ vā vagge tivaggantañca katvāarindamasaddato heṭṭhā vuttanayena nāmamivakatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. vessantarotidaṃpana vessa saddūpapadassatarataraṇeiccetassa laddhadhātusaññādissa vessaṃtaratītyatthe vuttanayena apaccayādimhi kate rūpaṃ. taṇhaṅkarotidaṃpana taṇhāsaddūpapadassa karakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissa
[382] taṇhaṃ karotī tyatthe vuttanayena apaccayādimhi kate rūpaṃ. medhaṅkarotidaṃpana medhāsaddūpapadassa karakaraṇe iccetassa laddhadhātusaññādissa medhaṃkarotītyatthe vuttanayena apaccayādiṃ katvāmedhāsadde ākārassa kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātirassekate rūpaṃ. saraṇaṅkarodaṃpana saraṇasaddūpapadassa tasseva dhātussasaraṇaṃkarotītyatthe vuttanayena apaccayādimhi kate rūpaṃ. dīpaṅkarotidaṃpana dīpasaddūpapadassa tasseva dhātussadīpaṃ karotītyatthe apaccayādimhikate rūpaṃ.
526. puredadācaiṃ. kimatthamidaṃ. purasaddūpapade dadaiccetāyadhātuyāapaccayohoti purasaddeakārassaiṃcayotītiñāpanatthaṃ. pureti ekaṃdadāti ekaṃ iṃiti ekaṃ. ca iti ekanti catuppadamidaṃ. dhātuggahaṇassa ca ādiggahaṇassa ca aggahaṇassa cānuvattanato purasaddeādimhi sati dadaiccetāyadhātuyā apaccayohoti purasadde akārassa iṃ ca hotītyattho. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. ettha ca iṃ cā ti kiñcāpi aniyamavasena vuttaṃ. tathā pi ādeso ityavagantabbaṃ. evañhi sati rūpassasijjhanato ca tadatthañca suttārambhakaraṇato. purindadotyudāharaṇaṃ. taṃpana purasaddūpapadassa dada dāneiccetassa laddhadhātusaññādissa ṇādeyote kālikāti vuttattāatītakālāpekkhaṃ katvā puredānaṃadāsītyatthe anantarasuttadvayamadhikicciminā apaccayaṃ katvāpurasadde akārassa iṃ ca katvā vuttanayena niggahītassa vaggantaṃkatvā nāma mivakatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
527. sabbatoṇvutvāvīvā. kimatthamidaṃ. sabbadhātuto kammādimhi vā akammādimhi vāakāraṇvutuāvīiccetepaccayāhontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamiadṃ. dhātuggahaṇassa cakammādiggahaṇassa ca aggahaṇassa cānuvattanato vāggahaṇena kammādimhītimassa vikappanato ca sabbadhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā akāraṇvutu āvī iccetepaccayāhontī tyattho. takkarotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca takkaroti tasaddūpapadassa karakaraṇeti massa laddha dhātusaññādissa taṃ karotītyatthe dhātuyā kammādimhi ṇo.
[383] saññāyamanūtyadhikicciminā akārapaccayaṃkatvā nāmamivakatvā syādyuppattādiñca katvā paradvebhāvo ṭhāne ti kakārassa dvebhāve kate rūpaṃ. hitakkaroti etthā pi dvebhāvaṃ ṭhapetvā esevanayo. vinayotipanavipubbassanīnaye. nīpāpuṇanetidvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissa vineti etthā ti adhikaraṇakārakevā vineti etenāti karaṇakārakevā iminā apaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucā ti vuddhiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgesati ayuvaṇṇānañcāyo vuddhīti vuttattā īkārassa ekāravuddhiṃ katvāoavasare tyādhikicca eayāti ayādesaṃ katvā nāmamivakatvā vinayasaddā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. nissayotīdaṃ pana nipubbassasisevā yamiccetassa laddhadhātusaññādissa nissayanantyatthe vuttaneyana apaccayaṃkatvā vuddhyādesaṃ syādyuppattādiñca katvā paradvebhāvoṭhāne ti sakārassa dvebhāvekaterūpaṃ. rathakārakotipana rathasaddūpapadassa karakaraṇe iccetassa laddhadhātu saññādissa rathaṃkarotī tyatthe iminā ṇvupaccayaṃ katvā kāritaṃ viya ṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetikakāre akārassa vuddhiṃ katvā anakāyuṇvuna mitiṇvuno akādesaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. annadāyakoti pana annasaddūpapadassa dādāne iccetassa laddhadhātusaññādissa annaṃ dadātītyatthe vuttanayena ṇvupaccayaṃ katvā ṇalopañca vuddhiñca katvā ṇamhiranjassa jobhāvakaraṇesūtyadhikicca akārantānamāyoti dhātvantassa āyādesaṃkatvā akādesañca katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. vināyakotipana vinayoti ettha vuttānaṃ dvinnamaññatarassa satte vinetītyatthe iminā ṇvupaccayaṃ katvākāritamivakatvā ṇamhilutte vuttaneyana vuddhiṃ katvā oavasare eayātyadhikiccate āvāyākāritetiminā āyādesaṃ katvā akādesasyādyuppattādimhi kate rūpaṃ. kārako tyādīnitīṇi akammādimhi rūpāni tesamuppatti heṭṭhā vuttanayāva. takkattātipanatasaddūpapadassakarakaraṇe iccetassa taṃkaro
[384] tītyatthe iminā tu paccayaṃkatvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhītyadhikiccakarassa catattaṃ tusminti dhātvantassa takāraṃ katvā vuttanayena nāmamivakatvā syādyuppattādiñca katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti ukārassākāraṃ katvā silopañca katvā kakārassa dvebhāve kate rūpaṃ. dātātipanadadadāne iccetassa tupaccayantassa ca syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. kattādīni akammādimhi rūpāni. tattha ca saritātipanasara cintāyamiccetassa laddhadhātusaññādissa iminātupaccayekate hiyyattanīsattamīvattamānā sabbadhātukanti vuttattānasabbadhātukā asabbadhātukāti tupaccayassa asabbadhātukattamāgamma ikārāgamo asabbadhātukamhī ti dhātumhā ikārāgamaṃ katvāvuttanayena nāmamivakatvā kattusaddassa vuttanayena saritusaddāsyādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhayadassāvī tipana bhayasaddūpapadassa disapekkhane iccetassa laddhadhātusaññādissa bhayaṃ passatītyatthe iminā āvīpaccayaṃ katvā dakāre ikārassa lopañca tatrākāroti vā kvacā dimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucātyadhikicca tesu vuddhilopāgamavikāra viparītādesācetivākvaci dhātuvibhatti paccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vā paccayādaniṭṭhānipātanāsijjhantī ti vā akāraṃ katvā paradve bhāvoṭhāne ti sakārassa dvebhāvaṃ katvā bhayadassāvī saddato vuttanayena sivibhattiṃ katvā sesato lopaṃ gasīpīti simhi lutte rūpaṃ. vuttiyamādisaddena dinakara divākarabhākarapabhākara dīpakara yasakara cetākara cāvīādīnisaṅgaṇhāti.
528. visarujapadāditoṇa. kimatthamidaṃ. visarujapadaiccevamāditoṇapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. visarujapadaicce vamādīhi ṇapaccayohotītyattho. visocarujocapadoca visarujapadā. visarujapadāādayo yassa dhātugaṇassasovisarujapadādi. dvandagabbhobahubbīhi. tato dūranti kaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattārappayogasuddhappamocanahetuvivittappamāṇapubbayogabandhanaguṇavacanapañhākathanathokākattūsucetidisāyo gepañcamiyāsampatte kvacitopañcamyatthe ti tadatthe topaccayo
[385] hoti. imassa pana dhātuyā kammādimhi ṇoti imassānantaramavacanaṃ akammādimhi visādito ṇa paccayatthaṃ. aññathā idhaṇaggahaṇama katvā tattheva paṭhitabbaṃ bhaveyya. pavesotipana papubbassavisapavesanetimassa laddhadhātusaññādissa pavisatītyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvākāritaṃ viyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā vuttanayena vuddhimhi kate nāma mivakatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. ropotipana rujaroge ti massa laddhadhātusaññādissa rujatītyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate namakarānamantānaṃ niyuttatamhityadhikiccakagācajānanti vā sacajānaṃkavāṇānubandhetivā jakārassagakāraṃ katvā rogasaddānāmamiva katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. uppādotipana upubbassapada gatimhiccetassa laddhadhātusaññādissa uppajjatītyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopavuddhi syādyuppattādimhi kate pakārassa dvebhāve kate rūpaṃ. phassotipana phusaphusanetimassa laddhadhātusaññādissa phusatītyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā ṇalopādimhi kate asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhimhi sampatte ghaṭādīnaṃ vāti ettha vāggahaṇena imassa āgatigaṇattā ghaṭādisu pakkhipitvā vuddhimhā kate bhayadassāvīti ettha dakāre ikārassa vuttanayena idha ukārassa akāraṃ katvā sakārassa ca dvebhāvaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. okotipana ucaviyattiyaṃ vācāyamiccetassa laddhadhātusaññādissa ucatītyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā ṇalopādimhi kate rogoti ettha vuttanayena idha cakārassa kakāraṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhāvotipana bhū hū sattāyamiccetassa laddhadhātusaññādissa bhavatī tyatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā ṇalopādimhi kate nāyakoti ettha vuttanayena idhokārassa āvadesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. āyoti pana ayavaya paya haya gatimhi iccetassa laddhadhātusaññādissa ayatītyatthe iminā ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. sabbodhotipana saṃpubbassabudha avagamane. budhañāṇe. budhabodhane ti tiṇṇamaññatarassa
[386] laddhadhātusaññādissa sambābujjhatī tyatthe iminā ṇapaccayādimih kate rūpaṃ. vihāroti pana vipubbassa haraharaṇeti massa laddhadhātu saññādissa viharatītyatthe iminā ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ.
529. bhāve ca. kimatthamidaṃ. bhāvakārakepi sabbadhātūhi ṇapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. anantarasuttatoṇaggahaṇassānuvattanato niyamābhāvādhātvādhikārattāca sabbadhātūhi bhāvatthe gamyamāne ṇapaccayo hotītyattho. caggahaṇaṃ ṇaggahaṇanukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. nanuniyamābhāvā anantarasutteneva bhāvatthe ṇapaccayo labbhateveti nalabbhati. kasmā. tekiccātipaṭiladdhakiccasaññetabbānīyaṇyate yyariccapaccayeṭhapetvā aññekitkitehi aññesaṃ kitasaññāyavuttattā ca kattarikittipaṭiladdhakitasaññānaṃ kattarikārake vuttattāca asati imasmiṃ anantarasuttena kattariyeva ṇappaccayassūpalabbhanatoca. tasmā vedaṃsuttaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. pākotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pākoti pacapāketimassa laddhadhātusaññādissa paccatepacananti vā atthe anantarasuttamadhikicciminā ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate rogoti ettha vuttanayena idhacakārassa kakāraṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. cā gotipana cajahānimhi iccetassa laddhadhātusaññādissa cajatecajanantivā atthe vuttanayena ṇapaccayadiṃkatvā kagācajānanti jakārassa gakāraṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. yāgoyogotimesaṃ yajadevapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesu. yujayogetidvinnaṃ laddhadhātusaññādīnaṃ yajanaṃyujjananti vā atthe iminā ṇapaccayaṃ katvā ṇalopavuddhigakārasyādyuppattādimhi kate yathānukkamato rūpāni. bhāgoti bhajaputhakkaraṇe. bhajasevāyamiccetesaṃdvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissa bhajanantyatthe ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. paridāhoti paripubbassadahabhasmīkaraṇe iccetassa laddhadhātusaññādissa paridahanantyattheṇapaccayādimhi kate rūpaṃ.
530. kvīca. kimatthamidaṃ. sabbadhātūhi kvipaccayohotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ suttaṃ. dhātuyākammādimhi ṇoti itodhātugga
[387] haṇassānuvattanato sabbadhātūhi kvacipaccayo hotītyattho. caggahaṇaṃ pana yathā bhāvakārakebhāveceti aniyametvāvuttattāsabbadhātūhi ṇapaccayo hoti. evaṃkvipaccayopīti sampiṇḍati. vacanasiliṭṭhatāyavāvuttanti pi daṭṭhabbaṃ. teneva payoje pi vacanasiliṭṭhatthaṃnipātopasaggā yojetabbāti dasseti. sambhū tipana saṃpubbassabhūsattāyamitimassa laddhadhātusaññādissa sambhavatī tyatthe dhātuyākammādimhi ṇotyadhikicciminā kvipaccayaṃ katvā kvilopoceti kvilopaṃkatvā vuttanayenanāmamivakatvā syuppattiṃ katvā sesalopopaṃgasipītisimhi lutte rūpaṃ. evaṃ vibhūti. upasaggovaviseso. bhūjagoti pana bhujasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa tujenagacchatītyatthe iminā kvipaccayaṃkatvā dhātvantassa lopokvimhītidhātvantassa lopaṃkatvā vuttanayena kvilopaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. saṅkhoti panasaṃpubbassa khanuavadāraṇetimassiminā kvipaccayaṃ katvā dhātvantassalopokvimhīti dhātvantassalopaṃ katvā vuttanayena kvilopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
531. dharādīhi rammo. kimatthamidaṃ. dharaiccevamādīhi rammapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. dharoādiyesantedharādayo. tehi dharādīhi ākatigaṇoyaṃ. pañcamī vuttanayāva. attho suviññeyyova. dhammo ti pana dharadhāraṇetimassa laddhadhātusaññādissadharatitenātyatthe iminā rammapaccayaṃ katvā ramhiranto rādino ti rādimhi lutte syādyuppattādimhi ca kate rūpaṃ. kammanti daṃ pana karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa karīyatītyatthe iminārammapaccayaṃ katvā ramhi ranto rādino ti rādimhi lutte syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
532. tassīlādīsu ṇītvāvīca. kimatthamidaṃ. tassīlataddhammatassādhukārī iccetesvatthesu sabbadhātūhi ṇītuāvī iccetepaccayāhontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. tassīlādīsu atthesu sabbadhātūhi ṇītuāvīccete paccayā hontītyattho. tassīlaṃādiyesantetassīlādayo. kete. taddhammatassā
[388] dhukārino. tesutassīlādīsugamyamānesūtisambandho. caggahaṇaṃ paccayesampiṇḍeti. piyapasaṃsītipana piyasaddūpapadassa papubbassa saṃ sa pasaṃsane ti massa laddhadhātusaññādissa viyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassātivā atthe pi yapasaṃsanasīlo. piyapasaṃsanadhammo. piyapasaṃsane sādhukārītivā atthe imināṇīpaccayaṃ katvā kāritaṃ viyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇa lopaṃ katvā saṃyogantattā asaṃyogantassa vuddhi kārite tivuddhimhā kate vuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. brahmacārītipanabrahmasaddūpapadassa caracaraṇe timassa laddhadhātusaññādissa brahmacarituṃ sīlaṃ yassāti vā atthe. brahmacaraṇasīlo. brahmacaraṇadhammo. brahmacaraṇesādhukārīti vā atthe iminā ṇīpaccayādimhi kate rūpaṃ. idha panāsaṃyogantattā vuddhi hoti eva. pasayhapavattātipanapasayhasaddūpapadassa papubbassa vatu vattane ti massa laddhadhātu saññādissa pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassātivā atthe pasayhapavattanasīlo. pasayhapavattanadhammo. pasayha pavattane sādhukārītivā atthe iminā tupaccayaṃ katvā pasayhapavattusaddāvuttanayenanāmamiva katvā syuppattādimhi kate satthupi tādīnamāsismiṃ silopoceti ukārassākārādesaṃ katvā silopecakate rūpaṃ. bhayadassāvītipana bhayasaddūpapadassa disapekkhanetimassa laddhadhātusaññādissa bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassātivā atthe bhayadassanasīlo. bhayadassanadhammo. bhayadassane sādhukārīti vā atthe iminā āvīpaccayaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva.
533. saddakudhacalamaṇḍattharucādīhi yu. kimatthamidaṃ. saddattha kudhattha calattha maṇḍatthehica rucādīhi ca tassīlādīsvatthesu yupaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. saddoca kudhocacaloca maṇḍoca saddakudhacalamaṇḍā. tesaṃattho saddakudhacalamaṇḍattho. saddakudhacalamaṇḍattho attho yesantesaddakudhacalamaṇḍatthatthā. brahmassa roti ādīsuviya sarūpānamekasesvasakinti ekassa atthasaddassalopaṃ katvā idhasaddakudhacalamaṇḍatthāti vuttaṃ. ruco
[389] ādiyesante rucādayo. saddakudhacalamaṇḍatthāca rucādayoca saddakudhacala maṇḍattharucādayo. tehi saddakudhacalamaṇḍattharucādīhi. ettha ca saddatthānāmasapaakkosetimassatthavācakā ghusasadde. bhāsaviyattiyaṃ vācāyaṃ. bhaṇabhaṇaneti evamādayo. kudhatthānāmakudhakopetimassatthavācakārusarose. dusadose. kupakope. dusaappītimhīti evamādayo. calatthānāmacala kampanetimassatthavācakāphadi kiñcicalane bhamusañcalane. bhamuanavaṭṭhāne dhūkampane. kavicalaneti evamādayo. maṇḍatthānāma maḍibhūsāyaṃ. bhūsaalaṅkāreti evamādayo. rucādayonāmarucaditthimhīti evamādiṃ katvā vuttāvākappakārāvā juta jotane. bhāsa dittimhi. dīpadittimhīti evamādayo. tena saddakudhacalamaṇḍattharucādīhi tassīlā dīsvatthesu yupaccayo hotītyattho. ghosanotipanaghusasaddeti massa laddhadhātusaññādissa ghosanasīlo. ghosanadhammo. ghosanesādhukārītyatthe anantarasuttamadhikicciminā yupaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivattamāne aññesu cāti vuddhiṃ katvā anakā yuṇvunanti yupaccayassa anādesaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. bhāsanotipanabhāsa viyattiyaṃ vācāyamitimassa bhāsanasīlo tyādīsvatthesuyupaccayādimhi kate rūpaṃ. kodhanoti pana kudhakopetimassa kujjhanasīlotyādīsvatthesu yupaccayādimhi kate rūpaṃ. rosano ti pana rusa rosa neti massa rosanasīlotyādīsvatthesu yupaccayādimhi kate rūpaṃ. dosanotipana dusadosanetimassa dosanasīlotyādīsvatthe suyupaccayādimhi kate rūpaṃ. calanotipanacalakampanetimassacalanasīlotyādīsvatthesuyupaccayādimhi kate rūpaṃ. kampano ti pana kapi calanetimassa kampanasīlotyādīsvatthesuyupaccayādimhi kate madāsare yavamadanataralācāgamā kvaciobyañjaneti vattamāne niggahītañce ti niggahītāgamaṃ katvā vaggantaṃvāvaggetitassacavaggantekate rūpaṃ. phandanotipanaphadikiñcicalanetimassa phandanasīlotyādīsvatthe suyupaccayādimhi kate rūpaṃ. maṇḍanotipana maḍibhūsāyamītimassa maṇḍanasīlo tyādīsvatthesu yupaccayānādesaniggahītāgama vagga
[390] ntādimhi kate rūpaṃ. vibhūsanotipanavipubbassabhūsa alaṅkāreti massa vibhūsanasīlotyādīsvatthesuyupaccayādimhi kate rūpaṃ. rocanotipanaruca dittimhītimassa rocanasīlo tyādīsvatthesu yupaccayādimhi kate rūpaṃ. jotanotipanajutajotanetimassa jotanasīlotyādīsvatthesu yupaccayādimhi kate rūpaṃ. vaḍḍhanotipana vaḍḍhavaḍḍhanetimassa rūpaṃ.
534. pārādigamimhā rū. kimatthamidaṃ. pārasaddādimhā gamusappagatimhītimasmātassīlādīsvatthesu rūpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. pārasaddo ādīyassasopārādi. pārādicasogamicāti pārādigami. tasmā pārādigamimhā pārādimhā gamusappagatimhiccetamhā tassīlādīsvatthesu rūpaccayohotītyattho. bhavapāragū ti pana bhavapārasaddūpapadassa gamu sappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa bhavapāraṃgantuṃ sīlaṃyassātivābhavapāraṃ gamanasīlo. bhavapāraṃ gamana dhammo. bhavapāraṃgamane sādhukārīti vā atthe tassīlādīsuṇītvāvīcetyadhikicciminā rūpaccayaṃkatvā ramhiranto rādinotirādimhi lutte vuttanayena syuppattiṃ katvā sesalopopaṃgasivītisimhi lutte rūpaṃ. vā raṅgatoti pana pārasaddūpapadassa tasseva dhātussapāraṃ gatotyatthesati pipārādigamimhi tassīlādyatthābhāvā iminā rūpaccayamakatvā bhāva kammesu ta ityadhikicca budhagamāditthe kattarīti tapaccayaṃkatvā sāsadisatotassariṭṭho ca bhujādīnamanto nodvica janādīnamātimhice tyadhikicca gamakhanahanaramādīnamanto no ti dhātvantamhi lutte syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. anugāmīti pana anupubbassatassevadhātussa anugamanasīlotyādīsvatthesu sativitassīlādyatthe ādimhi pārasaddābhāvā iminā rūpaccayamakatvā tassīlādīsu ṇītvā vīceti ṇīpaccayādimhi kate rūpaṃ. antagūvedagūtiādīnivipāragamimhā rūti vattabbe ādiggahaṇopātattā sijjhantī ti daṭṭhabbāni. ādiggahaṇañhi ubhayasamāsatthaṃ. yamettahisamāsopārasaddo ādiyesaṃ teparādayo. pārādīhi gamipārādigami. tasmā pārādigatimhā ti.
535. bhikkhādito ca. kimatthamidaṃ. bhikkhayācane icceva
[391] mādīhidhātūhi tassīlādīsvatthesu rūpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhikkhā ādiyassa sobhikkhādi. tasmā bhikkhādito. caggahaṇaṃ rūpaccayānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. bhikkhūtimassapana bhikkhayācanetimassa laddhadhātu saññādissa bhikkhanasīlotyādīsvatthesu tassīlādīsuṇitvāvīca pārādigamimhā rūtyadhikicciminā rūpaccayaṃ katvā ramhiranto rādino ti rādimhi lutte kvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cāti rasse kate rūpaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. viññūtipana vipubbassañā avabodhaneti massa laddhadhātusaññādissa vijānanasīlotyādīsvatthesu vuttanayena rūpaccayaṃ katvā rādimhi lutte rūpaṃ. sesaṃ suviññeyyameva.
536. hanatyādīnaṃṇuko. kimatthamidaṃ. hana hiṃsāgatimhiccevamādīhidhātūhi tassīlādīsvatthesu ṇukapaccayo hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. hanatiādiyesante hanatyādayo. tesaṃhana tyādīnaṃ. pañcamiṭṭhānechaṭṭhī. anteti vāsambandho. ettha ca hana tī ti dhātuṃ nidasseti. duvidhohidhātuniddeso tyantavasenikārantavasenaca. tassīlādiggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyova. āghātukoti massa pana āpubbassa hanahiṃsāgatisūti massaladdhadhātusaññādissa āhananasīlo tyādīsvatthesu tassīlādīsuṇītvāvīcetyadhikicciminā ṇukapaccayaṃ katvā kāritaṃ viya ṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā ṇamhi ranjassa jobhāvakaraṇesū tyadhikiccahanassa ghātotighātādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. kārukotipana kara karaṇetimassa laddhadhātusaññādissa karaṇasīlotyādīsvatthesu iminā ṇukapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate asaṃyogantassa viddhikāriteti vuddhādimhi kate rūpaṃ.
537. nuniggahītaṃ padante. kimatthamidaṃ. padante nukārāgamo niggahītamāpajjate ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. padassa anto padanto. tasmiṃ pandante. arindamotyādīnyudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva.
[392] 538. saṃhanaññāya vārogho. kimatthamidaṃ. saṃpubbāyahanaiccetāyadhātuyā aññāyavādhātuyā rapaccayohoti hanassaghoādesoca hotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho suviññeyyova. ettha ca ghoti kiñcāpi aniyamavasena vuttaṃ. tathā pi hana kārassa gho hotīti daṭṭhabbaṃ. evañhisati payogasijjhanato payogasiddhiyāsuttopadesatoca. saṃ ghotimassa pana saṃ pubbassahana hiṃ sāgatīsūtimassa laddhadhātusaññādissa samaggaṃ kammaṃ samupagacchatītyatthe iminā rapaccayaṃ katvā hanassaghādesañca katvā ramhiranto rādino ti rādimhi lutte syādyuppattādimhi ca kate rūpaṃ. parikkhātipana paripubbassakhanu avadāraṇetimassa laddhadhātusaññādissa samantato nagarassa bāhirekhaññatītyatthe iminā rapaccayaṃ katvā vuttanayena rādimhi lutte syādyuttādimhi ca kate rūpaṃ. antakoti pana antasaddūpapadassa karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa antaṃ karotītyatthe iminā rapaccayādimhi kate rūpaṃ. upaghātotikimudāharaṇaṃ. tassa pana upapubbassa hanaiccetassa hiṃ sāgatīsūtimassa satipihanasmiṃ asaṃpubbattā iminā rapaccayamakatvā upahanatītyatthe visarujapadādito ṇaityadhikiccabhāvecetiṇapaccayaṃ katvā kāritaṃ viyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopādimhi kate rūpaṃ. nanvaññāyātivuttattā bhavitabbanti. nabhavitabbaṃ. tena siddhesati visaṃ hanātyārambhoniyamāyahoti hana iccetasmāsacerapaccayohoti. saṃpubbasmā vāti tena vuttaṃ samiti kimatthaṃ. upahananaṃ upaghātoti.
539. ramhi ranto rādino. kimatthamidaṃ. ramhipaccayepare rakārānubandhosabbodhātvanto rakārādino hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. ettha caramhīti rakārānubandhapaccayaṃ saṅgaṇhāti. rakāro assatthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikiccasaddhādito ṇaiti ṇapaccayaṃ katvā tesaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā tatovuttanayena nāmamivakatvā sattamyekavacanaṃkatvā smāhismiṃ naṃmhābhimhivātitassa mhiādesaṃ katvā ramhīti vuttattā. rakāro ādimariyā doyassasorādi. notilopamāha. tena rakārānubandho pacca
[393] yeparerādidhātvantolopohotītyattho. antakopāragūtyādīnyudāharaṇāni. tattha ca antakopāragūtivuttanayāneva. satthātipanasāsaanusiṭṭhimhītimassa laddhadhātusaññādissa sadevakeloke sāsatītyatthe sāsādīhiratthūti ratthupaccayaṃ katvāiminā rādinolopaṃkatvā vuttanayena nāmamiva katvā syuppattiñca katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti ukārassākāraṃkatvā simhi lutte rūpaṃ. diṭṭhotipana disapekkhaneti massa laddhadhātu saññādissa bhāvakammesu tātitapaccayaṃkatvā sāsadisato tassariṭṭhoceti takārassariṭṭhādesaṃ katvā iminārādimhi ca kate rūpaṃ.
540. bhāvakammesutabbānīyā. kimatthamidaṃ. bhāvakammakārakesu sabbadhātūhi tabbaanīyaiccetepaccayā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. bhāvo ca kammañca bhāvakammāni. tesubhāvakammesu. tabboca anīyoca tabbānīyā. ettha cabhāvo nāma pacanaṃ bhavanaṃlavanantyādīhi vuccamāno kevalodhātvattho kammaṃnāmayaṃkaroti taṃkammanti vuttaṃ. nanvihāsati pi bhāva kammaggahaṇetekiccātitabbādīnaṃriccapaccayapariyantānaṃ kiccasaññāyavihitattāca bhāvakammesu kiccattakkhatthāti kiccānaṃ bhāvakammesu niyamitattācādhippetattho sijjhatevāti. sijjhati. evaṃsantepi nandādīhi yūtivuttaṃ yupaccayamadhikiccattākattarisiyātitannivattanatthaṃ. evaṃsantekasmātatthevanavuttanti. idhāpi kiñcimattattha sambhavato idha vutto. idha vuttohi kiccapaccayānaṃsabhāvañca dīpeti. uttaraovatti tvā yathādhippetatthañca sādhetīti. bhavitabbanti massa panabhūhūsattāyamitimassa laddhadhātusaññādissa bhavanantyatthe iminā tabbapaccayaṃkatvā hiyyattanīsattamīvattamānā sabbadhātukanti vuttattānasabbadhātukā asabbadhātukāti asabbadhātukattamāgamma ikārāgamoasabbadhātukamhīti ikārāgamaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikāritetyadhikicca aññesucātivuddhiṃ katvā oavasare ti avādesaṃkatvā bhavitabbasaddato kiccattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsuceti ettha caggahaṇenāmamiva katvā
[394] vuttanayena syuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsakehi akoniccantyadhikiccasinti sissa aṃādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. bhavanīyanti etthāpi esevanayo. ikārāgamābhāvo vaviseso. āsitabbantidaṃpana āsa upavesanetimassa āsanīyanti atthe tabbādimhi kate rūpaṃ. āsanīyanti etthāpi eseva nayo. ikārāgamābhāvo vaviseso. pajjitabbanti panapadagatimhī timassa pajjanīyantyatthe iminā tabbapaccayaṃkatvā vuttanayena ikārāgamaṃ katvā bhāvakammesu yoti yapaccayaṃkatvā tassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassāti dhātvantenasahayakārassa cavaggaṃkatvā paradvebhāvo ṭṭhāne ti dvibhāvādimhi kate rūpaṃ. pajjanīyanti etthā pi esevanayo. ikārāgamā bhāvova viseso. kattabbanti pana kara karaṇetimassa iminā tabbapaccayaṃ katvā namakarānamantanaṃ niyuttatamhi karassa ca tattaṃ tusmintyadhikicca tuṃtunatabbesuvāti dhātvantassa tattādimhi kate rūpaṃ. karaṇī yanti etthā pi esevanayo. tattā bhāvoca rahāditoṇa iti na kārassaṇattañca viseso gantabbanti pana gamusappagatimhīti massa gamanīyantyatthe iminā tabbapaccayādimhi kate gamakhanahanādīnaṃtuṃ tabbādīsuna iti dhātvantassa nattādimhi kate rūpaṃ. gamanīyanti etthā pi esevanayo. ṇattābhāvovaviseso.
541. ṇyo ca. kimatthamidaṃ. sabbehidhātūhi bhāvakammesu ṇyapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhāvakammaggahaṇamihānuvattate. atthosuviññeyyova. caggahaṇenapanetthateyyapaccayocahoti. tena ñāteyyaṃ. patteyyantyādīnisijjhanti. tesaṃpana ñā avabodhane. disapekkhane. padagatimhītimesaṃladdhadhātusaññādīnaṃmināteyyapaccayaṃ katvā syādyuppattādiñca katvā rūpasiddhiveditabbā. tattha ca daṭṭheyyanti ettha heṭṭhā vuttanayena dakāre ikārassa ākāraṃkatvā sakārassa kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassā paccayesucā tyadhikiccatesu vuddhilopāgamavikāra viparītādesā cetivātvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopā gamācetivāpaccayādaniṭṭhānipātanāsijjhantīti vādodhassaceti ettha caggaha
[395] ṇenavāṭakāraṃ katvā takārassa ca ṭhakāraṃkatvā parakkharūpagamaṃ vākātabbaṃ. sāsadisato tassariṭṭhoceti ettha caggahaṇenavā takārassa raṭṭhādesaṃ katvā ramhiranto rādino ti rādilopaṃvā kātabbaṃ. kāriyantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kāriyanti karakaraṇe ti massa laddhadhātu saññādissa kattabbantyatthe anantarasuttamadhikicciminā ṇyapaccayaṃ katvā vuttanayena kāritamivakatvā ṇalopavuddhiyocavuttanayena asabbadhātukattamāgamaikārāgamañca katvā nāmamiva katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. jeyyanti jijaye iccetassa laddhadhātusaññādissa jetabbantyatthe iminā ṇyapaccayaṃkatvākāritamivakatvā caṇalopādimhi kate paradvebhāvo ṭhāne ti yakārassa dvebhāvaṃkatvānetabbenīte syādyuppattā dimhicakate rūpaṃ. neyyanti pana nīnaye. nīpāpuṇetimesaṃdvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissanetabbantyatthe iminā ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ.
542. karamhāricca. kimatthamidaṃ. kara iccetasmā bhāvakammesuriccapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhāvakammaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. kiccantimassapana kara karaṇe ti massa laddhadhātusaññādissa karaṇīyantyatthe bhāvakammesu tabbānīyātyadhikicciminā riccapaccayaṃkatvā ramhiranto rādinoti rādimhi lutte syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
543. bhūtobba. kimatthamidaṃ. bhūiccetasmāṇyapaccayassa ūkāratopaṭṭhāya abbādeso hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. ṇyaggahaṇaṃ bhāvakammaggahaṇañcehānu vattate. attho suviññeyyova. tattha ca bhūtoti bhussa ūtyatthe nāmānaṃ samāso yuttattho ubhetappurisātyadhikicca amādayoparapadebhītisamāsaṃ katvā tesaṃvibhattiyolopācetivibhattimhi lutte sarāsare lopanti pubbasarassalopaṃkatvā netabbe nīte bhūsaddassa samāsattānāmamivakatvā dūranti kaddhakālanimmāna tvālopadisāyogavibhattārappayogasuddhappamocanahetu vivittappamāṇapubbayogabandhanaguṇavacana pañhātathanathokākattūsuceti ettha caggahaṇena mari
[396] yādatthe pañcamiyā sampatte kvacito pañcamyatthe ti tadattheto paccayekaterūpaṃ. tena bhū iccetassa ukārato paṭṭhāyāti attho yujjati. tenāha ukārena sahā ti. atha vā. antena abbā antabbāti vutta antasaddassa. vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo. dvecāparevaṇṇavikāranāsā. dhātussa atthāti sayena yogo. taduccate pañcavidhaṃniruttī ti. vuttattā daṭṭheyyanti ettha sakārassa ṭakārakaraṇattha vuttanayena antalopaṃkatvā sarā sare lopanti pubbasarassa lopaṃkatvā bhūtobbāti vuttanti pidaṭṭhabbaṃ. atha vā. ramhi ranto rādino ti ito antaggahaṇaṃ maṇḍūkagatikavasena atthavasā vibhattivipariṇāmotikatvā tatiyekavacanantena sambandhohoti. tabboti pana bhū hū sattāyamitimassa laddhadhātusaññādissa bhavitabbo tyatthe bhāvakammesu tabbānīyatyadhikicca ṇyocāti  ṇyapaccayaṃkatvā ṇyocetyadhikicciminā ūkārenasahatassa abbādesaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
544. vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgārovā. kimatthamidaṃ. vadaviyattiyaṃ vācāyaṃ. mada ummāde. gamusappagatimhi. yjayoge. parahanindāyanti iccevamādīhi dhātūhi ca ākārantāhi dhātūhi caparassaṇyapaccayassa dhātvantena saha yathā saṅkhyaṃ jjammaggayha eyya iccete ādesāhonti vikappena bhāvakammesu garahasaddassaca gārādeso hotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. bhāvakammaggahaṇañca ṇyaggahaṇañca vattate. ramhi ranto rādino ti ito antaggahaṇañca. attho ca viggaho ca suviññeyyova. ettha ca gārādeso kiñcāpi aniyamavasena vutto. tathā pi garahasseva hotīti daṭṭhabbaṃ. evañcasatipayogasijjhanato payogasiddhiyā suttopadesatoca. tattha ca ākārantādhātuyonāmadādāne. pāpāne. hācāge iccevamādayo. vajjantyādīnyudāharaṇāni tesaṃpana heṭṭhā vuttehi dhātūhi laddhadhātusaññādīhi saddehi vattabbantyādīsvatthesu bhāvakammesu tabbānīyātyadhikicca ṇyoceti ṇyapaccayaṃ katvā tameva suttadvayamadhikicciminā dhātvantena saha
[397] tassajjādyādese katvā syādyuppattādiñca katvā garahasaddassa gārādesañca katvā rūpasiddhi veditabbā.
545. te kiccā. kimatthamidaṃ. heṭṭhā vuttā yetabbapaccayādayoriccapaccayantāpaccayā te kicca saññātiveditabbāti ñāpanatthaṃ dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. idaṃpana bhāvakammesu kiccattakkhatthāti ettha imesaṃgahaṇatthaṃ.
546. aññekit. kimatthamidaṃ. tehi aññepaccayākit saññāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. idaṃpana kattarikit kitthetesaṃgahaṇatthaṃ.
547. nandādīhi yu. kimatthamidaṃ. bhāvakammesunandasamiddhimhi. nandanandane iccevamādīhi dhātūhi yupaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. bhāvakammaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. nandanantimassa pana nandasamiddhimhītimassa laddhadhātusaññādissa nandīyate. nanditabbanti vā atthe bhāvakammesu tabbānīyātyadhikicciminā yupaccayaṃ katvā anakāyuṇvunanti tassānādesaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. gahaṇanti panagaha upādāneti massa gahaṇīyantyatthe yuppaccayādimhi kate rūpaṃ. caraṇanti pana caracaraṇetimassa caritabbantyatthe yupaccayādimhi kate rūpaṃ. imesaṃpana dvinnaṃ rahāditoṇaitinakārassa ṇakārakaraṇamevaviseso.
548. kattu karaṇa padesesuca. kimatthamidaṃ. kattukaraṇādhikaraṇakārakesu sabbadhātūhi yupaccayo hotī ti ñāpanatthaṃ. ettha ca padeso ti adhikaraṇakārakassetaṃ adhivacanaṃ. dvipadamidaṃ. yuggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ kattukaraṇādhikaraṇa kārakesupi yupacca yohotī ti sampiṇḍeti. kattaritāva rajoharaṇanti udāharaṇaṃ. tassa pana rajasaddūpapadassa hara haraṇetimassa rajaṃ haratītyatthe anantarasuttamadhikicciminā yupaccayaṃkatvā tassānādesaṇattādimhi kate rūpaṃ. karaṇe tāva karaṇantyudāharaṇaṃ. tassa pana karakaraṇetimassa karotitenātyatthe yupaccayānādesaṇattādimhi kate rūpaṃ. padese tāva ṭhānantyudāharaṇaṃ.
[398] tassa pana ṭhāgatinivattimhītimassatiṭṭhanti etthātyatthe yupaccayānādesādimhi kate rūpaṃ.
549. rahādito ṇa. kimatthamidaṃ. rakāra hakārādyantehi anādesassaṇohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatiyā anta ityanuvattate. attho suviññeyyova viggaho ca. ādisaddena ñākāraṃ saṅgaṇhāti. tena viññāṇantyādīsu vipubbassa ñā avabodhanetimassa vijānātītyatthe nandādīhi yūtyadhikicca kattukaraṇapadesesu ceti kattari yupaccaye kāte vuttanayena tassānādese kate nakārassa ṇakārohoti. ettha pana kiñcāpi asukassa ṇakārohotīti navuttaṃ. tathā pi nakārassevaṇakārohotīti daṭṭhabbaṃ. evañca satipayogasijjhanato payoga siddhiyā suttopadesatoca. ettha hi nakārassāti vutte gahaṇīyaṃkaraṇīyantyādīsu nīkārassa nasiyā. nīkārassātivutte karaṇaṃ gahaṇantyādīsu nakārassa nasiyātisabbasādhāraṇavasenevaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. idha panānantarasuttadvayena yupaccayassa vuttattātassaca anakāyuṇvunamiti anādesassa vuttattā kākevārayataṇḍulātyādīni viyapaccāsannavasenavākhadiravanantyādīniviyayebhuyyavasena vāanādesassāti āhātidaṭṭhabbaṃ. udāharaṇāni suviññeyyāneva. tattha ca pūraṇanti pūrapūraṇetimassa laddhadhātusaññādissa yupaccayādimhi kate rūpaṃ.
samatto mukhamattadīpaniyaṃkitabbidhānakappe paṭhamo paricchedo.
550. ṇādayotekālikā. kimatthamidaṃ ṇapaccayādayo yupaccayantā paccayā tekālikā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. ṇoādiyesanteṇādeyo. tayo kālātikālaṃ. tikāle niyuttā tekālikā. nanvatītetatavantutāvī vattamāne mānantā kālevattamānātī teṇvādayo bhavissati gamādīhi ṇīghiṇ tyādīni viya niya metvā avuttattāva asati pi imasmiṃ ṇādayo kālattayeva
[399] hontī ti sakkāmantunti. nasakkā. aniyametvā vuttākālattaye vā kāladvayevā kālaṃ anāmasitvā vā hontī ti pi mantabbato. na hi aniyametvā vuttākālattayevahontī ti saññāpako atthi. tasmā ṇādayo kālattayevahonti. ṇādayo tekālikātivuttattā. tato aññekālattayepikāladvayepikālamanāmasitvā pi hontīti daṭṭhabbaṃ. kumbhakāro karaṇantyudāharaṇāni. tattha cakumbhakāroti kumbhasaddūpapadassa karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa kumbhaṃ karoti akāsi karissatītyatthe dhātuyākammādimhi ṇoti ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva. karaṇanti pada tassevadhātussa karoti akāsi karissati tenātyatthe nandādīhi yūtyadhikicca kattukaraṇapadesesucāti yupaccayādimhi kate rūpaṃ. yametthāpi vattabbaṃ. taṃ heṭṭhā vuttameva. evamaññepiyojetabbā.
551. saññāyaṃ dādhāto i. kimatthamidaṃ. saññāyamabhidheyyāyaṃ dādhādhātūhi ipaccayohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. dācadhācadādhā. tatodādhāto. ādityādīnyudāharaṇāni. tattha ca āditi āpubbassa dādānetimassa bhūvādayo dhātavo ti laddhadhātusaññādissa dhātuliṅgehi parāpaccayātyadhikicciminā ādīyatī tyatthe ipaccayaṃkatvā saralopo mā. pa. tupakatīti pubbasarassa lopaṃkatvā sarāsare lopaṃvāparo asarūpā tyadhikicca kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti asavaṇṇe sampatte te neva pakatibhāvaṃkatvā parakkharaṃ netvā aññekit tikit saññaṃ katvā kitakattā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsu ceti nāmamiva katvā jinavacanayuttaṃ hi tyadhikicca liṅgañca nippajjate ti liṅgaṃ ñapetvā jinavacanayuttaṃ hi liṅgañcanippajjate tyadhikiccatato ca vibhattiyo ti syādyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhisanaṃ smāhisanaṃ smiṃsūti tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattīti katvā liṅgatthe paṭhamā ti paṭhamaṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅge sati vatti.pa. katvā ekamhi vattabbe ekavacananti ekavacanasivibhattiṃ katvā sesatelopaṃ gasipītisimhi lutte
[400] rūpaṃ. udadhīti udaka saddūpa padassadhā dhāraṇetimassa laddhadhātusaññādissa udakaṃdadhātītyatthe iminā ipaccayaṃkatvā vuttanayena saralopapakatibhāvādimhi kate kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucātyadhikicca tesu vuddhilopāgamavikāra viparītādesā ceti udakasaddekakārassa lopekate rūpaṃ. mahodadhī ti mahodakasaddūpapadassa tassevadhātussa mahodakānidadhātī tyatthe vuttanayena ipaccayādimhi kate rūpaṃ. vāladhīti vālasaddūpapadassa tassevadhātussa vālādidadhāti tasmintyatthe ipaccayādimhi kate rūpaṃ. sandhī ti saṃpubbassa tassevadhātussa sammādhīyati dadhātīti vā atthe ipaccayādimhi kate rūpaṃ.
552. tikitcāsiṭṭhe kimatthamidaṃ. saññāyamabhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi tipaccayohoti kitcaāsiṭṭheti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. saññaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ettha ca āsiṭṭhetyāpubbassasaṃsapasaṃsanetimassa pasaṃsantyatthe bhāvakammesu ta iti tapaccayantassa sāsadisatotassariṭṭḥo ce tyadhikiccasādisantapucchabhanjahaṃ sādīhi ṭṭho ti tapaccayassa ādinā sahaṭṭhādesekate ikārāgamo asabbadhātukamhīti ikārāgamekate rūpaṃ. tassevadhātussavuttanayena tapaccayaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭho ce ti ettha caggahaṇena vātappaccayassariṭṭhādesaṃkatvā ramhi ranto rādino tirādimhi lutte rūpaṃ. tena ca āsiṭṭhe ti pasaṃsāyamiti viññāyati. tasmā pasaṃsanatthesati imināpaccayohotīti daṭṭhabbaṃ. tenāhaāsiṭṭḥeti. caggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ. jinabuddhī tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jinabuddhīti jinasaddūpapadassa budha bodhane budha ñāṇe. budha avagamane ti tiṇṇamaññatarassa laddhadhātusaññādissa jinojanaṃbujjhatūtyatthe anantarasuttamadhikicciminā ti paccayaṃkatvā sāsadisato tassariṭṭho ce tyadhikiccadhaḍhabhahehidhaḍhaceti takārassadhakāraṃ katvā hacatutthānamantānaṃ dodhatidhātvantassa dakāraṃ katvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. dhanabhūtītidaṃ panadhanasaddūpapadassa bhūhūsattāyamītimassadhanamassa bhavatūtyatthe iminā ti paccayādimhi kate rūpaṃ.
[401 = 439] bhūtotipadaṃpana tasseva dhātussa sadābhavatūtyatthe iminā tappaccayādimhi kate rūpaṃ. bhāvotidaṃpana tasseva dhātussatasmiṃ yevatthe iminā ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃkatvā oavasare eayātyadhikiccate āvāyākāriteti āvādesaṃ katvā vuttanayena nāmamivakatvā syādyuppattādimhi kate atonenātyadhikiccasoti sissokāraṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. dhammadinnotidhammasaddūpapadassadā dānetimassa dhammo enaṃdadātūtyatthe iminā innapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. vaḍḍhamānotivaḍḍhavaḍḍhanetimassa yunāvaḍḍhatūtyatyatthe imināmānapaccayaṃ katvāsyādyuppattādimhi kate rūpaṃ. evaṃaññepiyojetabbā.
553. itthiyamatiyavovā. kimatthamidaṃ. itthiyamabhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi atiyu iccetepaccayāhonti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. acaticayuca atiya vo. rajātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca jarātijaravayohānimhītimassa laddhadhātusaññādissa jīratītyatthe imināapaccayaṃkatvā jarasaddā itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃkatvā saralopa pakatibhāvañca katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. matītimāmānetimassiminā tyatthe imināti paccayaṃkatvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharāssāpaccayesu cātyākārassa rassaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. cetanātimanaciticetāyamitimassaladdhadhātusaññādissa cetayatītyatthe iminā yupaccayaṃ katvā anakāyuṇvunanti yupaccayassa anādesaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetyadhi kicca aññesucāti vuddhiṃ katvā cetanasaddato itthiyamatoāpaccayo tyāpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. vedanātividasattāyaṃ. vidalābhe. vidañāṇe. vidavindaneticatunnamaññatarassavedayatītyatthe iminā yupaccayādimhi kate rūpaṃ.
554. karatoririya. kimatthamidaṃ. karato itthiyamanitthiyaṃvā abhidheyyāyaṃririya paccayohoti vikappenāti ñāpa
[402] natthaṃ. dvipadamidaṃ. itthiyaggahaṇamihānuvattate vāggahaṇañca. attho suviññeyyova. kiriyā kiriyanti udāharaṇāni. tattha ca kiriyātikarakaraṇeti massa laddhadhātusaññādissa kattabbantyatthe itthiyamatiyavovātyadhikicciminā ririyapaccayaṃkatvā ramhi ranto rādino ti rādimhi lutte kiriyasaddā itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipītisimhi lutte rūpaṃ. kiriyanti tassevadhātussa karaṇīyantyatthe vuttanayena niminā tasmiṃ yevapaccayekate vuttanayenevarādimhi lutte kiriyasaddānāmamiva katvā syādyuppattādiṃ katvā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccantyadhikiccasinti sissa amādesaṃ katvā saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ pana dvayaṃ itthānitthābhidheyyavasena vuttaṃ.
555. atīte tatavantutāvī. kimatthamidaṃ. atīte sabbadhātūhi tatavantutāvī iccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. hūtotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca hūtoti hūbhūsattāyaṃ. hudānādanahabyappadānesūti dvinnamaññatarassa laddhadhātu saññādissiminā tapaccayaṃkatvā nāmamiva katvā hūtasaddāsyuppattiñca katvā atonenātyadhi kicca sotisissokārekate saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. hūtavātitasseva dhātussiminā tavantupaccayaṃ katvā nāmamiva katvā tatosyuppattiṃ katvā amhassamamaṃsavibhattissa sentussanto tyadhikicca āsimhīti sabbasseva ntupaccayassa savibhattissa āādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. hūtāvītitassevadhātussiminātāvīpaccayaṃ katvā vuttanayena nāmamiva katvā syuppattiñca katvā ssesatolopaṃgasipītisimhi lutte rūpaṃ. vusitotivasa ni vāsetimassa laddhadhātusaññādissiminā tapaccayaṃ katvā sāsadisatotassariṭṭhocetyadhi kicca vasavāvūtivakārassa ukāraṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātyadhikicca tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesācetyādimhi vakārāgamaṃ katvā vuttanayena syādyuppattādimhi
[403] kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāneva. bhuttāvītipanabhuja pālanabyavaharaṇesūtimassa laddhadhātusaññādissiminā tāvīpaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭhocetyadhikicca bhujādīnamanto nodviceti dhātvantamhi luttetakārassa ca dvibhāvekate vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
556. bhāvakammesuta. kimatthamidaṃ. anantarasuttevuttā naṃtapaccayādīnaṃkitakattā kattarikittikitakānaṃ kattukārakeniyamitattācabhāvakammakārakesuatītakālesabbadhātūhi tapaccayatthamidaṃ. dvipadamiadṃ. atītaggahaṇañca dhātuggahaṇañcehānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gītantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gītanti gesaddetimassa laddhadhātusaññādissagāyanantyatthe anantarasuttamadhikicciminā tapaccayaṃ katvā sabbatthagegī tigesaddassagīādesaṃ katvā vuttanayenanāmamivakatvā syuppattiñca katvā yonaṃninapuṃsakehi atoniccantyadhikicca sinti sino amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. niccaṃ naṭṭanti naṭanatimhi. naṭigattavikkhepe. naṭagattavināmetitiṇṇamaññatarassa laddhadhātusaññādissagattavikkhepanantyatthe iminātapaccayaṃ katvā sahadhātvantaena takārassa paccayādaniṭṭhānipātanāsijjhantīti ccaṭṭādese katvā syādyuppattādimhi kate rūpāni. hasitanti hasa hasane ti massaladdhadhātusaññādissa hasanantyatthe iminā tapaccayaṃ katvā vuttanayenāsabbadhātukattamāgammaikārāgamaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhāsitanti pana bhāsaviyattiyaṃ vācāyamitimassa udīritantyatthe iminā tapaccayādimhi kate rūpaṃ. desitantidisi uccāraṇetimassa uccāritantyatthe tapaccayādiṃ katvāasaṃyogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucāti vuddhiṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. idha pana tassa tenāti vacanaṃbhāvakammatthaviññāpanatthaṃ.
557. budhagamāditthekattari. kimatthamidaṃ. budhagamu iccevamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamenekattaritapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. tapaccayassa kitakattā kitakānaṃ kattarikittikattariniyami
[404] tatthā ca suddhesatipi idha kattariggahaṇaṃ anantarasuttebhāvakamme sūtivuttattātaṃnivāraṇatthaṃ. asatihi imasmiṃ budhagamuiccevamādīhi bhāvatammesutadattheyevatapaccayohotītyattho siyā. siddhe satyārambhoti niyamāyātimantabbato. budho ca gamoca budhagamā. teādayoyesanteti budhagamādayo. tehi budhagamādīhi. ettha ca budha gamādīhattheti vattabbe sabbāsamāvusopasagganipā tādīhi ceti etthādiggahaṇena hivibhattilopaṃkatvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. tenāha budha gamu iccevamādīhi tadatthe ti . ettha ca atthe ti kiñcāpi aniyamavasena vuttaṃ. tathā pi tesaṃ yevatthe ti gahetabbaṃ. atthasaddassasāpekkhattāte hi aññassaca apekkhitabbassābhāvato. buddho gatotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca buddhāti budhabodhane. budhañāṇetidvinnamaññatarassa sabbe saṅkhatāsaṅkhate dhamme bujjhatītyatthe anantarasuttamadhikicciminā tapaccayaṃ katvā sāsadisatotassariṭṭho ce tyadhikicca dhaḍhabhahehidhaḍhaceti takārassa vakāraṃ katvā hacatutthānamantānaṃdodheti dhakārassa dakāraṃ katvā parakkharaṃ netvā vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ panagamusappagatimhītimassa saraṇamupagatotyattheheṭṭhā vuttanayena gamakhanahanaramādīnamantoti dhātvantamhi lutte syādyuppattādimhi ka
558. jitoinasabbattha. kimatthamidaṃ. jijaye iccetāya dhātuyāsabbakālepi kattari inapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. ti padamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. nanvihāsatipi sabbatthaggahaṇe atīte tatavantutāvītyādīni viya niyametvā avuttattāva adhippetatthosijjhatīti. nasijjhati. aniyamavasena vuttānaṃkālattayevākāladvayevākālamanāmasitvā vāpi hontī ti mantabbato. tasmā vidhasabbatthaggahaṇaṃ kataṃ. jinotyudāharaṇaṃ. tassa pana jijayetimassa laddhadhātusaññādissa jināti ajinijinissatītyatthe iminā inapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
559. supatoca. kimatthamidaṃ. supaiccetāyadhātuyā
[405] kattaribhāve ca inapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ inaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃ heṭṭhā vuttameva supinanti udāharaṇaṃ. tassa pana supa sayeti massa laddhadhātusaññādissa supīyate tyatthe anantarasuttamadhikicciminā inapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
560. īsadusūhica. kimatthamidaṃ. īsadususaddūpapadehi sabbadhātūhi kattarikhapaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kattariggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. īsassayo tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca īsassayoti īsasaddūpapadassa sīsayetimassa laddhadhātusaññādissa budhagamāditthe kattarītyadhikicciminā khapaccayaṃkatvā payoge ti khakārānubandho ti vuddhiyāvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācetivā khalopaṃkatvā asaṃ yogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucāti vuddhiṃ katvā oavasare tyadhikicca easātiayādesaṃkatvā paradvebhāvoṭhānetisakārassadvibhāvaṃkatvā vuttanayena nāmamivakatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. dussayo tyādīnisuviññeyyāneva. īsakkarantyādīsukarakaraṇetidhātumattamevanānatthaṃ.
561. icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā. kimatthamidaṃ. icchākantīsūtimassa tthesu gamyamānesu samānakattukesu sabbadhātūhi sabbakālesu kattaritavetuṃ iccete paccayāhontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. kattariggahaṇamihānu vattate. vāggahaṇaṃ dutiyassapaccayassa sampiṇḍanatthaṃ. attho suviññeyyova. esanaṃ icchā. icchāyeva atthā icchatthā. tesu icchatthesu. icchassavātthā icchatthā. icchatthā atthāyesante icchatthatthāti vattabbe sarūpānamekasesvasakinti sarūpekasesavasenekassatthassaddassa lopaṃ katvā icchatthesūti vuttanti pidaṭṭhabbaṃ. samāno kattā yesante samānakattukā. atthā vā dhātavo vā. tesusamānākattukesu. icchatthe sūtiminā tulyādhikaraṇaṃ. tattha capurimanayena samānakattuvantesu icchāsaṅkhātesvatthesu gamya
[406] mānesūti sambandho. pacchimanayenapanasamānakattuvantesuicchatthavācakesu dhātūsuvijjamānesūti sambandho. puññāni kātave. saddhammaṃ sotumicchatītyudāharaṇāṇi. tattha ca kātavetikarakaraṇetimassa laddhadhātu saññādissa puññāni kātumicchatītyatthe dhātvādhikāramadhikicca budhagamāditthe kattarī ti vattamāne iminā tavepaccayaṃ katvā purasamupaparihikarotissa khakharāvātapacca yesucātyadhikicca tavetunādīsukāti karotissa kādese kate rūpaṃ. yokaroti. sovaicchati. ayamettha samāna kattukatā. itaraṃpana susavanetimassa saddhammaṃ sotave icchatītyatthe iminā tuṃ paccayaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena vuddhimhi kate rūpaṃ.
462. arahasakkādīsuca. kimatthamidaṃ. arahasakkabhabbānacchavikānarūpādīsu atthesusabbadhātūhi tuṃ paccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. tuṃgahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tavegahaṇanivattanatthaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. kotaṃ ninditumarahati. sakkā jetuṃ dhānenavātyudāharaṇāni. tattha ca ninditunti nindagarahāyamitimassa laddhadhātusaññādissa ninditumarahatītyatthe anantarasuttamadhikicca dhātvādhikārañca iminā tuṃpaccayaṃ katvā vuttanayena sabbadhātukattamāgamma ikārāgamekate rūpaṃ. itaraṃ panaji jayetimassa iminā tuṃ paccayaṃ katvā vuttanayena vuddhimhi kate rūpaṃ.
563. pattavacane alamatthesuca. kimatthamidaṃ. alamatthe supattavacane sati sabbadhātūhi tuṃ paccayohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. tuṃ gahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. alaṃ saddassa atthā alamatthā te pana atthato bhūsanapariyattivāraṇāva. tesu alamatthesu. ettha ca pattavacananti pariyatyatthamāha. pattassavacanaṃpattavacanaṃ. tasmiṃ pattavacane. alamatthasaṅkhātesu bhūsanapariyattinivāraṇesu pattatthavacanesatītisambandho. ettha ca pattattho nāma sampattattho anucchavisattho anurūpattho. alamevadānādidātuṃ. alamevapuññānikātuntyudāharaṇāni. tattha ca dātunti dādānetimassa dānānidātuṃ alaṃ pattāsampattā anucchavikā anurūpātyatthe icchatthe susamānakattukesutavetuṃ vāti vattamāne imi
[407] nātuṃ paccayādimhi kate rūpaṃ. kātunti karakaraṇetimassa puññānikātuṃ alaṃ pattātyādīsu atthesu iminā tuṃ paccayaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena karassa cakādesekate rūpaṃ.
564. pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvāvā. kimatthamidaṃ. samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakālābhidhāyakedhātumhi tunādayopaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyo va. idha pana pubba kālo nāma pubbakāro. pubbakāronāma pubba kriyā. tasmā pubba kriyābhidhāyakedhātumhi tunādayo paccayā hontīti vuttaṃ hoti. kātunakammaṃgacchatītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kātunātikara karaṇeti massa katvā na kammaṃ gacchatī tyatthe iminātunapaccayaṃ katvā vuttanayena kādesekate rūpaṃ. yokaroti. sovagacchati. ayametthasamānakattukatā. akātunapuññaṃ kilamissantī ettha paṭisedhavācako akārovaviseso. sutvānātisusavanetimassa sutvānadhammaṃ modatītyatthe iminā tvānapaccayekate rūpaṃ. jitvā nātiji jayetimassa jitvāna vasatītyatthe iminātvānapaccayekate rūpaṃ. sesāni suviññeyyāneva.
565. vattamāne mānantā. kimatthamidaṃ. vattamāne kāle sabbadhātūhi māna anta iccete paccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. saramāno gacchanto tyudāharaṇāni. tattha ca saramānoti saragaticintāyamitimassa sarati gacchatipavattatītyatthe iminā mānapaccayaṃ katvā nāmamiva katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. gacchanto ti gamusappagatimhītimassa gacchatītyatthe iminā antapaccayaṃ katvā gamissanto cchovā sabbāsū tidhātvantassa cchādesaṃkatvā vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
566. sāsādīhiratthu. kimatthamidaṃ. sāsaiccevamādīhi dhātūhi ratthupaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. satthātyudāharaṇaṃ. tassa pana sāsa anusiṭṭhimhītimassa laddhadhātusaññādissa sadevakeloke sā
[408] satītyatthe iminā ratthupaccayaṃ katvā ramhi ranto rādino ti rādimhi luttesatthusaddato vuttanayena syādyuppattiṃ katvā satthuvitādīnamāsismiṃ silopoceti satthusaddantassa ākāraṃ katvā simhi lutte rūpaṃ.
567. pātito ritu. kimatthamidaṃ. pā iccevadhātutoritupaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamiadṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. pitātyudāharaṇaṃ. tassa pana pārakkhaṇetimassa puttaṃpāletītyatthe imināritupaccayaṃ katvā vuttanayena rādimhi luttesyādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
568. mānādīhirātu. kimatthamidaṃ. māna iccevamādīhidhātūhi rātupaccayo hoti ritupaccayocāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. rituggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. mātātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca mātātimāna mānetimassa dhammenaputtaṃmānetītyatthe anantarasuttamadhikicciminā rātupaccayādimhi kate rūpaṃ. rādilopoca ākārādesoca silopo ca heṭṭhā vuttanayova. bhātātipana bhāsa viyattiyaṃ vācāyamiti massa pubbe bhāsatītyatthe iminārātupaccayādimhi kate rūpaṃ. mītāti pana dhā dhāraṇetimassa mātāpitūhidhāriyatītyatthe imināritu paccayādimhi kate tvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti ikārassa cadīghekate rūpaṃ.
659. āgamātuko. kimatthamidaṃ. ā iccādimhāgamito tukapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. āpubbogamoāgamo. tasmā āgamā. attho suviññeyyova. āgantukotyudāharaṇaṃ. tassa pana āpubbassa gamusappagatimhi iccetassa āgacchatī tyatthe iminā tukapaccayaṃ katvā gamakhanahanādīnaṃtuṃtabbādīsuna iti dhātvantassa nattaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
570. bhabbe ika. kimatthamidaṃ. bhabbatthe gami iccetasmā ikapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. gamiggahaṇamihānuvattanato. attho suviññeyyova. gamikotyudāharaṇaṃ. tassa pana gamusappagatimhītimassa gamituṃ bhabbotyatthe anantarasuttamadhikicciminā
[409] ikapaccayaṃ katvā vuttanayena syādyuppattiṃ katvā atonenāti vattamāne sotisissokārādimhi kate rūpaṃ.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ kitabbidhānakappe dutiyoparicchedo.
571. paccayādiṭṭhā nipātanāsijjhanti. kimatthamidaṃ. yeca payoge kate vohārūpagā sājhasaddā. tevuttappakārehipaccayehi anabhinipphannānipātanāsijjhantīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. ettha ca nipātanānāma asampattaṃ sampādeti. sampattaṃ nivāreti. tena iminā lakkhaṇena yasmiṃ yasmiṃ kate yaṃ yaṃrūpaṃ sijjhati. taṃ taṃ tattha tattha kātabbaṃ. tenāha saṅkhyānāmasamāsataddhitā khyātakitakappamhi sapaccayāyesaddā aniṭṭhaṅgatā. tesādhanenanirakkhitvāpekkhitvā sakehi sakehi nāmehi nipātanāvasijjhantī ti. ekārasātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ekārasabārasa bāvīsasoḷasāti imāni kiñcāpi vināvanipātanalakkhaṇaṃ taddhita kappe saṅkhyāvidhāne vuttalakkhaṇena sijjhanti. tathāpi lakkhaṇassa pajjunnagatikabhāvaṃ dassento ekassa ekāhoti dasassacadakārassa rakārādeso hotītyādimāha. tattha ca ekārasāti ekoca dasacātyatthe dvandasamāsaṃkatvā ekadasasadde ekasaddassimināekādesaṃkatvā dasasaddassa rasādesekate rūpaṃ. bārasāti dvecadasacandidasātivattabbe iminādvisaddassa bādesaṃ katvā dasasaddassa dakārassa carakārādese kate rūpaṃ. bāvīsanti dvecavīsañcadvivīsanti vattabbe iminā dvisaddassa bādesekate rūpaṃ. soḷasātichacadasacachadasāti vattabbe iminā dakārassa ḷādesaṃkatvā chassa casoādese kate rūpaṃ. saḷāyatananti chaāyatanaṃchayatananti vattabbe iminā chasaddassa saḷādese kate rūpaṃ. evaṃpaccayāca aniṭṭhaṅgatāādesa vidhanena nanipphannā aññepi yesaddā tenipātanalakkhaṇenapisādhetabbā. ajjātyādīni vuttiyaṃvuttanayena vasuviññeyyāni.
[410] 572. sāsadisato tassa riṭṭhoca. kimatthamidaṃ. sāsa anusiṭṭhimhi. disapekkhanetimehi tapaccayassariṭṭhādesohotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. anusiṭṭho diṭṭhantyudāharaṇāni. tattha ca anusiṭṭhoti anupubbassasāsaanusiṭṭhimhi timassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaititapaccayaṃ katvā iminā tassa riṭṭhādesaṃkatvā ramhi ranto rādino ti rā dimhi lutte syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. diṭṭhanti disapekkhanetimassa vuttanayena tapaccayādimhi kate rūpaṃ. anekatthattā nipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃdassento ca ggahaṇenā tyādimāha. tattha ca daṭṭhabbanti disapekkhanetimassa bhāvakammesu tabbānīyāti tabbapaccayaṃkatvā idha caggahaṇena takārassa raṭṭhādesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. daṭṭhunti tassevadhātussa icchatthesu samāna kattukesukavetuṃvāti vattamāne arahasakkādīsucethetthaādiggahaṇenatuṃpaccayaṃkatvā idhacaggahaṇena tuṃkārassa raṭṭhuṃ ādesaṃkatvā rādimhi lutte rūpaṃ.
573. sādisanta pucchabhanjahaṃ sādīhi ṭṭho. kimatthamidaṃ. sakārantehi ca pucchabhanjahaṃsa iccevamādīhi ca dhātūhi tapaccayassa sahādibyañjanenaṭṭhādesohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. tagga haṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. ādināsahavattatetisādi. sakāro anto yassa sosanto. santo ca pucchocabhanjocahaṃso ca santapucchabhanjahaṃsā. te ādayo ye santesantapucchabhanjahaṃsādayo. tehi santapucchabhanjahaṃsādīhi. ettha ca haṃsātimassa sati pi santatte punaggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ. tena tatoparassa tapaccayassa niccimināṭṭhādeso hoti. santato pana parassa tapaccayassa katthacihoti katthaci na hoti. tena utratto dhattotyādīsu upubbassa trasa ubbejane. dhaṃsa avadhaṃsane ti dvīhi laddhadhātusaññādīhi bhāvakammesu taititapaccayekate satipi santatte imināṭṭhādeso nahoti. tuṭṭhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca tuṭṭḥo ti tusa pītimhīti massa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaiti tapaccayaṃkatvā tassa ananta
[411] rasuttamadhikicciminā sahādibyañjanenaṭṭhādesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ daṭṭhāti daṃsaḍaṃsanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tapaccayaṃkatvā tassiminā vuttanayenaṭṭhādesaṃkatvā niggahītañca kvacilopantyadhikiccabyañjaneceti niggahītalopaṃkatvāsyādyuppattādimhi kate rūpaṃ. puṭṭhoti pucchapucchanetimassa vuttanayenata paccayaṃkatvā iminā ādibyañjanenasaha tassa ṭṭhādesādimhi kate rūpaṃ. bhaṭṭhotibhanjaavamaddanetimassa daṭṭḥoti etthavuttavidhānamhi kate rūpaṃ. haṭṭhoti haṃ sapahaṃsane. haṃsapītimhītidvinnamaññatarassadaṭṭho ti ettha vuttavidhānamhi kate rūpaṃ. pahaṭṭhoti ettha pa upasaggova viseso. yiṭṭhotiyajadevapūjā saṅgahakaraṇadānadhammesūtimassa vuttanayena tapaccayaṃkatvā tassimināṭṭhādesaṃkatvā yajassasarassiṭṭhetiyakāre sarassikāraṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
574. vasatouttha. kimatthamidaṃ. vasa ivāsetimasmā tapaccayassasahādibyañjanena utthādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. taggahaṇañca sādiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. vutthotyudāharaṇaṃ. tassapana vasanivāsetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaitivattamāne budhagamāditthekattarīti tapaccayaṃkatvā anantarasuttadvayamadhikicciminā tassutthādesādimhi kate rūpaṃ.
575. kimatthamidaṃ. vasasseva dhātussa tapaccayepare vakārassa ukāro hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. ettha ca pacchimavakāro missakadosāpagamakaraṇatthaṃ sandhivasenāgato. taggahaṇañca vasaggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. vusitantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vusitanti vasanivāsetimassa bhāvakammesutaiti tapaccayaṃ katvā sāsadisato tassa riṭṭhoca vasato utthāti vattamāne imināvakārassukāraṃ katvā ikārāgamo asabbadhātukamhīti dhātumhā ikārāgamaṃ katvā syuppattādiñca katvā usitanti vattabbe kvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesu vuddhilopāgama vikāra
[412] viparītādesācetyadimhi vakārāgame kate rūpaṃ. uṭṭhoti tassevadhātussa tapaccayaṃkatvāiminā vakārassukāraṃkatvā tapaccayassa sādisanta pucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭhoti sahādibyañjnanena ṭṭhādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tasseva dhātussa vuttanayena tapaccayaṃkatvātassādibyañjanena sahavuttanayena ṭṭhādesaṃ katvā vakāre akārassa kvacidhātu vibhattipacca yānaṃ dīghaviparītā desalopāgamāceti ukārādesaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
576. dhaḍhabhahehi dhaghāca. kimatthamidaṃ. dhaḍhabhaha icceva mantehidhātūhi bhakārapaccayassa yathākkamaṃ dhaḍhādesāhontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇamihānu vattate. caggahaṇaṃ sādiggahaṇanivattanatthaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. buddhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca buddho ti budhabodhane. budha ñāne. budha avagamane ti ti ṇṇamaññatarassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesuta ityadhikicca budha gamāditthe kattarīti kattaritapaccayaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭhoce tyadhikicciminā takārassa dhakāraṃkatvā hacatutthānamantānaṃ dodheti dhātvantassadakāraṃkatvā parakkharaṃnetvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. vuḍḍhoti vaḍḍhavaḍḍhane ti massa atīte tatavantutāvītitapaccayaṃkatvā iminātassaḍhādesaṃkatvā vuṭṭho ti ettha vuttanayena vakāre akārassukāraṃkatvā pubbaḍakārassa kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaparītā desalopāgamācetilopaṃkatvā hacatutthānamantānaṃ dodhetyadhikicca ṭoḍhakāreti ḍhokārassa ḍakāraṃ katvā parakkharaṃnetvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. laddhanti labhalābhetimassabhāvakammesuta itikamma nitapaccayaṃkatvā iminā katārassadhakāraṃ katvā hacatutthānamantānaṃ dodheti dhātvantassa dakārādimhi kate rūpaṃ. daḍhantidahabhasmīkaraṇetimassa kammanitapaccayaṃ katvā iminātakārassa ḍhakāraṃ katvā hacatutthānamantānaṃdodhetyadhi kiccaṭoḍhakāreti dhātvantassa ṭakārādesādimhi kate rūpaṃ.
577. bhanjato ggoca. kimatthamidaṃ. bhanjaavamaddanetimasmā
[413] tapaccayassaggādesohoti sahādibyañjanenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇañca sādiggahaṇañca vattate. caggahaṇaṃ sādiggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. attho suviññeyyova. bhaggotyudāharaṇaṃ. tassa pana bhanja avamaddanetimassa tapaccayaṃ katvā sāsadisatotassariṭṭhocasādisantapucchabhanjahaṃ sādīhiṭṭhotyadhikicciminā tapaccayassa sahādibyañjanenaggādesādimhi kate rūpaṃ.
578. bhujādīnamanto nodvīca. kimatthamidaṃ. bhuja iccevamādīnaṃdhātūnaṃ anto nohoti takārapaccayassaca dvebhāvo hotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. taggahaṇamihānuvattate. attho suviññoyyova. bhujoādiyesantebhujādayo. tesaṃ bhujādīnaṃ. bhuttotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhutto bhuttāvīti bhujapālānabyavaharaṇesūtimassa laddhadhātusaññādissa atīte tatavantutāvīti tatāvīpaccayekatvā sāsadisatotassariṭṭhoceti vattamāne iminādhātvantassalopaṃ katvā takārapaccayassa cadvibhāvaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. cattoticajahānimhītimassa vuttanayena tapaccayādimhi kate rūpaṃ. sattoti sanjasaṅgetimassa rūpaṃ. rattoti ranjarāgetimassa rūpaṃ. yuttotiyujayogetimassa rūpaṃ. vivittoti vipubbassavicavivecaneti massa rūpaṃ.
579. vacavāvu. kimatthamidaṃ. vacaiccetassa dhātussa vakārassa ukārovāhoti anto ca nohoti tapaccayassa ca dvebhāvo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca dviggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. vassau vu iti tappurisasamāsassa visayo. idhapana vacassāti vattabbesesatolopaṃgasipītyadhikicca sabbāsamāvusopasagga nipātādīhiceti vibhattilopaṃ katvā evaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. vāggahaṇaṃ avadhāraṇatthaṃ. anekatthāhinipātā. tena cettha sabbaṃvuttavidhānaṃ niyataṃ yevahoti. vuttaṃ uttantyudāharaṇāni. tattha ca vuttanti vacaviyattiyaṃ vācāyamitimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu taiti kammanitapaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭho ca bhujā
[414] dīnamantonodvicātyadhikicciminā vakārassukāraṃkatvā takārassa cadvebhāvaṃkatvā dhātvantassa ca lopaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātivattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesācetyādimhi vakārāgamaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃkvaciggahaṇenāgamamhi kate rūpaṃ.
580. gupādīnañca. kimatthamidaṃ. gupaiccevamādīnaṃdhātūnaṃ antoca byañjano nohoti tapaccayassa ca dvebhāvo hotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca dviggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇamavadhāraṇatthaṃ dviggahaṇānukaḍḍhanatthañca. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. sugutthotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca sugutthotisupubbassagupa gopanetimassa laddhadhātusaññādissa heṭṭhā vuttanayena kammanitapaccayaṃ katvā anantarasuttassa viyasuttadvayamadhikicciminā dhātvantassa lopaṃkatvā tapaccayassa cadvebhāvādimhi kate rūpaṃ. cittoticiti cintāyamitimassa bhāvakammesutaityadhikicca budhagamāditthekattarī tikattaritapaccayādimhi kate rūpaṃ. littoti lipa upadehe. lipalepane tidvinnamaññatarassa rūpaṃ. santattoti saṃpubbassatapasantā petimassa rūpaṃ. uttoti uca viyattiyaṃ vācāyamitimassa rūpaṃ. vivittotivipubbassavica vivecanetimassa rūpaṃ. sittoti sica paggharaṇe. sicasecanetidvinnamaññatarassa rūpaṃ.
581. tarādīhi iṇṇo. kimatthamidaṃ. tara iccevamādīhi dhātūhi tapaccayassa iṇṇādeso hoti anto ca nohotī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. tiṇṇotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca tiṇṇoti tarataraṇetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesuta ityadhikicca budhagamāditthe kattarīti tapaccayaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭhoca bhujādīnamantono dvicetyadhikicciminā tapaccayassa iṇṇādesaṃkatvā dhātvantassa ca lopaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. uttiṇṇo ti ettha upasaggova viseso. sampuṇṇoti saṃpubbassa pūra
[415] pūraṇe ti massa vuttanayena budhagamā ditthe kattarīti tapaccayaṃkatvā iminā tassiṇṇādesaṃkatvā dhātvantassa ca lopaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātyādi sarassa rassaṃ katvā tamevādhikicca tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesāceti ikārassa lopaṃkatvā vā sarā sare lopantyadhikicca vāparo asarūpātilopaṃ katvā vā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. tuṇṇoti tuda byathanetimassa sampuṇṇoti ettha vuttavidhānamhi kate rūpaṃ. rassābhāvova viseso. parijiṇṇoti paripubbassassajaravayohānimhī ti massa heṭṭhā vuttanayena kattaritapaccayaṃkatvā tassiminā iṇṇādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. ākiṇṇotyāpubbassakira vikiraṇetimassa parijiṇṇoti ettha vuttavidhāneka te rūpaṃ.
582. bhidādito inna annīṇāvā. kimatthamidaṃ. bhida iccevamādīhidhātūhi tapaccayassa innaannaīṇādesā honti vikappena. anto ca nohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. bhinno tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhinnoti bhidavidāraṇetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu ta itita paccayaṃkatvā anantarasuttassaviyasuttadvayamadhikicciminā tapaccayassa innādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃ katvāsaralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. chinnoti chididvidhākaraṇetimassa rūpaṃ. ucchinno ti ettha upasaggo va viseso. dinnotidā dāneti massa rūpaṃ. nisinnoti nipubbassasadavisaraṇagatyāvasāne sūtimassa vuttanayena kattaritapaccayaṃkatvā tassiminā innādesaṃkatvā sadassa sīdattanti sabbassevadhātussa sīdādesaṃkatvā dhātvādesassaca taṭṭhāniyattā ṭhānopacāravasenadhātusaddena voharitabbato dhātvantassacalopaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. succhannoti supubbassachada āvaraṇetimassa vuttanayena kammanitapaccayaṃkatvā tassiminā annādesaṃ katvā dhātvantassacalopaṃ
[416] katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. khinnoti khiṭauttāsanetimassa vuttanayena kattari tapaccayaṃ katvā tassiminā annādesaṃkatvā dhātvantassa ca lopaṃkatvā sampuṇṇoti ettha vuttanayena parasarassa lopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. runno ti rudhaāvaraṇetimassa vuttanayena kammanitapaccayaṃkatvā tassiminā annādesaṃ katvā dhātvantassaca lopaṃkatvā heṭṭhā vuttanayena parasarassa lope kate rūpaṃ. khīṇāti khikhayetimassa vuttanayena kattaritapaccayaṃkatvā tassiminā īṇādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhittītikimudāharaṇaṃ. tassa pana bhida vidāraṇetimassa saññāyaṃdādhāto ityadhikicca tikitcāsiṭṭhetivā itthiyamatiyavovātivā midādīhittitayotivātipaccayaṃkatvā vāggahaṇenasati pi takāre iminā tassādesamakatvā dodhassaceti ettha caggahaṇena dakārassa takāraṃkatvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
583. susapacasakatokkhakkāca. kimatthamidaṃ. susapacasakaiccetehi dhātūhi tapaccayassa kkhakkādesā honti antocabyañjano nohotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca su viññeyyova. sukkhotisusasosanetimassa vuttanayena kattaritapaccayaṃ katvā sāsadisatotassariṭṭho ca bhujādīnamanto no dvicetyadhikicciminā tapaccayassakkhādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. pakkantipaca pāketimassa vuttanayena kattarita paccayaṃkatvā tassiminā kkādesaṃkatva dhātvantassacalopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. sakkoti saka sāmatthe. sakapūjāyamitidvinnamaññatarassa vuttanayena kattaritapaccayaṃkatvā tassiminā kkādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
584. pakkamādīhinto ca. kimatthamidaṃ. pakkama iccevamādīhidhātūhi tapaccayassa ntādesohoti dhātvanto ca no hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca
[417] vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. pakkanto tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pakkanto ti papubbassakamu padavikkhepetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena budhagamāditthe kattarītitapaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭho ca bhujādīnamanto no dviceti vattamāne iminā tapaccayassa ntādesaṃ katvā dhātvantassacalopaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. vibbhantoti vipubbassabhamu ana vaṭṭhānetimassa iminā tapaccayassantādesādimhi kate takārassa parassadvebhāvoṭhānetidvibhāve nasadisesampattevaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti tatiyakkharaṃdvebhāvenanetvānetabbe nīterūpaṃ. saṅkantoti ettha upasaggo vaviseso. khantotikhanu avaddāraṇe. khamusahanetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. santo ti samu upasametimassa rūpaṃ. dantoti damu damane timassa rūpaṃ. vanto ti vamu uggiraṇetimassa rūpaṃ. anekatthattānipātānaṃ caggahaṇassacanipātattā tapphalaṃdassento caggahaṇaṃkimatthantyādimāha. tattha ca kantīti kamupadavikkhepetimassa heṭṭhāvuttanayena tapaccayaṃ katvā tassaca idha caggahaṇena ntyādesaṃkatvā dhātvantassa calopaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
585. janādīnamātimhica. kimatthamidaṃ. janādīnaṃdhātūnaṃ antassa byañjanassa āttaṃhoti takārapaccayetimhi cāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. taggahaṇañca antaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. tipaccayesati pi katārasmiṃ puna tiggahaṇakaraṇepayojanaṃ sayamevavakkhati. jāto. jātītyudāharaṇāni. tattha ca jātotijana janane. janīpātubhāveti dvinnamaññatarassa ajanītyatthe atīte tatavantutādhīti kattaritapaccayaṃ katvā anantarasuttadvayamadhikicciminā dhātvantassa āttaṃkatvā saralopapakatibhāvādiñca katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. jātīti tasseva dhātussa jananantyatthe itthiyamatiyavovāti tipaccayaṃ katvā iminā dhātvantassa āttaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. janitvātyādīnitiggahaṇaphalāni. tattha ca janitvā ti tassevadhātussa pubbakālekakattukānaṃ tunatvānatvāvāti
[418] tvāpaccayaṃ katvā siddhesatyārambhassa niyamakaraṇatoca tipaccayepitakārassa atthitāyāsatipitiggahaṇetaggahaṇeneva sijjhanato va puna tiggahaṇa karaṇena dhātvantassāttamakatvā ikārāgamo asabbadhātukamhīti dhātumhā ikārāgamaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. janitāti tassevadhātussasaññāyamanūtivattamānesabbatoṇvutvāvīvātitupaccayaṃ katvā vuttanayenāttama katvā ikārāgamañca syuppattiñca katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti janitusaddantassāttaṃkatvā simhi lutte rūpaṃ. janitunti tasseva dhātussa icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vātyadhikicca arahasakkādīsuceti tuṃpaccayādimhi kate rūpaṃ. janitabbanti tassevadhātussa bhāvakammesu kabbānīyāti tabbapaccayādimhi kate rūpaṃ.
586. gamakhanahanaramādīnamanto. kimatthamidaṃ. gamakhanahanaramuiccevamādīnaṃ dhātūnaṃ anto byañjanocanohoti tapaccayetimhi ca vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. taggahaṇañca noggahaṇañca bhidādito inna anna īṇāvāti itomaṇḍūkagatikavasena vāggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. sati pyānuvattamāne antaggahaṇe puna antaggahaṇa karaṇaṃ siddhesatyārambhassa atthantara viññāpanato noggahaṇānuvattanatthaṃ viññāpanatthaṃ. sugatotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca sugato ti supubbassa gamusappagatimhīti massa sundaraṃ gatotyatthe bhāvakammesu ta ityadhikicca budhagamāditthe kattarīti tapaccayaṃkatvā sāsadisato tassariṭṭhoca bhujādīnamanto nodvica bhidādito inna anna īṇāvā janādīnamātimhi ce tyadhi kicciminā dhātvantassa lopaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhugatīti ettha itthiyamatiyavovāti tipaccayova viseso. khanti khanuavadāraṇetimassa bhāvakammesutaiti kammanitapaccayādimih kate rūpaṃ. khatītitasseva tipaccayakaraṇameva viseso. upahatanti upapubbassa hanahiṃ sāgatīsūtimassa rūpaṃ. ratotiramu kīḷāyamatimassarūpaṃ. ratīti tasseva dhātussa vuttanayena tipaccayādimhi kate rūpaṃ. matoti mana ñāṇe. marapāṇa
[419] cāgetidvinnamaññatarassarūpaṃ. matītitesamevadhātūnaṃtipaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni vāggahaṇaphalāni. tattha ca ramatoti ramu iccetassa dhātussa vattamāne mānantāti antapaccayaṃ katvā tato savibhattiṃ katvā simhi gacchantādīnantasaddoanti vattamāne sesesuntyveti ntumiva katvā amhassa mamaṃ savibhattissa sentussanto ntassasevātivattamānetotitāsasmiṃ nāsū tivibhattissantussato ādesaṃkatvā satipitakāramhi idhavāggahaṇenadhātvantassa makārassa lopamhi akaterūpaṃ. ramatī ti tasseva dhātussa vattamānā paccuppanneti vattamāna parassa pada paṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā satipi tikāre idha vāggahaṇena dhātvantassa lopamakatvā bhūvādito atityapaccayaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ.
587. rakāro ca. kimatthamidaṃ. rakāro ca dhātūnamantabhūtonohoti tapaccayetimhicāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. taggahaṇañca antoggahaṇañca noggahaṇañca tiggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. caggahaṇaṃ noggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. pakatotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pakato tipapubbassa karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakamme suta iti tapaccayaṃkatvāsāsadisato tassariṭṭho ca bhujādīnamantonodvica janādīnamātimhi ce tyadhikicciminā dhātvantassa lopaṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. pakatīti papubbassa tasseva dhātussa itthiyamatiyavovāti tipaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni dvipipubbassasaragaticintāyamitimassa rūpāni.
588. ṭhāpānamiīca. kimatthamidaṃ. ṭhāpāiccetesaṃ dhātūnaṃ antasarassa yathāsaṅkhyaṃ ikārīkārādesā honti tapaccayetimhi cāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. caggahaṇaṃ dutiyādesaṃsampiṇḍeti. taggahaṇañca antaggahaṇañca tiggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. ṭhitotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ṭhitoti ṭhāgatinivattimhī ti massa laddhadhātusaññādissa atīte tatavantu tāvīti tapaccayaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭho ca bhujādīna
[420] mantonodvica janādīnamātimhi cetyadhikicciminā dhātvantassikāraṃ katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. ṭhitītitasseva dhātussa itthiyamatiyavovāti tipaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni pā pāneti massa rūpāni.
589. hantehihohassa ṭṭhovā adahanahānaṃ. kimatthamidaṃ. hakārantehi dhātūhi tapaccayassa hakārādeso hoti dhātvantassa ca hakārassa ḷohoti vikappena adahana hānanti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. taggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. ettha ca kiñcāpi hassaḷovātyaniyametvā vuttaṃ. tathā pi hante hiḷotyavatvā hante hihoti vuttattā dhātvantassevahotī ti daṭṭhabbaṃ. ārūḷhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca ārūḷhotyāpubbassa rūha jananetimassa laddhadhātusaññā dissa atīte tatavantu tāvīti tapaccayaṃ katvā sāsadisa to tassa riṭṭhoce tyadhikicciminā tapaccayassa hakāraṃ katvā dhātvantassa ca ḷakāraṃ katvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. gāḷhotigaha upādānetimassa rūpaṃ. asaṃyogantassa vuddhikārite tyadhikicca aññesucāti vuddhikaraṇameva viseso. bāḷhoti bahavuddhimhītimassa rūpaṃ. mūḷhotimuha vekhittetimassa rūpaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādeselopāgamāceti dīghakaraṇameva viseso. daḍḍho sannaddhotikimudāharaṇāni. tattha ca daṭṭhoti dahabhasmī karaṇetimassa bhāvakammesuta iti tapaccayaṃkatvā satipi hantehi tapaccayasmiṃ adahanahānanti vuttattā idhavuttavidhānaṃ akatvā sāsadisato tassariṭṭhoce tyadhikicca dhaḍhabhahehi dhaḍhācetitakārassa ḍhakāraṃ katvā haca tutthānamantānaṃdodhetyadhikicca ṭoḍhakāreti dhātvantassa ḍakāraṃ katvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. sannaddhoti saṃpubbassanahabandhanetimassa rūpaṃ.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ kitabbidhānakappe tatiyo paricchedo.
[421 = 459] 590. ṇamhi ranjasā jobhāvakaraṇesu. kimatthamidaṃ. ṇamhipaccayepare ranja iccetassadhātussa antabhūtassanjakārassa joādesohoti bhāvakaraṇesūti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. ettha ca ṇamhītiṇakārānubandhapaccayaṃ saṅgaṇhāti. tathā hi ṇamhī ti ṇasaddoṇakārovā assa atthītyatthe tadassatthīti vīcetyadhikicca saddhādito ṇa itiṇapaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā taddhitattātaddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuceti nāmamivakatvā tatosmiṃ vacanaṃkatvā smāhismiṃ naṃ mhābhimhivāti smiṃ nomhiādesekate rūpaṃ. rogotyudāharaṇaṃ. tassa pana ranjarāgetimassa laddhadhātusaññādissa ranjanaṃ.ranjanti anenātivā atthe visarujapadāditoṇātivā tamevādhikicca bhāve cetivā ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviya ṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā iminā dhātvantassa njakārassa jakāradesaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tyādisarassa vuddhiṃkatvā namakarānamantānaṃniyuttatamhītyadhikiccakagācajānantivāsacajānaṃkagāṇānubandheti vājakārassa gakāraṃkatvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. raṅgoti tasseva dhātussa kattari ranjatītyatthe visaruja padādito ṇa iti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate satipiṇamhi ranjasmiṃ idha vuttappakāraṇakārābhāvā idhavuttavidhānamakatvā niggahīta saṃyogādinoti saṃyogodibhūtassanakārassa niggahītaṃkatvā vuttanayena jakārassa gakāraṃkatvā aṃbyañjaneniggahītantyadhikicca vaggantaṃvā vaggetiniggahītassa vaggantaṃ katvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
591. hanassaghāto. kimatthamidaṃ. hana iccetassa dhātussa sabbasseva ghātādeso hoti ṇamhi paccayeti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. ṇaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. upaghāto goghātako tyudāharaṇāni. tattha ca upaghāto tyupapubbassahanahiṃsāgatīsūtimassa upahaññatītyatthe visaruja
[422] padādito ṇaiti ṇapaccayaṃkatvā vuttanayena kāritamiva katvā ṇamhi lutte anantara suttamadhikicciminā hanassa ghātādesaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. goghātakoti gosaddūpapadassa tassevadhātussa gāvohanatītyatthe sabbatoṇvutvāvīvātiṇvupaccayaṃkatvā iminā hanassa ghātādesaṃkatvā anakāyuṇvunanti ṇvuno akādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
592. vadhovāsabbattha. kimatthamidaṃ. hanaiccetassa dhātussa vadhādesohoti vikappena sabbaṭṭhānesūti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. hanaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. vadhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vadhoti hana hiṃ sāgatīsūti massa vuttanayena kattariṇapaccayaṃ katvā kāritamivakatvā ṇalopādimhi kate anantarasuttamadhikicciminā hanassa vadhādesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. vadhakoti ettha vadhādesovaviseso. ṇvypaccayā kādesādayo vuttanayāva. avadhītitassevadhātussa ajjatanī īṃuotthaiṃmhā āūsevhaṃ aṃmheti īādīnaṃ ajjatanīsaññaṃ katvā kāle apaccakkheparokkhātītehiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanītyadhikicca samīpejjatanīti ajjatanī vibhattiyo katvā tāsaṃpyaniyamappasaṅge sati vatticchānupubbikā saddappaṭipattīti katvā atha pubbānivibhattīnaṃ chaparassa padānītyādimhi channaṃparassa padasaññaṃ katvā kattariparassa padanti parassa padaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge sati dvedvepaṭhamamajjhimuttamapurisāti ādimhi dvinnaṃpaṭhamapurisasaññaṃ katvā nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ti paṭhamapurisaṃkatvā tassāpyaniyamappasaṅge sati ekamhi vattabbe ekavacananti ekavacanaīvibhattiṃ katvā imināhanassavadhādesaṃkatvā kvacidhatuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa lopāgamāceti vattamāne akārāgamo hi yyattanī ajjatanī kālātipattīsūti akārāgamaṃkatvā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucāti uttararassekaterūpaṃ. ahanīti ettha vāggahaṇena vadhādesābhāvo vaviseso.
[423] 593. ākārantānamāyo. kimatthamidaṃ. ākārantānaṃ dhātūnaṃantassāyādeso hoti ṇamhipaccayeti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatikavasenaṇaggahaṇamihānuvattate. attho caviggahoca suviññeyyova. dāyako tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca dāyakotidā dānetimassa dānaṃ dadātītyatthe vuttanayena ṇvupaccayādiṃkatvā ṇamhiranjassa jobhāvakaraṇesū tyadhikicciminā dhātvantassāyādesaṃkatvā saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. dānadāyīti dānasaddūpapadassa tassevadhātussadānaṃdātuṃ sīlaṃ yassātyatthedānaṃ dānasīlo. dānaṃ dānadhammo. dānaṃdānesādhukārīti vā atthe tassīlādīsuṇītvāvīceti ṇīpaccayaṃkatvā vuttanayena kāritamivakatvā ṇalopañca katvā iminā dhātvantassāyādesādimhi kate rūpaṃ. majjadāyīti majjasaddūpapadassa tasseva dhātussarūpaṃ. nagarayāyīti nagarasaddūpapadassa yā pāpuṇaneti massarūpaṃ.
593. purasamupaparihi karotissa khakharāvātapaccayesuca. kimatthamidaṃ. purasaṃ upapari iccetehi parassa karotissa tapaccayeṇamhi cakhakharaiccete ādesāhonti vikappenāti ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. ṇaggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃhoṭṭhā vuttameva. attho ca viggahoca suviññeyyova. purakkhatotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca purakkhatoti purasaddūpapadassa karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaititapaccayaṃkatvā ṇamhi ranjassa jobhāvakaraṇesū tyadhikicciminā karotissa dhātussa khādesaṃkatvā paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vaggeghosānaṃ tatiya paṭhamāti dvebhāvena paṭhamakkhara mānetvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. saṅkhatoti saṃpubbassa tasseva dhātussa paccayehi saṅgamma katotyatthetapaccayādimhi kate rūpaṃ. dvebhāvābhāvovaviseso. upakkhatoti upapubbassa tasseva dhātussa rūpaṃ. parikkhāroti paripubbassa tasseva dhātussa visarujapadāditoṇetiṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate iminākarotissa kharādesaṃ katvā
[424] desassāpi ṭhānopacārena dhātusaddena voharitabbato asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā vuttanayena dvibhāvaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. saṅkhāroti saṃpubbassa tasseva dhātussa rūpaṃ. upakāroti vāggahaṇaphalaṃ taṃ suviññeyyameva.
595. tavetunādīsu kā. kimatthamidaṃ. tavetunādīsu paccayesu karotissa dhātussa kādesohoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. karotiggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kātavetyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kātave kātunti karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa kattumicchatītyatthe icchatthe susamānakattukesukavetuṃ vāti tavetuṃ paccaye katvā anantarasuttamadhikicciminā sabbasseva dhātussa kādese kate rūpāni. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tassevadhātussa teneva tum paccayaṃ katvā vāggahaṇeniminā ādesamakatvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhi karassacatattaṃtusminti vattamāne tuṃ tunatabbesuvāti dhātvantassa tattaṃkatvā netabbenīterūpaṃ. kātunātitasseva dhātussa kātunapuññaṃ pamodatītyatthe pubbakāleka kattukānaṃ tunatvāna tvāvāti tupaccayaṃ katvā iminā dhātussa kādese kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tasseva dhātussa teneva tunapaccayaṃkatvā vuttanayena tuṃ tunatabbesu vāti dhātvantassa tattaṃ katvā netabbenīte rūpaṃ.
596. gamakhanahanādīnaṃtuṃtabbādīsu na. kimatthamidaṃ. gamakhanahana iccevamādīnaṃ dhātūnamantānaṃ nakārohoti tuṃ tabba iccevamādīsu paccayesu vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. gantuntyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gantunti gamusappagatimhīti massa laddhadhātusaññādissa gantumicchatītyatthe icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vāti tuṃ paccayaṃkatvā purasamupaparihi karoti ssakhakharāvā tapaccayesu cātivattamāne iminā dhātvantassa nattekaterūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tasseva dhātussa teneva tuṃ paccayaṃ
[425] katvā vāggahaṇeniminādhātvantassa nattamakatvā hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukanti vuttattānasabbadhātukā asabbadhātukātyasabbadhātukattamāgamma ikārāgamo asabbadhātukamhīti ikārāgamaṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. gantabbanti tassevadhātussa bhāvakammesu tabbānīyāti tabbapaccayaṃkatvā iminādhātvantassa nattaṃkatvā vuttanayena nāmamiva katvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. khantuntikhanu avadāraṇetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tuṃpaccayaṃkatvā sāsadisatotassa riṭṭho ca bhujādīnamantono dvica janādīnamā timhi ceti vattamāne gama khanahanaramādīnamantoti dhātvantassa lope sampatte iminā dhātvantassa nattaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarāni tīṇitasseva dhātussarūpāni. tāni nayānuyogena suviññeyyāneva. yantu ntyādīni cattārihana hiṃsāgatīsūti massarūpāni. mantuntyādīni cattārimana ñāṇetimassa rūpāni. gantunātyādīni ādiggahaṇaphalāni. tāni pi suviññeyyāneva. pubbakāleka kattukānaṃ tunatvānatvāvāti tunapaccayakaraṇameva viseso.
597. sabbehitunādīnaṃyo. kimatthamidaṃ. sabbehi dhātūhi tunādīnaṃpaccayānaṃ yakārādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. abhivandiyātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca abhivandiyā tyabhipubbassa vanda abhivādanetimassa laddhadhātusaññādissa abhivanditvā gacchatītyatthe pubbakāleka kattukānaṃ tunatvānatvāvāti tvāpaccayaṃkatvā purasamupaparihi karotissa khakharāvā tapaccayesucātivattamāne iminā tvāpaccayassayakārādesaṃ katvā heṭṭhā vuttanayena ikārāgamaṃ katvā netabbenīterūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. ohāyātyavapubbassahācāgetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā iminā tvāpaccayassa yakārādesaṃkatvāoavassātyavasaddassa okārādese kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tattha cikārāgamoca saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapaka
[426] tibhāvoca viseso. upanīyatiupapubbassanī nayetimassa rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tattha ca ayaṃ yogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti vuddhikaraṇamevaviseso. passiyāti disapekkhanetimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā disassapassadissa dakkhāvāti sabbasseva dhātussa passādesaṃkatvā vuttanayena nikārāgamaṃ katvā tvāpaccayassiminā yādesādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. iddissātiupubbassadisī uccāraṇetimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvāiminā tvāpaccayassa yakārādesaṃ katvā bhavakammesuyo tassa cavaggayakāravakārattaṃsadhātvantassa ivaṇṇāgamovāti vattamāne pubbarūpañceti yakārassa pubbarūpaṃ katvā paradvebhāvoṭhānetidakārassa cadvebhāvaṃkatvā netabbe nīte rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. ādāyātyāpubbassadā dāneti massa laddha dhātusaññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvāiminā tvāpaccayassa yakārādese kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana āpubbassa tassevadhātussa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā dadhantatoyokvacītiyakārāgamaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamācetidhātvantassikārādesaṃkatvā netabbenīte rūpaṃ.
598. canantehiraccaṃ. kimatthamidaṃ. cakāranakārantehi dhātūhi tunādīnaṃpaccayānaṃ raccādeso hoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. vāggahaṇañca tunādiggahaṇañca vattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. viviccātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca viviccāti vipubbassavica vivecanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvāpurasamupaparihikarotissa khakharāvā tapaccaye suca sabbehi tunādīnaṃyotivattamāne iminā tvāpaccayassa raccādesaṃ katvāramhi rantorādino ti rādimhi lutte rūpaṃ. āhaccātyāpubbassahana hisāgatīsūti massa rūpaṃ. upahaccāti upapubbassatassevadhātussarūpaṃ. kimudāharaṇaṃ suviññeyyameva.
599. disā svānasvāntalopoca. kimatthamidaṃ. disa iccetāya dhātuyā tunādīnaṃpaccayānaṃ svānasvādesā honti
[427] antocalopohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ tunādiggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. caggahaṇaṃ dutiyattha sampiṇḍanatthaṃ disvānadisvātyudāharaṇāni. tānidisapekkhanetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tvānatvāpaccayekatvā sabbehi tunādīnaṃ yoti vattamāne iminā tvānatvāpaccayānaṃ svāna svādesekatvā dhātvantassa calopekate rūpāni.
600. mahadabhehi mmayujjambhaddhāca. kimatthamidaṃ. mahadabha iccevamantehi dhātūhi tunādīnaṃpaccayānaṃ mmayujjabbhaddhādesāhonti vā anto ca lopohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇañca tunādiggahaṇañca antaggahaṇañca lopaggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃ dutiyattha sampiṇḍanatthaṃ vāggahaṇānukaḍḍhanatthañca. āgammātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca āgammā tyāpubbassa gamusappagatimhītimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā purasamupaparihikarotissa khakharāvātapaccayesuca sabbehi tunādīnaṃ yocanantehiraccaṃ disāsvānasvānantalopocetivattamāneiminā tvāpaccayassammādesaṃ katvā dhātvantassa calopekate rūpaṃ. itaraṃvāggahanaphalaṃ. taṃ suviññeyyameva. okkammāti avapubbassa kamupadavikkhepe. kamugatimhītidvinnamaññatarassa rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. paggayhāti papubbassa gaha upādānetimassa rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana papubbassa tassevadhātussa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā gahādito ppaṇhātiṇhāpaccayaṃ katvā gahassagheppeti vattamāne halopoṇhāmhīti dhātvantassa hakārassa lopaṃkatvā yathāgamikāroti ikārāgamaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā paradvebhāvo ṭhānetigakārassa dvebhāvaṃ katvā netabbe nīterūpaṃ. uppajjāti upubbassapadagatimhītimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā tassiminā jjādesaṃ katvā dhātvantassa ca lopaṃkatvā paradvebhāvo ṭhāneti pakārassa dvebhāvaṃkatvā netabbe nīterūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. tassa pana upubbassatassevadhātussa vuttanayena tvāpaccayaṃ tatvādadhantato yokvacīti yakārāgamaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamañca katvā yava
[428] taṃ talaṇadakārānaṃ byañjanānicalañajakārattanti dhātvantena saha yakārassa jakāraṃkatvā paradvebhāvoṭhānetitassa dvebhāvādimhi cakaterūpaṃ. ārabbhātyāpubbassarabha ārabbhetimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā tassiminā bbhādesaṃ katvā dhātvantasseva lopekate rūpaṃ. āraddhātyāpubbassatasseva dhātussa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā tassiminā ddhādesaṃ katvā dhātvantassa ca lopekate rūpaṃ.
601. taddhita samāsakitakā nāmaṃ vātavetunādīsuca. kimatthamidaṃ. taddhita samāsakitaka iccevamantāsaddā nāmaṃvadaṭṭhabbātavetunādīsupaccayesucavajjetvā tiñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. vāsiṭṭhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vāsiṭṭḥo ti vasiṭṭha saddato vasiṭṭhassa apaccantyatthe vāṇapacceti ṇapaccayaṃ katvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakatibhāvaṃ katvā netabbaṃ netvā vasiṭṭhasaddato dhātupaccayavibhatti vajjitamatthavaṃliṅganti vuttattā liṅgābhāvāliṅgatthe paṭhamātipaṭhamāvibhattiyā asampatte iminā taddhitattā nāmamiva katvā liṅgatthe paṭhamāti paṭhamāvibhattiṃ katvā tassāpyaniyamappasaṅgesati vatticchānu pubbikā saddappaṭipattīti katvā ekamhi vattabbe ekavacananti ekavacanasivibhattiṃ katvā atonenātyadhikicca soti sissokāraṃ katvā vuttanayena saralopapakatibhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. nanviha taddhita samāsakitakāliṅgaṃvātivattabbanti. vattabbaṃ. evaṃ santepi liṅgasaddassacanāmasaddassacasamānatthattā nāmaṃ vāti vutteyevaliṅgaṃ vāti vuttameva siyāti evaṃvuttanti daṭṭhabbaṃ. teneva yathā mippetattho sijjhati. ubhinnaṃ samānatthatāca dīpitāhoti. pattadhammoti pattodhammo anenātyatthe nāmānaṃ samāsoyuttattho amādayo parapadetī ti vattamāne aññapadatthesu bahubbīhīti bahubbīhi samāsaṃkatvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃ katvā pakatibhāvañca katvā vuttanayena liṅgābhāvāvibhatyuppattābhāvappasaṅge iminā samāsattā nāmamiva katvā syā
[429] dyuppattādimhi kate rūpaṃ. kumbhakāroti kumbhasaddūpapadassakara karaṇetimassa kumbhaṃ karotītyatthe dhātuyākammādimhi ṇoti ṇapaccayaṃkatvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopantiṇamhi lutte asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhimhi kate netabbenīte kumbhakārasaddatosyuppattābhāvappasaṅge iminā nāmamiva katvā syādyuppattāimhi kate rūpaṃ. caggaha ṇaṃ taddhita samāsakitakantānaṃ itthiyamato āpaccayotyādīsuvuttamāpaccayādyuntānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. tenevakaññātyādīsu kaññasaddato ittiyamato āpaccayotyāpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādiñca katvā iminā nāmamiva katvā tatosyādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
602. dumhi garu. kimatthamidaṃ. dumhi akkhare yopubbo akkharo. sogarukovadaṭṭhabboti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. akkharadvayasmiṃ yopubbakkharo sogarukova vattabbotyattho. idha pana dumhītidvisaddato dvinnaṃ samūhotyatthe samūhatthe kaṇṇāti ṇapaccayaṃ katvātesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā sarā sare lopanti vattavattamāne vāparo asarūpāti parasarassalopaṃ katvā netabbaṃnetvā dvisaddato sattamī ekavacanaṃkatvā smāhismiṃ naṃmhābhimhi vātismiṃ no mhi ādesaṃ katvā vīsatidasesu bādvissatūti ettha tuggahaṇena vāyosudvinnaṃ dveceti ettha caggahaṇena vādvisaddassa duādesekate rūpaṃ. tena ca akkharadvayamhītyattho yujjati. bhitvātyādīnyudāharaṇāni. tattha bhitvātibhidavidāraṇetimassa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭhoca bhujādī namanto nodvicetyadhikicca gamakhanahanaramādīnamanto ti dhātvantassa lopekate rūpaṃ. chitvātichididvidhākaraṇetimassa rūpaṃ. itaresaṃkvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucāti dhātvantassa rassakaraṇamevaviseso.
603. dīghoca. kimatthamidaṃ. dīghoca sarā garuko va vattabbo ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. garuggahaṇamihānuvattate. caggahaṇaṃ tadanukaḍḍhanatthaṃ. āhārotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca āhā
[430] rotyāpubbassaharaharaṇetimassa āharaṇantyatthe visarujapadāditoṇaityadhikicca bhāvecetiṇapaccayaṃkatvā kāritaṃviya ṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. kiñcāpettha dīghasarabahukā. tathāpi tesamantasaro garukotidaṭṭhabbo. evañca satipayoga sijjhanato payogasiddhiyāsuttopadesatoca. nadītinadasaddetimassa yebhuyyena nadatītyatthe saññāyamanūtivattamāne sabbatoṇvytvāvīvātyapaccayaṃ katvā netabbaṃnetvā nadasaddato itthiyamapaccatāāpaccayoti vattamāne nadādito vā īti īpaccayaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. vadhūti pāṭipadiko vāhanahiṃ sāgatīsūtimassa vāpārādigamimhārūpativattamāne bhikkhā ditocāti rūpaccayaṃkatvā ramhi ranto rādino ti rādimhi lutte hana ssa ghāto ti vattamāne vadhovāsabbatthāti hanassa vadhādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. tetitasaddato paṭhamābahuvacanaṃkatvā vāyvappaṭhamoti vattamānesabbanāmakārate paṭhamo ti yovacanassa ekārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. dhammātidharadhāraṇetimassa attanosabhāvaṃdhārenti. sakalakkhaṇehidharanti. paccayehi dhārīyanti. sabhāvenadhārīyanti. apāyesvapatamāne katvā dhārentītyatthe su dharādīhi rammoti rammapaccayaṃ katvā ramhi ranto rādino ti rādimhi lutte dhammasaddato paṭhamābahuvacanaṃkatvā atonenasovātivattamāne sabbayonīnamā eti yovacanassa āādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. opanayikotyupapubbassa nīnayeti massa upanayanantyatthe vuttanayena bhāveceti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti dhātvantassa vuddhiṃ katvā oavasare ti vattamāne eayāti ekārassa ayādesaṃkatvānetabbaṃ netvā upanayasaddato upanayeniyuttotyatthe yenavāsaṃsaṭṭhaṃ taraticarati vahati ṇikoti vattamānetamadhītetena katādisannidhānaniyoga sippabhaṇḍa jī vi
[431] katthe sucāti ṇikapaccayaṃkatvā tesaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇecetyādisarassavuddhiṃ katvā vuttanayenasyādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
604. akkharehi kāra. kimatthamidaṃ. akkharavācakehi pāṭipadikehikārapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. udāharaṇāni pi suviññeyyāneva.
605. yathāgamamikāro. kimatthamidaṃ. yenapakārena āgamaṃ katvā nippajjati. tathā ikārāgamohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. kāriyantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kāriyanti kara karaṇeti massa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tabbānīyāti vattamāneṇyāceti ṇyapaccayaṃ katvā kāritaṃviya ṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃ katvā imināikārāgamaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhavitabbanti bhūhūsattāyamitimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tabbānīyāti tabbapaccayaṃ katvāiminā ikārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesu cāti vuddhiṃkatvā oavasare ti okārassa avādesaṃ katvā netabbaṃnetvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. janitabbanti jana janane. janī pātubhāvetidvinnamaññatarassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tabbapaccayaṃkatvāimināikārāgamādimhi kate rūpaṃ. viditantividañāṇetimassa bhāvakammesu taiti tapaccayaṃkatvāiminā ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. karitvā tikarakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa pubbakālekakattukānaṃ tunatvānatvāvātitvā paccayaṃ katvā iminā ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. icchitanti isuicchākantīsūtimassa bhāvakammesu ta iti tapaccayaṃkatvā iminā ikārāgamaṃ katvā isuyamunamanto cchovāti dhātvantassacchādesādimhi kate rūpaṃ.
606. dadhantabhoyokvaci. kimatthamidaṃ. dakāra dhakā
[432] rantāyadhātuyā yathāgamaṃ yakārāgamo hoti kvacītiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. yathāgamaggahaṇañca maṇḍūkagatikavasena tunādiggahaṇañcehānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. uppajjitvā bujjhitvā tyudāharaṇāni. tattha ca uppajjitvā tyupubbassapadagatimhīti massa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃ katvā taddhitasamāsa kitakānāmaṃ vā tavetunādīsuca yathāgamamikāro tyadhikicciminā yakārāgamaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā yavataṃ talaṇadakārānaṃ byañjanānicalañajakārattanti dhātvantena sahayakārassa jakāraṃkatvā paradvebhāvo ṭhāneti tassa dvibhāvaṃkatvā netabbe nīterūpaṃ. bujjhitvā tibudhabodhane. budhañāṇe. budha avagamaneti tiṇṇamaññatarassa laddhadhātu saññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃkatvā imināyakārāgamaṃ katvā bhāvakamme bhuyotassacavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassetivattamāne tathākattaricetidhātvantenasahayakārassajhakāraṃkatvā vuttanayena tassadvibhāvaṃkatvāikārāgamañca katvā netabbenīte rūpaṃ. labhitvā ti kimudāharaṇaṃ. tassa pana labha lābhetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tvāpaccayaṃkatvā dadhantattābhāvā imināyakārāgamamakatvā vuttanayenikārāgamādimhi kate rūpaṃ. uppādetvātipikimudāharaṇaṃ. taṃ suviññeyyameva.
samatto mukhamattadīpaniyaṃkitabbidhānakappe catutthoparicchedo.
607. niggahītasaṃyogādino. kimatthamidaṃ. saṃyogādibhūtonakāroniggahītamāpajjatetiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. saṃyogasmiṃ ādisaṃ yogādi. raṅgotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca raṅgotiranjatītyatthe visarujapadāditoṇa iti ṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhotikāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā imināsaṃyogādissa nakārassa niggahītaṃ katvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhītivattamā
[433] nekagācajānanti vā sacajānaṃkagāṇānubandheti vājakārassagakārādesaṃ katvā aṃbyañjaneniggahītanti vattamāne vaggantaṃ vāvaggetiniggahītassa vaggantaṃkatvānetabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. bhaṅgoti bhanja avamaddanetimassa laddhadhātusaññādissa bhañjanantyatthe visarujapadādito ṇa ityadhikicca bhāveceti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopādimhi kate rūpaṃ. saṅgoti sanjasaṅge timassa rūpaṃ.
608. sabbatthagegī. kimatthamidaṃ. geiccetassadhātussa sabbaṭṭhāne gīādeso hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. gītantyudāharaṇaṃ. tassa pana gesaddetimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammasuta iti tapaccayaṃ katvā imināgedhātussa gīādesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
609. sadassa sīdattaṃ. kimatthamidaṃ. sada iccetassa dhātussasīdādeso hoti sabbaṭṭhānetiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. nisinno nisīdatītyudāharaṇāni. tattha ca nisinno ti nipubbassasadavisaraṇagatyavasānesūtimassa laddhadhātusaññādissa atīte tatavantutāvīti tapaccayaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā dhātussasīdādesaṃkatvā sāsadisatotassa riṭṭho ca bhujādīnamanto no dviceti vattamāne bhidādito inna anna īṇāvāti tapaccayassinnādesaṃkatvā dhātvā desassa ṭhāno pacāravasenadhātusaddenavoharitabbato dhātvantassa ca lopaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucāti īkārassa rassaṃkatvā saralopapakatibhāvaṃ katvā netabbaṃ netvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. nisīdatītinipubbassatassevadhātussavuttanayena vattamāna parassapadapaṭhamapurisekavacanativibhattiṃ katvā iminā dhātussasīdādese kate rūpaṃ.
610. yajassa sarassiṭṭhe. kimatthamidaṃ. yaja iccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhepare ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. atthosuviññeyyova. yiṭṭho. yiṭṭhātyudāharaṇāni. tattha ca yiṭṭhoti yajadevapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesūtimassa
[434] laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu ta iti tapaccayaṃ katvā sāsadisatoriṭṭhoceti vattamāne sādisantapucchabhanjahaṃ sādīhi ṭṭhotidhātvantenasahatapaccayassaṭṭhādesaṃkatvā iminādhātugatassa sarassikārādesaṃkatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃtassadisameva. paṭhamābahuvacanakaraṇamevettha viseso. yajananti kimudāharaṇaṃ tassa pana tassevadhātussa bhāvakamme sutabbānīyātivattamāne nandādīhi yūtiyupaccayaṃ katvā anakāyuṇvunanti tassānādesaṃkatvā ṭṭhassābhāvāiminā ikārādesa makatvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ.
611. hacatutthānamantānaṃ do dhe. kimatthamidaṃ. hakārassa ca tasmiṃ tasmiṃ vagge ca tutthānañcadhātvantānaṃ dakārādeso hoti dhepareti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyo va. sannaddhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca sannaddhotisaṃpubbassanahabandhanetimassa laddhadhātusaññadissa ahītetatavantu tāvīti tapaccayaṃkatvā sāsadisato tassariṭṭhoceti vattamāne dhaḍhabhahehidhaḍhācetitapaccayassadhakārādesaṃkatvā iminā dhātvantassa hakārassa dakārādesaṃ katvā netabbaṃnetvā syādyuppattādimhi kate rūpaṃ. kuddhotikudha kopetimassa vuttanayena tapaccayādimhi kate rūpaṃ. yuddhotiyudha sampahāretimassa rūpaṃ. siddho ti sidhasaṃsiddhimhīti massa rūpaṃ. laddhoti labhalābheti massarūpaṃ. āraddhoti āpubbassarabha ārambhetimassa rūpaṃ.
612. ṭoḍhakāre. kimatthamidaṃ. hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhepare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. ha ca tutthānamantānaṃgahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyo va. daḍḍho. vuḍḍhotyudāharaṇāni. tattha ca daḍḍhoti daha bhasmī karaṇeti massa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesuta iti tapaccayaṃ katvā vuttanayena dhaḍhabhaheti dhaḍhaceti tapaccayassa ḍhakārā desaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā dhātvantassa ḍakārādesaṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. vuḍḍḥoti vaḍḍhavuḍḍhimhītimassa laddhadhātusaññādissa atīte tatavantutāvītitapaccayaṃkatvā vutta
[435] nayena tapaccayassaḍhakārādesaṃkatvā dhatvantassiminā ḍakārādesaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti dhātugatassa sarassukārādesaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. dāhotikimudāharaṇaṃ. tassa pana dahabhasmīkaraṇetimassa dahanantyatthe visarujapadāditoṇaityadhikiccabhāvecetiṇapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
613. gahassa gharaṇevā. kimatthamidaṃ. gaha iccetassa dhātussa gharādeso hoti ṇapaccayasmiṃ parevikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho suviññeyyova. gharaṃ . gharāṇītyudāharaṇāni. tattha ca gharanti gaha upādānetimassa laddhadhātusaññādissa gayhatītyatthe bhavissatigamādīhi ṇīghiṇti vattamāne kammaniṇotiṇapaccayaṃkatvākāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā iminā sabbassevadhātussagharādesaṃkatvā saralopapakatibhāvañca katvā netabbaṃ netvā syuppattiṃ katvā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccanti vattamāne sinti sissa amādesaṃ katvā saralopapakatibhāvañca katvā netabbe nīte rūpaṃ. itarasmiṃ paṭhamābahuvacanaṃkatvā yonaṃ ninapuṃsakehīti vattamāne atoniccanti tassa niādesaṃ katvā rahāditoṇaiti rakāratoparassa nakārassa ṇattaṃ katvā yosukatanikāralopesu dīghanti gharasaddantassa dīghakaraṇamevaviseso. gāhoti kimudāharaṇaṃ. tassa pana tassevadhātussavuttanayena ṇapaccayādiṃ katvā idhavāggahaṇenādesamakatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
614. dahassa doṭṭhaṃ. kimatthamidaṃ. daha iccetassa dhātussa dakārāḷattamāpajjate ṇapaccayasmiṃ vikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. ṇaggahaṇañca vāggahaṇañca vattate. attho suviññeyyova. pariḷāhoti paripubbassadaha tasmīkaraṇetimassa laddhadhātu
[436] saññādissa paridahanantyatthe visarujapadādito ṇaiti vattamāne bhāveceti ṇapaccayaṃkatvā heṭṭhā vuttanayena ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā dhātvādissa ḷakārādesaṃkatvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. paridāhatikimudāharaṇaṃ. tattha cidhavāggahaṇenaḷakārādesābhāvovaviseso.
615. dhātvantassa lopokvimhi. kimatthamidaṃ. dhātvantassabyañjanassa lopohoti kvimhipaccayeti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. bhujagotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhujagotibhujasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa bhujenagacchatītyatthe kvicetikvipaccayaṃkatvā iminā dhātvantassa lopaṃkatvākvilopoceti kvīlopaṃkatvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsuceti kitakattānāmamivakatvā jinavacanayuttaṃ hiliṅgañca nippajjatetyadhikicca tatoca vibhattiyoti vibhatyuppattiṃ katvā siyoaṃyonāhi sanaṃsmāhisanaṃ smiṃ sūti tassāpyaniyamappasaṅge sati vatticchānu pubbikā saddappaṭipattītikatvā liṅgatthepaṭhamātipaṭhamaṃ katvā tassāpyaniyappasaṅgesati vatticchānupubbikāsaddappaṭipattīti katvā ekamhi vattabbe eka vacananti ekavacanasivibhattiṃ katvā atonenātyadhikicca soti sissokārādesaṃ katvā saralopo mādesapaccayādimhi saralopetupakatīti pubbasarassa lopaṃkatvā sarā sare lopaṃvā paro asarūpā tyadhikicca kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti parasarassā savaṇṇesampatte teneva pakatibhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. uragotyurasaddūpapadassa tasseva dhātussa urasā gacchatī tyatthe heṭṭhā vuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. turagoti turasaddūpapadassa tassevadhātussa turitaturitogacchatītyatthe heṭṭhā vuttavidhānasmiṃ kate rūpaṃ. saṅkhotisaṃpubbassakhanu avadhāraṇeti massa rūpaṃ.
616. vidante ū. kimatthamidaṃ. vida iccetassa dhātussa anteūkārāgamo hoti kvipaccayasmiṃ pare ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ.
[437] atthoca viggahoca suviññeyyova. lokavidūti lokasaddūpapadassa vidañāṇetimassa laddhadhātusaññādissa lokaṃ vidatītyatthe kvicetikvipaccayaṃkatvā anantarasuttamadhikicciminā dhātvante ūkārāgamaṃ katvā kvilopoceti kvilopaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena syuppattiṃ katvā sesalopopaṃgasipīti simhi lutte rūpaṃ.
617. namakarānamantānaṃ niyuttatamhī. kimatthamidaṃ. nakāramakārakakārarakārānaṃ dhātvantānaṃ ikārenayuttasmiṃ kapaccayenalopohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. lopaggahaṇamihānuvattate. attho suviññeyyova. noca moca koca roca namakarā. tesaṃ namakarānaṃ. ikārenayuttoiyutto. iyuttoca sotoceti iyuttatotasmiṃ iyuttatamhi. hanituntyādīnyudāharaṇāni. tattha ca hani tunti hana hiṃ sāgatīsūtimassa laddhadhātusaññādissa hani tumicchatītyatthe icchatthe su samānakattukesu tavetuṃ vātituṃ paccayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā sāsadisato tassa riṭṭhoca bhujādīnamanto nodvica janādīnamātimhi ceti vattamāne gamakhanahanaramādīna mantoti dhātvantassa lopesampatte dhātvantassa lopokvimhīti vattamāne iminā lopamakatvā netabbe nīte rūpaṃ. gamito ti gamusappagatimhīti massa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaiti tapaccayaṃ katvā vuttanayena ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. ramitotiramukīḷāyamitimassarūpaṃ. sakitotisakapūjāyamitimassa rūpaṃ. sarito tisaragati cintāyamitimassa laddhadhātusaññadissa vuttanayena tapaccayaṃ katvā ikārāgamañca katvā sāsadisato tassa riṭṭho ca bhujādīnamanto nodvica janādīnamāti mhiceti vattamāne rakāroceti dhātvantassa lopesampatte iminālopamakatvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. karitvā tikarakaraṇe timassa laddhadhātusaññādissa karitvā gacchatītyatthe pubbakālekakattukānaṃtunatvānatvāvātitvāpaccayaṃ katvā vuttanayena ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. gato sato ti kimudāharaṇāni. tattha ca gato
[438] tigamusappagatimhītimassa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesutaiti vattamāne budhagamāditthekattarītitapaccayaṃ katvā idhavuttavidhānābhāvā iminā paṭisedhamakatvā sāsadisato tassariṭṭhoca bhujādīnamanto no dvica janādīnamātimhi ceti vattamāne gamakhanahanaramādīnamanto tidhātvantassa lopaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. satotisaragaticintāyamitimassa vuttanayena tapaccayaṃ katvā iminā paṭisedhamakatvā sāsadisato tassa ri ṭṭhoca bhujādīnamanto nodvica janādīnamātimhi ce ti vattamānerakārocetidhātvantassa lopaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
618. nakagattaṃ cajāṇvumhi. kimatthamidaṃ. cakārajakārākakārakārattaṃ nāpajjanteṇvumhi paccayepareti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. pācako yājakotyudāharaṇāni. tattha ca pācakoti paca pāketimassa laddhadhātusaññādissa pacatītyatthe saññāyamanūtivattamāne sabbato ṇvutvāvīvātiṇvupaccayaṃ katvā kāritaṃviya ṇānubandho ti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvānamakarānamantānaṃ niyuttatamhītivattamāne kagācajānanti vāsacajānaṃkagāṇānubandheti vācakārassa kakārādese sampatte iminā paṭisedhaṃkatvā anakāyuṇvunanti ṇvupaccayassa akādesaṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. yājakotiyajadevapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesūtimassa yajatītyatthe vuttanayena ṇvupaccayaṃ katvā vuttanayena jakārassa gakārādesesampatte iminā paṭisedhādimhikate rūpaṃ.
619. karassacabhattaṃtusmiṃ. kimatthamidaṃ. kara iccetassa dhātussantassa tattaṃ hoti tupaccayasmiṃ pareti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. antaggahaṇamihānuvattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇamavadhāraṇatthaṃ. kattā kattārotyudāharaṇāni. tattha ca kattāti karakaraṇe ti massa laddhadhātusaññādissa karo tītyatthe saññāyamanutyadhikicca sabbatoṇvutvā vīvātitupaccayaṃ katvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhī ti vattamāne dhātvantassiminā
[439]tattaṃ katvā netabbaṃ netvā kattusaddato syuppattiṃ katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti kattusaddantassa vattaṃkatvā silopecakate rūpaṃ. itarasmiṃ paṭhamābahuvacanayovibhattiṃ katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti vattamāne aññesvārattanti kattusaddantassa ārādesaṃ katvā aññesvārattanti vattamāne tatoyonamotūti yovacanassa okārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ.
620. tuṃtunatabbesuvā. kimatthamidaṃ. kara iccetassa dhātussa antassa tuṃtunatabba iccetesu paccayesu tattaṃ hoti vikappenā ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. antaggahaṇañca karaggahaṇañca taggahaṇañca vattate. attho ca viggahoca suviññeyyova. kattuntyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kattunti karakaraṇe ti massa laddhadhātu saññādissa kattumicchatītyatthe icchatthesusamāna kattukesu tavetuṃ vātituṃ paccayaṃkatvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhi karassa ca tattaṃ tusminti vattamāne iminā dhātvantassa tattaṃkatvā netabbe nīte rūpaṃ. itaraṃ vāggahaṇaphalaṃ. tassa pana tassevadhātussa tasmiṃ yevattheteneva tuṃpaccayaṃ katvā idhavāggahaṇena tattamakatvā purasamupaparihi karotissakhakharāvā tapaccayesucāti vattamāne tavetunādīsukāti sabbassevadhātussa kādesekate rūpaṃ. kattunātitassevadhātussa pubbakālekakattukānaṃ tunatvā natvā vātitupaccayādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ. kattabbanti tassevadhātussa bhavakammesu tabbānīyāti tabbapaccayādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ.
621. kāritaṃviyaṇānubandho. kimatthamidaṃ. ṇakārānubandho paccayo kāritaṃ viyadaṭṭhabbovikappenāti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. vāggahaṇamihānuvattate. attho ca viggaho ca suviññeyyova. dāho tyādītyudāharaṇāni. tattha ca dāhotidaha bhasmīkaraṇāni. tattha ca dāhoti dahabhasmīkaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa dahanantyatthe visarujapadāditoṇeti vattamānebhāvecāti ṇapaccayaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā kāritamiva
[440] katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. dehotidiha upacayetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. vāhoti vahapāpuṇanetimassa rūpaṃ. bāhotipipāṭho. tadābahavuddhimhītimassa rūpaṃ. vārotivara icchāyamitimassa rūpaṃ. cārotipipāṭho. tadācaragatibhakkhaṇe kimassarūpaṃ. parikkhārotiparipubbassa karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena ṇapaccayaṃ katvā iminā kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā purasamupaparihikarotissa khakharāvātapaccayesu cāti karotissa kharādesaṃkatvā dhātvadesassaṭhānopacāravasena dhātusaddena voharitabbato asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā paradvebhā vo ṭhāne ti vattamāne vaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti dhātvādissa dvebhāvenapaṭhamakkharamāne tvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. dāyakotidādānetimassa laddhadhātu saññādissa saññāyamanuti vattamāne sabbatoṇvutvā vīvātiṇvupaccayaṃ katvā iminā kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā ṇamhi ranjassa jobhāva karaṇesūti vattamāne ākārantāna māyoti dhātvantassāyādesaṃkatvā anakāyuṇvunanti ṇvuno akādesaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. nāyakoti nīpāpuṇanetimassa vuttanayena ṇvupaccayaṃ katvā iminākāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā oavasare eayātivattamāne teāvāyā kāriteti ekārassāyādesaṃ katvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. lāvakotilūchedanetimassa vuttanayena teāvāyākāriteti okārassāvādesakaraṇamevettha viseso. bhāvakotibhūsattāyamiti massa rūpaṃ. kārītikarakaraṇetimassa karaṇasīlotyatthe tassīlādīsuṇītvā vīcetiṇīpaccayaṃ katvā iminā kāritamiva katvā kāritānaṃ lopanti ṇalopaṃ
[441 = 479] katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃ katvā netabbaṃ netvākitakattānāmamiva katvā syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. ghātītihanahiṃ sāgatīsūtimassa laddhadhātusaññādissa hananasīlotyatthe vuttanayena ṇīpaccayaṃkatvā ṇamhiranjassajo bhāvakaraṇesūti vattamāne hanassaghāto tihanadhātussa ghātādese kate rūpaṃ. dāyītidā dāneti massadānasīlotyatthevuttanayena ṇīpaccayādiṃ katvā ṇamhiranjassa jobhāvakaraṇesūti vattamāne ākārantānamāyotidhātvantassāyādese kate rūpaṃ. upakkharoti kimudāharaṇaṃ. tassa pana upapubbassakarakaraṇetimassa visarujapadāditoṇetiṇapaccayaṃ katvā vāggahaṇeniminā kāritamivā katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti ṇalopaṃ katvā vuttanayena karoti ssakhakharādesaṃ katvā kāritattābhāvāvuddhimakatvā dhātvādissadvibhāvaṃ katvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
622. anakāyuṇvunaṃ. kimatthamidaṃ. yuṇvupaccayānaṃ anakādesāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. nandanaṃkārakotyudāharaṇāni. tattha ca nandananti nandanandane ti massa laddhadhātusaññādissa bhāvakammesu tabbānīyāti vattamāne nandādīhiyutiyupaccayaṃ katvā iminā tassa anādesaṃ katvā netabbaṃnetva syuppattādimhi kate rūpaṃ. kārakotikarakaraṇetimassa laddha dhātusaññādissa karotītyatthe saññāyamanūtivattamāne sabbatoṇvutvā vīvātiṇvupaccayaṃkatvā kāritaṃ viya ṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvā iminā ṇvunoakādesādimhi kate rūpaṃ.
623. kagācajānaṃ. kimatthamidaṃ. cajaiccetesaṃ dhātvantānaṃkakāragakārādesāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. pāko. yogotyudāharaṇāni. tattha capākotipaca pāketimassa laddhadhātusaññādissa pacanantyatthe
[442] visarujapadāditoṇa iti vattamānebhāveceti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopamkatvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivuddhiṃ katvāiminādhātvantassa kakārādesaṃkatvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. yogotiyuja yogetimassa rūpaṃ. iminā dhātvantassa gakārādesakaraṇamevetthaviseso.
samatto mukhamattadīpaniyaṃ kitabbidhānakappe pañcamo paricchedo.
624. kattari kit. kimatthamidaṃ. kattarikārakekit paccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova. paribhāsāyaṃ. kārūtyādīnyudāharaṇāni. tattha cakārūtikara karaṇetimassa laddhadhātu saññādissa karotītyatthe kālevattamānātīte ṇvādayotiṇvupaccayaṃ katvātassa ca aññekit tikitsaññaṃ katvā iminā kattarikārake katvākāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamiva katvākāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvā netabbaṃ netvā syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. kārukoti tassevadhātussa karaṇasīlotyatthe tassīlādīsuṇītvā vīcetivattamāne hanatyādīnaṃ ṇukotiṇukapaccayaṃkatvā vuttanayena ṇalopādimhi kate rūpaṃ. kārako titassevadhātussakarotītyatthe saññāyamanūtivattamānesabba toṇvutvāvīvātiṇvupaccayaṃ katvā vuttanayena kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopañca katvā asaṃyogantassavuddhikāriteti vuddhiṃ katvā anakāyuṇvunanti ṇvuno akādesā dimhi kate rūpaṃ. pācakoti paca pāketimassa rūpaṃ. kattātikarakaraṇetimassa karotītyatthe saññāyamanūti vattamāne sabbatoṇvutvā vīvātitupaccayaṃ katvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhī
[443] ti vattamāne karassa catattaṃ tusminti dhātvantassa tattaṃ katvā kattusaddato syuppattiṃ katvā satthupi tādīnamāsismiṃ silopocetikattusaddantassa āttaṃ katvā simhi lutte rūpaṃ. janitāti janajanane. janīpātubhāvetidvinnamaññatarassa vuttanayena tupaccayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. pacitā ti paca pāketimassa rūpaṃ. netātinīpāpuṇane nīnayetidvinnamañña tarassa vuttanayena paccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti vuddhimhi kate rūpaṃ.
625. bhāva kammesu kiccattakkhatthā. kimatthamidaṃ. bhāvakamma iccetesvatthesukiccattakkhatthapaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova viggahoca. ettha ca kiccatthānāmapesāti saggapattakālādeyo. pesāti saggapatta kālesu kiccāti vuttattā. ttatthānāma bhyādyutthāca midi budhi pūjādyutthāca. bhyādīhiminibudhipūjādīhicattoti vuttattā. kkhatthānāma īsādyutthā. īsadusuhikhetivuttattā. upasampādetabbantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca upasampādetabbanti upasaṃpubbassapada gatimhītimassa laddhadhātusaññādissa pesātisaggapattakālesu kiccātikiccapaccayasaṅkhātaṃ tabbapaccayaṃkatvātameviminā bhāvekatvā curāditoṇe ṇayāti ṇepaccayaṃ katvākāritaṃviya nānubandho ti kāritamiva katvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetu nādīsuceti ettha caggahaṇena nāmamiva katvā tato syuppattiṃ katvā yonaṃninapuṃsake hi ato niccantyadhikicca sinti sissa amādesaṃkatvā saralopomādesapaccayādimhi saralodetupakatīti pubbasarassalopaṃkatvā parasarassa capakatibhāvaṃ katvā netabbe nīte rūpaṃ. sayitabbanti sī sayetimassa vuttanayena tabbapaccayādiṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucāti dhātugatassa sarassa vuddhiṃkatvā oavasare tyādhikicca eayāti ekārassa ayādesaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi ka
[444] terūpaṃ. kattabbantikara karaṇetimassa vuttanayena tabbapaccayaṃ katvā tameviminā kiccattā kammani katvā sāsadisatotassa riṭṭhocabhujādīnamanto nodvica janādīnamātimhi ce ti vattamānerakārocetidhātvantassalopesampatte namakarānamantānaṃ niyuttatamhi karassa ca tattaṃ tusminti vattamānetuṃ tunatabbesuvātidhātvantassa tattaṃkatvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. bhottabbo tibhujapālanabyavaharaṇesūtimassa vuttanayena tabbapaccayādiṃ katvā aññesucāti dhātugatassa sarassa vuddhiṃ katvā sāsadisato tassariṭṭhocātivattamānebhujādīnamantono dvicetidhātvantassalopaṃkatvā takārassa ca dvebhāvaṃkatvā netabbaṃnetvā vuttanayena syuppattiṃ katvā atonenātyadhikiccasotisisso kārādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. asitabbanti asabhojanetimassa vuttanayena tabbapaccayādimhi kate rūpaṃ. asitanti asabhojanetimassa bhyādīhimidibudhipūjādīhicattotittapaccayaṃ katvā tameviminābhāve katvā kvaci dhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti kakārassalopaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. sayitanti sī sayetimassa vuttanayenattapaccayādiṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucātivuddhiṃ katvā oavasareti vattamāne eayāti ekārassāyādesaṃ katvānetabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. pacitanti pacapāketi massa rūpaṃ. itarāni tīṇi suviññeyyāneva. kiñcissayoti kiñcisaddūpapadassasī sayetimassa laddhadhātusaññādissa saññāyamanūtivattamāne sabbakoṇvutvāvīvā tyāccayaṃ katvā idhāpi īsatthasambhavato khatthattamāgamma iminā bhāvekatvā vuttanayena aññesucātidhātugatassasarassa vuddhiṃ katvā tassāyādesaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti sakārassa dvebhāvaṃkatvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. īsassayoti īsasaddūpapadassa tassevadhātussa īsadusuhikhetikhapaccayaṃ katvā tameviminābhāve katvā kvacidhātuvibhatti
[445] paccayānaṃdīghaviparītādesa lopāgamāceti khakārassa lopaṃ katvā vuttanayena vuddhādimhi kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogena suviññeyyāneva.
626. kammani dutiyāyatto. kimatthamidaṃ. kammani kārake dutiyāyavibhattiyāvijjamānāyakattarittapaccayo yotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho suviññeyyova. maṇḍūkagatyākattariggahaṇamihānuvattate. nanukammanidutiyāvibhattihoti. atha kasmā vuttaṃkammani dutiyā yanti. kamma karaṇanimittatthesu sattamītyādinā kammatthe satthamyādīnaṃvihitattā. atha vā kammani paṭhamāyapūpalabbhanatokammatthedutiyātidutiyāvibhattikammatthe vuttā. yadāpana yattha kammattho yena kena ci vibhattipaccayenābhihito. tadāyathāodanaṃ bhuñjatītyādīsu kammatthassadutiyāyavibhattiyā vihitattāpunadutiyā vibhattinahoti tathā tatthadutiyā vibhattinahotittanāvattabbassaatthavisesassābhāvā. tathā hibhuttho odano devadattenātyādīsubhāvakammesu ta iti tapaccayassa kammanisambhūtattā attanā vattabbassatthavisesassābhāvā dutiyāvibhattinahoti. liṅgatthamattaṃpanāpekkhitvā paṭhamāvahoti. tathā bhottabboodanobhavatā. bhojanīyo bhojjotyādīsubhāvakamme sutabbānīyā ṇyocetitabbādīnaṃ kammanisambhūtattāpaṭhamāvahoti. bhuñjate odanobhavatātyādīsupi attano padānibhāveca kammanītitevibhattiyā kammanisambhūtattā paṭhamāvahoti. tato pi mamatthaṃ dassento tilokatilako bhadantamahākaccāyano kammani dutiyāya mityāha. kammani dutiyāyamitihi vadatā kammani dutiyāyābhāvopi dassito yevahoti. pakatihesācari yānaṃyenakenaciākārena adhippāyaviññāpanaṃ. yathācettha tathāgāmaṃ gatodevadatto. gāmaṃ gacchati devadatto tyādīsupi budhagamāditthe kattari kattariparassapadanti tapaccayādīnaṃkattari sabhūtattā attanā vattabbassatthavisesassābhāvā tatiyāvibhattinahoti. liṅgatthamattaṃ panāpekkhitvā paṭhamāvahoti. apica liṅgatthe paṭhamātivadatāpi tadattho dassito yeva. kattu kammakaraṇa
[446] sampadānāpādānādhikaraṇasāmivinimuttassahi liṅgatthassābhāvā tassacaliṅgatthassa kattarica kammatthedutiyā karaṇe tatiyā sampadānecatutthī apādānepañcamī sāmismiṃ chaṭṭhī okāse sattamī tivihitapaṭiniyata vibhattittā visayābhāvato navattabbamevetaṃ. vuttañcetaṃ tenañāyatipaṭhamāyapi visayosambhavatīti. taṃ panatthatoheṭṭhā vuttāvabhavanti. nanūpasagganipātānaṃ līnatthajotanato atthe liṅganato vā liṅgabhāvato tadatthabhūtassaca liṅgatthassa kattutādirahitasabhāvato atthevavisayoti. tanna. tato ca vibhattiyoti minā vasijjhanato. tathā hi kattarica kammatthe dutiyā. pa. okāse sattamī ti vihita paṭi niyatavibhattittākattādīnaṃ sāmatthatoca tabbinimuttesvapasagganipātesupaṭhamāvahotīti sakkāviññātuṃ. nacevaṃ sakkāmantuṃ. asatimasmiṃ kattutādi rahitesvapasagganipātatthesuvibhattiyeva nahotīti. sabbāsamāvusopasagganipātādīhicetyupasagganipātaparānampivibhattigaṇānaṃ lopassa vuttattā. dānaṃ dinno devadattotyādīni udāharaṇāni. tattha ca dinnotidādānetimassa laddhadhātusaññādissa dutiyāvibhattisahitassādimhi kammunosabbhāvā kattarikittyadhikicciminā ttapaccayaṃkatvā kvacidhātu vibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācetikakārassalopaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭho ca bhujādīnamantonodvicetivattamānebhidādito inna anna īṇāvātitapaccayassinnādesaṃ katvā dhātvantassa ca lopaṃ katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. rakkhitotirakkhapālanetimassa vuttanayenimināttapaccayaṃkatvā yathāgamamikāroti ikārāgamādimhi kate rūpaṃ. bhuttotibhujapālanabyavaharaṇesūtimassa vuttanayenattapaccayādiṃ katvā sāsadisatotassariṭṭhocetyadhikicca bhujādīnamantonodvicetidhātvantassa lopaṃ katvā tapaccayassaca dvibhāvaṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. upāsito ti upapubbassa āsa upavesanetimassattapaccayādimhi kate rūpaṃ.
627. khyādīhi manmacatovā. kimatthamidaṃ. khyādīhidhātūhimanpaccayohoti makārassacatoādesohoti vāti
[447] ñāpanatthaṃ. chappadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. khemotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca khemoti khikhayetimassa laddhadhātusaññādissa khiyantetthupaddavupasaggādeyotyatthe imināmanpaccayaṃ katvākvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti nakārassalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucātivuddhiṃ katvā vuttanayena nāmamiva katvā syuppattā dimhi kate rūpaṃ. bhemotibhībhayetimassa rūpaṃ. somotisūabhissavetimassa rūpaṃ. romotirugatimhītimassa rūpaṃ. homotihudānādānahabyappadānesūtimassa rūpaṃ. vāmotivāgatigantanesūtimassa rūpaṃ. mūmotimūkampanetimassa rūpaṃ. hemotihi gatimhītimassa rūpaṃ. lomoti lūchedaneti massa rūpaṃ. pemoti pītappanakantīsūtimassa rūpaṃ. attātiada bhakkhaṇetimassa rūpaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃ heṭṭhāvuttameva.
628. samādīhithamā. kimatthamidaṃ. samādīhidhātūhithama iccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. anantarasuttekhyādīhītyākatigaṇattāteneva siddhepi idhamaggahaṇakaraṇaṃ idha vihitassa hoādesassanivattanatthaṃ. siddhesatyā rambhohiniyamāyavā atthantaraviññāpanāyavā hoti. anantarasutte pi mapaccayassa sānubandhakaraṇaṃ tadatthameva. tattha hīkhyādīhi mantivatvāmacetivuttattāmakārassasānubandhassāti viññāyati. nanvevamavuttepi ihamaggahaṇakaraṇenevatadattho viññāyatīti. viññāyati. evaṃsantepi khyādīhi man macatovāti ettha yathā purimakhīti gaṇovādhippetotipi saṅkāsiyā ti tannivattanatthaṃ. nanubandhakavisesesatipi sakkāvatadattho viññātunti. nasakkā. anantarasuttato manpaccayassā nuvattanato samādītitoti vattabbassimassevama vuttattā. samathotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca samathotisamu upasametimassa laddhadhātusaññādissa kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti ito dhātussanto loponekasarassetimassa kvaciggahaṇassā nuvattanato aluttasarassa iminā tapaccayaṃkatvā vuttanayena
[448] syuppattādimhi kate rūpaṃ. damatho ti damudamaneti massarūpaṃ. darathohidaradāhe. daravidāraṇeti dvinnamaññatarassarūpaṃ. ratho ti raha upādānetimassa laddhadhātusaññādissiminā thapaccayaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti antahakārassa lopaṃkatvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. dumotyādīnaṃdugativuddhimhi. higatimhi. sibandhane. bhī bhaye. dāavakhaṇḍane. dādāne yāgatipāpuṇe. sāsāmatthe ṭhāgatinivatthimhi bhasabhasmīkaraṇetimesaṃ dhātūnaṃ imināmapaccayādimhi kate yathākkamatorūpāni. yaṃ panetthavattabbaṃ. taṃheṭṭhā vuttameva. kevalaṃpana bhasmātyatrabhasmasaddato syuppattiṃ katvā tassa brahmattasakharājādi toamānanti vattamānesyācetisinoākārādesakaraṇamevaviseso.
629. gahassu padhassevā. kimatthamidaṃ. gaha iccetassa dhātussa upadhassa ettaṃhoti vikappenāti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. upadhasaññāyaparasamaññāpayogeti idhūpayujjamānānaṃsaññānaṃ sakkaṭaganthesupi vuttānaṃ saṅgahitattā ihopadhassetyāha. sakkaṭagantesu hi antakkharato pubbakkharamupadhānādhetivuttaṃ. gehanti gaha upādānetimassa laddha dhātusaññādissa saññāyamanūtyadhikicca sabbato ṇvutvāvīvāti apaccayaṃ katvā antakkharato pubbassupadhassa akārassimināettaṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃvāggahaṇaphalaṃ.
630. masussasussaccharaccherā. kimatthamidaṃ. masu iccetassa pāṭipadikassa sussaccharaccherādesā hontī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. maccharotimasusadda tosyuppattiṃ katvā imināsussaccharādesaṃ katvā vuttanayena sissokārādimhi kate rūpaṃ. etthamasūtyanipphannapāṭipadako. nipphannovā. duvidhohi pāṭipadikonipphanno anipphannoca. tattha nipphanno kārakotyādi. itaroghaṭopaṭotyādi. taddhitasamāsakitakānāmaṃ vātavetunādīsucethevaṃvadatāsuttakārakenāpi tadattho vibhāvitoyeva. idha pana nipphannapāṭipadikapakkhe masūtimasu macche
[449] retimassa laddhadhātusaññādissa kvacidhātu vibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti itodhātussa ntoloponekasarassetiidhakvaciggahaṇassānuvattanato aluttānubandhassa kvicetikvipaccayādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
631. āpubbacarassa ca. kimatthamidaṃ. āpubbassacara iccetassa dhātussacchariyaccharaccherādesāhonti pubbassākārassa carassohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. ccharaccheraggahaṇānamanantarasuttato anuvattanato anekatthattānipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattātenacchariyādesassa pubbākārassa rassa bhāvassa ca saṅgahitattā āpubbassa cara iccetassa dhātussacchariyaccharaccherādesāhonti pubbākārassa carassohotītyattho. teneva caggahaṇena masussa sussāpi cchariyā deso hotī tyavagantabbaṃ. macchariyanti payoga dassanato. viggahādayo suviññeyyova. acchariyantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca acchariyanti āpubbassacaragati bhakkhaṇesūtimassa laddhadhātusaññādissa ābhusocaritabbantyatthekvicetikvipaccayaṃ katvā dhātvantassa lopokvimhītidhātvantassalopesampattegahassagharaṇevāti itovāggahaṇassānuvattanato dhātvantassalopamakatvā kvilopo cetikvilopaṃ katvā anantarasuttamadhikicciminā carassacchariyādesaṃkatvā pubbākārassacarassaṃ katvā taddhitasamāsakitakānāmam vā tavetunādīsu cetināmamiva katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogenasuviññeyyāneva.
632. alakalasalehi layā. kimatthamidaṃ. alakalasalaiccetehi dhātūhi layapaccayāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. allantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca allanti alaparisamatthetimassa laddhadhātusaññādissiminā lapaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarāni dvekalasaṅkhyāne. salahiṃ sāgatisūtimesaṃdvinnaṃ rūpāni. itarāni suviññeyyāneva.
633. yāṇalāṇā. kimatthamidaṃ. tehi kala sala
[450] iccetehi dhātūhi yāṇalāṇapaccayā hontīti ñāpanatthaṃ. ihapayogānupalabbhanatoādimhi vuttaṃ alaggahaṇaṃ ṭhapetvā itaresamanuvattanato kalasala iccetehi yāṇalāṇapaccayāhontī tyattho. viggaho suviññeyyova. kalyāṇanyādīnyudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva.
634. mathissathassaloca. kimatthamidaṃ. matha iccetassa dhātussathassalakārādesohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaphalaṃ sayameva vakkhati. mallotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca mallotimatha vilothanetimassa laddhadhātusaññādissa saññāyamanūtyadhikicca sabbatoṇyutvāvīvāti apaccayaṃkatvā iminā thassa lādesaṃkatvā paradvebhāvoṭhāne ti lakārassa dvebhāvaṃkatvā netabbaṃnetvā vuttanayena syuppattiṃkatvā atonenātyadhikicca soti sisso kārādesaṃkatvā atonenātyadhikicca soti sisso kārādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itarāni nayānuyogenasuviññeyyāneva.
635. pesātisagga pattakālesu kiccā. kimatthamidaṃ. pesaatisaggapattakālaiccetesvatthesukiccapaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. pesādyatthesukiccapaccayāhontītyattho. ettha pesanaṃnāmakattabbamidaṃ bhavatāti anuyuttassa ajjhesanaṃ. atisaggonāma kimidaṃ mayā kattabbanti puṭṭḥassavā upasampannena bhikkhunā sañciccapāṇo jīvitānavoropetabbotiādinānayenapaṭipattinidassana mukhenavāanuññātaṃ. pattakālonāma sampattasamayo. yopubbasmiñca samayekiccaṃ karoti. tassa samayamanupaparikkhitvā vā karontassa samayārocanaṃsandhāyevavuttaṃ. sohi nakenaci ajjhasitonāmahotīti sayameva karaṇasīlasmimidhevācariyena dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayakāritāni hetvatthe tyassavuttiyaṃyokoci karoti. taṃkubbantamaññokarohi karohi iccevaṃbravīti karontasseva ajjhesanaṃvuttanti. natatthatassajjhesanaṃvuttaṃ. athakhopayojakassavacanaṃsutvā akattukā mopikaroti. tassevavuttaṃ. yohi vutto pi nakaroti. a
[451] vuttopi vākaroti. nasoaññena pesito nāma hoti. nanu bhikkhāvāsayatītyādīsvajjhesanaṃvināpi payojakatādissatī ti. tanna. tattha hi tassābhāve avasitukāmatāyeva samupagatattātassapayojakatāvuttā. tasmāvehapesaggahaṇesati pi pattakālaggahaṇaṃ kataṃ. kattabbantyādīnyudāharanāni. tattha ca kattabbanti karakaraṇetimassa laddhadhātusaññādissa tekiccāti tabbādīnaṃkiccasaññaṃkatvāiminā kiccasaññataṃ tabbapaccayaṃ katvā namakarānamantānaṃ niyuttatamhikarassacatattaṃtusminti vattamānetuṃ tunatabbesuvātidhātvantassa tattaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. karaṇīyanti tasseva dhātussa vuttanayeniminā kicca saññaṃ katvā kammanianīyapaccayaṃkatvānetabbaṃ netvā rahādito ṇaitirakāratoparassanassaṇattaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. bhottabbanti bhuja pālanabyavaharaṇesūtimassa vuttanayena tabbapaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritei vattamāne aññesucāti dhātugatassa sarassa vuddhiṃ katvā sāsadisato tassariṭṭho ceti vattamānebhujādīnamantonodviceti dhātvantassa lopaṃkatvātakārassa cadvebhāvaṃ katvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itarasmiṃ anīyapaccayoca takārādesa dvittābhāvoca viseso. bhojanīyanti tassevadhātussa vuttanayena anīyapaccayaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. ajjhayitabbanti adhipubbassa iajjhāyanetimassa vuttanayena tabbapaccayaṃkatvā yathāgamamikāroti ikārāgamamaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesuceti vuddhiṃkatvāoavasareti vattamāne eayāti ekārassa ayādesaṃkatvā gosareputhassāgamokvacītivatta māne ajjho adhīti adhi iccetassa ajjhādesaṃkatvā sarā sare lopanti pubbasarassa lopaṃkatvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. ajjhanīyanti tassevadhātussa vuttanayena anīyapaccayaṃ katvā vuddhādimhi kate rūpaṃ.
646. avassakādhamiṇesu ṇī ca. kimatthamidaṃ. avassaka amamiṇa iccetesvatthesu ṇīpaccayohoti kiccāceti ñā
[452] panatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. caggahaṇaṃkiccaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. tattha payojanaṃheṭṭhā vuttameva. kārītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kārīti kara karaṇetimassa laddhadhātusaññādissa avassaṃ mekammaṃ kātuṃ yutthosītyattheanantarasuttamadhikiccimināṇīpaccayaṃkatvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāri tamiva katvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikāriteti dhātugatassa sarassa vuddhiṃ katvā netabbaṃnetvā taddhita samāsakitakānāmaṃ vā tavetunā dīsucetināmamiva katvā tatojinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena syuppattiṃ katvā sesato lopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. hārīhiharaharaṇetimassa rūpaṃ. idampi avassatthavasena vuttaṃ. dāyīti dādānetimassa laddhadhātu saññādissa sataṃ me iṇaṃ dātuṃ yuttosītyatthe iminā ṇīpaccayaṃ katvā vuttanayenaṇalopaṃkatvā ṇamhi ranjassajobhāvakaraṇesūti vattamāne ākārantānamāyoti dhātvantassāyādesaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. dhārītidharadhāraṇetimassa vuttanayenaṇīpaccayādimhi kate rūpaṃ. itarāni cande suviññeyyāneva. dhārayitabbanti dhāradhāraṇetimassa anantarasuttamadhikicciminā vassatthe tabbapaccayaṃ katvā bhāva kammesu yotiyapaccayaṃkatvā ivaṇṇāgamovātivāyathāgamamikāroti vāikārāgamaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivattamāne aññesu cāti dhātugatassa sarassa vuddhiṃ katvānetabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃheṭṭḥā vuttameva. kāriyanti karakaraṇetimassa avassattha sambhavato kiccasaññakaṃ ṇyapaccayaṃ katvā kāritaṃ viyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāri tānaṃṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā vuttanayena ikārāgamaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
637. arahasakkādīhituṃ. kimatthamidaṃ. arahasakkabhabbaiccevamādīhi dhātūhi pāṭipadikehi cayogesatitehiparasmā vasabbadhātutotuṃpaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho ca
[453] viggaho ca suviññeyyova. idha pana arahasakkādihitunti kiñcāpi vuttaṃ. arahasakkādīhi tuṃpaccayassābhāvātehi yogesatisabbadhātutovā tehevaparasmā sabbadhātutotivā vacanase sovagantabbo. evaṃkubbatā cariyena payogepi sambhavesati vacanasesovāvagantabbotidīpito hoti. pakati hesācariyānaṃ yena kena ci ākārena sissānaṃpariṇatuppādanaṃ. arahasakkā dīsucetiminā va siddhe imassārambhakaraṇaṃ budhagamāditthe kattari bhāva kammesu ta iccete heva siddhe bhyādīhi midibudhipūjādīhiccattoticakagācajānanti siddhe sacajānaṃ kagāṇānubandheticapaccayādaniṭṭhānipātanāsijjhantīti siddhe vajādīhipabbajjādayonippajjante tica punārambhakaraṇamidhāpuppattantaranidassanatthaṃ. saddasatthepi hi pubbalakkhaṇenanipphannāpi ñaṇādilakkhaṇenanippajjanti. tattha ca uṇapaccayassa dīpakattātaddīpakagantouṇādikonāmajāto. ayaṃ pana vuttanayena tassa disattā tabbohārenāgato. idhacesāparasamaññā. tenāhaparasamaññāpayogeti. vattuntyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vattunti vadaviyattiyaṃ vācāyamiccetassa laddhadhātusaññādissa iminātuṃ paccayaṃ katvādodhassaceti ettha caggahaṇena dakārassa takāraṃkatvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītā desalopāgamācetivā netabbenīterūpaṃ. kattunti karakaraṇetimassa laddhadhātu saññādissa vuttanayena tuṃ paccayaṃkatvānamakarānamantānaṃ niyuttatamhi karassa ca tattaṃtusmintyadhikicca tuṃtunatabbesuvātidhātvantassatattādimhi kate rūpaṃ. hantunti hanahiṃ sāgatīsūtimassa tuṃ paccayaṃkatvā sāsadisato tassariṭṭho cabhujādīnamanto nodvica janādīnamātimhi cetyadhikicca gamakhanahanaramā dīnamantotidhātvantassa lopesampatte tavetunādīsukātyadhikiccagamakhanahanādīnaṃ tuṃtabbādīsunaitinattādimhi kate rūpaṃ. jetunti jijayetimassa vuttanayena tuṃpaccayaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesu cātivuddhiṃkatvānetabbenīterūpaṃ. janitunti janīpātubhāvetimassa laddhadhātusaññādissa vuttanayena tuṃpaccayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamādimhi kate rūpaṃ.
[454] bhavitunti bhūsattāyamitimassa vuttanayena tuṃpaccayaṃ katvā ikārāgamañca dhātvantassa ca vuddhiṃkatvā oavasare ti avādesādimhi kate rūpaṃ. dātunti dādānetimassa rūpaṃ. gantunti gamusappagatimhīti massa rūpaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃheṭṭhā vuttameva. itarāni suviññeyyāneva.
638. vajādīhi pabbajjādayonippajjante. kimatthamidaṃ. vajādīhipabbajjādayonippajjanteti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. ādisaddopanettha pakāratthavācako. uṇādipaccayā aniṭṭhaṅgatāyepayogā. tesabbeiminā vasijjhanti. aññesañhi paccayādaniṭṭhānipātanā sijjhantī tyādīni yeva nipphādakānīti. pabbajjātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca pabbajjātipapubbassa vajagatimhi cce tassa laddhadhātusaññādissa paṭhamamevajitabbātyatthe bhāvakammesu tabbānīyātivattamāne ṇyoceti ṇyapaccayaṃ katvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikārite tivuddhimakatvā dodhassa ceti etthacaggahaṇena yakārassa jakāraṃkatvā paradvebhāvoṭhānetivakārassa dvebhāvaṃ katvā netabbaṃnetvā dodhassacetiettha caggahaṇena vakāradvayassa bakāradvayaṃ katvā pabbajjeti rūpesampatte iminā pabbajjātinipātanaṃ katvā itthiyamato āpaccayoti āpaccayaṃkatvā saralopapakati bhāvādiṃ katvā jinavacanādhikāramadhikicca vuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃ gasipītisimhi lutte rūpaṃ. ejjāti iñca kampanetimassa iñjanantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. kevalaṃpanetthavuddhikaraṇaṃ yakārassa jakārādesakaraṇañca viseso. satipiyakārassa vuttanakenajakārādese iminā karaṇaṃlakkhaṇassa pajjunnagatikabhavadassanatthaṃ. tathāhi ekārasātyādīni ekādito dasarasaṅkhyāne dvekaṭṭhānamākārovātyādīhi siddhesati pi paccayādaniṭṭhā nipātanā sijjhantītimassa vuttiyaṃkathaṃ saṅkhyāyaṃ tāva ekassa ekāhoti. dasassacarasohotītyādinipātana lakkhaṇenarūpasiddhivuttā. samajjātisaṃpubbassaajabyattigatīsūtimassa samajja
[455] nantibhāvatthe vuttanayena ṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. idampi anantarasadisameva. kevalaṃpanettha niggahītassamadāsareti makārādesakaraṇameva viseso. nisajjāti nipubbassa sadavisaraṇagatyāvasānesūtimassa nisīdanantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā yavataṃ talaṇadakārānaṃbyañjanānicalañajakārattanti yavatodakārassa jakārādesādiṃ katvā nisajjetirūpe sampatte iminānisajjātinipātanaṃkatvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. vijjātividañāṇetimassa vijānanantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā vijjetirūpesampatte iminā vijjātinipātanādimhi kate rūpaṃ. visajjāti vipubbassa sajavissajje. sanjasaṅgeti dvinnamaññatarassa vissajjanantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā visajjeti rūpe sampatte iminā visajjātinipātanādimhi kate rūpaṃ. pajjātipadagatimhītimassa rūpaṃ. vajjhātihana hiṃ sāgatīsūtimassa hananantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā hanassa ghātoti vattamāneva dhovā sabbattāti hana iccetassa vadhādesaṃ katvā imināya kārassajhakārādesaṃ katvā dhakārassa cajakārādesādimhi kate rūpaṃ. icchāti isu icchākantīsūtimassa esantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃkatvā isuyamunamantocchovāti dhātvantassa cchādesaṃkatvā icchetirūpesampatte iminā icchātinipātanādimhi kate rūpaṃ. aticchāti etthāpasaggamattamevaviseso. sajjātisadavisaraṇagatyāvasānesūtimassa  sadanantyatthe vuttanayena ṇyapaccayādiṃ katvā sajjeti rūpesampatte iminā sajjāti nipātanādimhi kate rūpaṃ. abhicchāti abhipubbassaisu icchākantīsūti massa vuttanayena abhiccheti rūpesampatte iminā abhicchātinipātanādimhi kate rūpaṃ. seyyātisīsayetimassa sayanti ethātyatthe imināṇyapaccayādimhi kate rūpaṃ. saddhāti saṃpubbassadhā dhāraṇesimassa sammācittaṃ nidheti etāyātyatthe kvicetikvipaccayaṃ katvā kvilopoceti kvilopaṃkatvā saṃdhāti rūpesampatte imināsaddhātinipātanādimhi kate rūpaṃ. cariyāticaragatibhakkhaṇesu. caracaraṇetidvinnamaññaratassa caraṇantyatthe bhāvakammesu tabbā
[496] nīyātivattamāneṇyoceti ṇyapaccayādiṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā cariyetirūpesampatte iminā cariyāti nipātanādimhi kate rūpaṃ. kiriyātikarakaraṇetimassa rūpaṃ. taṃ panānantarasadisameva. rucchātirujarogetimassa rujanantyatthe iminā chapaccayaṃ katvā byañjanantassacochapaccayesucāti dhātvantassaca kārādesādimhi kate rūpaṃ. pajjātipada gatimhītimassa padanantyatthe vuttanayena bhāveṇyapaccayādiṃ katvā pajjetirūpesampatte iminā pajjātinipātanādimhi kate rūpaṃ. ricchātiricakaraṇeti massa riñca nantyatthe imināchapaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā vuttanayena nipātanādimhi kate rūpaṃ. cikicchātikitarogāpanayanetimassa tikicchanantyatthe imināchapaccayaṃ katvā kvacādivaṇṇānamekasarānaṃdvebhāvoti ādivaṇṇassadvebhāvaṃ katvā pubbobbhāsoti pubbassa abbhāsasaññaṃ katvā tamevādhikicca kavaggassacavaggotikavaggassacavaggaṃkatvā byañjanantassacochapaccayesucāti dhātvantassacakārādesaṃkatvā netabbaṃ netvā āpaccayādimhi kate rūpaṃ. saṃkucchāti saṃpubbassakucasaṃkocanetimassa saṅkocanantyatthe imināchapaccayādimhi kate rūpaṃ. macchātimada ummādetimassamadanantyatthe abhikkhaṇaṃ pamajjanantivā atthe iminā chapaccayaṃ katvā vuttanayena dhātvantassaca kārodesādimhi kate rūpaṃ. lacchātilabhalābhetimassa rūpaṃ. racchātiradavilekhanetimassa rūpaṃ. tiracchātitira adhogatimhītimassa rūpaṃ. tiracchānātipipāṭho. tadāciminā acchāna paccayo hoti. acchāti ajagatikhepane. ajagatimhi . ajavisaraṇeti tiṇṇamaññatarassa khepanādīsvaññataratthesu imināchapaccayādimhi kate rūpaṃ. titikkhātitijatejane. tijanisānabandhana khamāsūti dvinnamaññatarassa tejanādīsvaññataratthesu iminā khapaccayaṃ katvā ti kicchāti ettha vuttanayena dvebhāvādiñca katvā byañjanantassacochapaccayesucātyadhikicca kokheceti dhātvantassa kakārādesā dimhi kate rūpaṃ. sāgacchātisaṃpubba āpubbassa gamu sappagatimhi ccetassa samāgamanantyatthe iminā chapaccayaṃ katvā vuttanayena dhātvantassa cakārādesaṃ katvā madāsare niggahītañcā tyadhikicca
[457] kvacilopantiniggahītassalopaṃ katvā sarāsare lopanti pubbasarassa lopaṃkatvā netabbaṃnetvā vuttanayenāpaccayādimhi kate rūpaṃ. dobhacchāti dupubbassabhāsa khādanetimassa dubbhakkhanantyatthe iminā chapaccayādimhi kate dubhacchāti vattabbe iminā upasaggagatassa sarassokārādese kate rūpaṃ. dorucchāti dupubbassarusa rosanetimassarūpaṃ. pucchāti puccha pucchaneti massa pucchanantyatthe iminā chapaccayaṃkatvā vuttanayena dhātvantassa cakārādesādimhi kate rupaṃ. mucchātimuha vekhitte. muhamucchāyanti dvinnamaññatarassa muhanantyatthe imināchapaccayaṃ katvā vuttanayena dhātvantassa cakārādesādimhi ca kate rūpaṃ. vacchātivasa nivāse. vasa acchādanetidvinnamaññatarassavasanantyatthe vuttavidhānekate rūpaṃ. kacchātikacadittimhītimassa rūpaṃ. sākacchātisahasaddūpapadassakatha kathanetimassa sahakathanantyatthe iminā chapaccayaṃ katvā dhātvantassa cakārādesaṃ katvā sahakacchāti vattabbe hakārassa lopaṃkatvā vuttanayenāpaccayādimhi kate rūpaṃ. tucchātitudabyathanetimassa rūpaṃ. vicchātivisapavesanetimassa visanantyatthe imināchapaccayādimhi kate rūpaṃ. picchillātipisacuṇṇanetimassa pisanantyatthe iminā chillapaccayaṃ katvā vuttanyena dhātvantassa cakārādesaṃ katvā byañjaneceti niggahītalopaṃkatvā vuttanayenāpaccayādimhi kate rūpaṃ. macchotimuda adanetimassa adatītyatthe imināchapaccayaṃ katvā dhātvantassacakārādesaṃkatvā ukārassa akārādesaṃ katvā macchasaddatovuttanayena syuppattiṃ katvā atonenātyadhikicca soti sissokārādesaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetupakatīti saralopapakati bhāvādimhi kate rūpaṃ. maccūtimusapāṇacāgetimassa pāṇaṃ musaticajatītyatthe iminātyupaccayaṃ katvā dhātvantassaca lopaṃkatvā yavataṃ talaṇadakārānaṃ byañjanānicalañajakārattanti yavatotakārassa cakārādesaṃ katvā paradvebhāvo ñāneticakārassa dvebhāvaṃkatvā netabbaṃ netvā vuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipītisimhi lutte rūpaṃ. katthacidodhassaceti co
[458] tasseti vuttavidhānekate maccūtipirūpaṃ. saccantisatasātaccetimassa iminātyapaccayaṃkatvā yavatotakārassacakārādesaṃkatvā tassadvebhāvaṃkatvā netabbaṃ netvā vuttanayena syuppattiṃ katvā yonaṃni napuṃsakehi atoniccantyadhikiccasinti sissa amādesaṃkatvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. uddhaccantiupubbassadhukampanetimassiminā tyapaccayaṃkatvā ukārassa ca akārā desaṃkatvā dhakārassa ca paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti dvebhāvaṃkatvā yavatotakārassa cakārādesādimhi kate rūpaṃ. iccanti nata natimhi. natagattavikkhepe. natagattavināmetitiṇṇamaññatarassiminā tyapaccayādimhi kate rūpaṃ. niccantinitiniccetimassa rūpaṃ. tacchanti tathasātaccheti massiminā apaccayādimhi kate rūpaṃ. ādiggahaṇena kukkucca vibhaccā dīnisaṅgaṇhāti.
639. kvilopoca. kimatthamidaṃ. kvilopohotipunanippajjanteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. attho suviññeyyova viggahoca. caggahaṇaṃanantaravuttavidhānamanukaḍḍhanatthaṃ. vibhūtyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vibhūti vipubbassa bhūsattāyamitimassa kviceti kvipaccayaṃkatvā iminā kvilopaṃkatvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaresudvīsu upasaggamattameva viseso. sandhūtisaṃpubbassadhukampanetimassa rūpaṃ. etthapi niggahītassa vaggantakaraṇameva viseso. itaraṃ suviññeyyameva. upasaggocadvittakaraṇañca viseso vibhātivipubbassa bhādittimhītimassa rūpaṃ. itaresu catūsu upasaggamattamevaviseso. sabhātisaddhiṃ sahasaddassasādesakaraṇenasahabhāsanti etthātisahabhātivattabbe evaṃ vuttaṃ. samāgatābhāsanti etthātipisabhā. tadāsamiti upasagganiggahītalopo hoti. bhujagoti bhujasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa bhujena kuṭilenagacchatītyatthe vuttanayena kvipaccayaṃkatvā dhātvantassa lopo kvimhītidhātvantassa lopaṃkatvā iminā kvipaccayassa lopaṃkatvā vuttanayenasyuppattādimhi kate rūpaṃ. uragotyurasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa urasāgacchatītyatthe vuttanayenakvi
[459] paccayādimhi kate rūpaṃ. turagotiturasaddūpapadassatasseva dhātussaturitaturitaṃ gacchatītyatthe vuttanayena kvipaccayādimhi kate rūpaṃ. saṅkhotisaṃpubbassakhanu avadāraṇetimassa rūpaṃ. viyoti vipubbassayamu uparametimasa rūpaṃ. sumotisupubbassamana ñāne timassa rūpaṃ. paritotiparipubbassatanuvitthāreti massa rūpaṃ.
640. sacajānaṃkagāṇānubandhe. kimatthamidaṃ. sacajānaṃ dhātūnaṃcajānamantānaṃ kagādesāhonti yathāsaṅkhyaṃ ṇānubandhepaccayasmiṃ paretiñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. okātyādīnyudāharaṇāni. tattha ca okotyuca viyattiyaṃ vācāyamitimassa ucanantyatthe visarujapadādito ṇātivattamāne bhāveceti ṇapaccayaṃkatvā kāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamivakatvā kāritānaṃṇolopanti ṇalopaṃ katvā iminā dhātvantassa cakārassa kakārādesaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāritetidhātvādissa vuddhiṃ katvā netabbaṃnetvā okasaddato vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. pākotipacapāketimassa rūpaṃ. sekotisicapaccharaṇe. sicasecaneti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. sokotisucasoketimassa rūpaṃ. vivekotivipubbassa vicavivecanetimassa rūpaṃ. cāgoticajahānimhiccetassa rūpaṃ. yo gotiyujayogeti massa rūpaṃ. bhogotibhuja sevāyamiti massa rūpaṃ. bhujapālanabyavaharaṇesūtimassa rūpaṃ vā. tujakoṭilletimassa vārūpaṃ. rogotirujarogetimassa rūpaṃ. rāgotiranjarāgetimassa rajanantyatthe vuttanayena ṇapaccayaṃ katvā ṇamhi ranjassa jobhāvakaraṇesūtidhātvantassasaṃyogabyañjanassa jakārādesaṃ katvā vuttanayena vuddhyādimhi kate rūpaṃ. bhāgotibhajaputhakka raṇetimassa rūpaṃ. bhaṅgotibhanja avamaddanetimassa rūpaṃ. idhapanasaṃyogantattā vuddhyābhāvāniggahītasaṃyogādino ti saṃyogādinoniggahītaṃ katvā tassevavaggantakaraṇañca viseso. raṅgotiranjarāgetimassa ranjatītyatthe vuttanayena ṇapaccayādimhi kate rūpaṃ. saṅgotisanjasaṅgetimassa rūpaṃ.
641. nudādīhi yuṇvunamanā nanākā nanakā sakārite
[460] hica. kimatthamidaṃ. nudādīhidhātūhi sakāritehicadhātūhiyuṇvūnaṃ paccayānaṃ yathāsaṅkhyaṃ anaānana akaānanakaiccete ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. attho ca viggahoca suviññeyyova. vuttiyaṃ pana kattarityādivacanaṃnandādīhiyukattukaraṇapadesesucātivihitassa yupaccayassa bhāvādisu kārakesuvihitattāsabbato ṇvutvāvīvāti vihitassa ṇvupaccayassatekiccātivihitakicca saññārahitassa aññekittipaṭiladdhakitsaññassa kattarikittikattarikārake sambhavatoca tabbīsayamāvikaraṇatthaṃ. nahyadhikatānivāihoppattānivākattussabhāvakaraṇaggahaṇānisanti. panūdanotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca panūdanotipapubbassanudakhepanetimassa panūdatītyatthe nandādīhiyūtivatta mānekattukaraṇapadesesucātiyupaccayaṃ katvā tassiminā anādesaṃkatvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamācetidhātugatassa sarassadīghaṃkatvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. sūdanotisūdapaggharaṇetimassa rūpaṃ. jananotijanīpātubhāve. janajananetidvinna maññatarassa rūpaṃ. savanotisusavanetimassa vuttanayena yupaccayādiṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vattamāne aññesucātidhātugatassasarassavuddhiṃ katvā oavasare ti okārassa avādesādimhi kate rūpaṃ. lavanotilūchedanetimassa rūpaṃ. havanotihudānādānahabyappadānesūtimassa rūpaṃ. pavanotipūpavanetimassa rūpaṃ. bhavanotibhūsattāyamitimassa rūpaṃ. ñāṇoti ñā avabodhanetimassa rūpaṃ. idha pana rahādito ṇaitinakārassa ṇakārā desakaraṇamevaviseso. asanoti asabhojane. asukhepane asasambhaveti tiṇṇamaññatarassa rūpaṃ. āsanotipi pāṭho. tadā āsañapavesanetimassa rūpaṃ. samaṇoti samu upasameti massa rūpaṃ. panūdanantyādīsubhāvakammesu tabbānīyātivattamānenandādīhi yūtiyupaccayakaraṇañca napuṃsakaliṅgattañca viseso. sañjānananti saṃpubbassa ñāavabodhanetimassa vuttanayena yupaccayādiṃkatvā iminātassa ānanādesaṃkatvā ñāssajājaṃnātisabbasseva dhā
[461 = 499] tussajādesādimhi kate rūpaṃ. kānanantikuabyattasaddetimassarūpaṃ. kukucchāyaṃ. kuhiṃ sāyaṃ. ku acchādanapūraṇagandhesu. kusaddeti catunnamaññatarassavā rūpaṃ. phandāpananti phadicalanetimassa yokoci phandati tamaññopayojetītyatthe dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇā payakāritāni hetvatthetiṇāpepaccayaṃ katvātassakāritassa kāritasaññāñca katvā kāritānaṃṇolopanti ṇamhi lutte dhātu paccayehivibhattiyotidhātutoniddiṭṭhānaṃ vibhattīnaṃdhātupaccayantehisambhavaṃ dassayatā dhātutoniddiṭṭhānampi paccayānaṃ dhātupaccayante hisambhavo dassitoyevātibhāvatthe vuttanayena yupaccayaṃ katvā sakāritattā iminā dhātuto yupaccayassa anādesaṃ katvā saralopomādesapaccayādimhi saralopetu pakatīti saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. cetāpananticiticetā yamatimassarūpaṃ. kevalaṃpanettha asaṃyogantassa vuddhikārite ti vuddhikaraṇameva viseso. āṇāpananti āṇapesaneti passarūma§. nūdanantyādīsukattukaraṇapadesesucāti yupaccayakaraṇameva viseso. nūdakotyādīsusabbato ṇvutvā vīvātiṇvupaccayakaraṇañca tassiminā akādesa karaṇañca oavasare eayātyadhikicca teāvāyākāriteti okārassa āvādesakaraṇañca viseso. sañjānanakotiñāavabodhanetimassa vuttanayena hetvāttheṇāpepaccayaṃ katvā ṇakārassa calopaṃkatvā tato ṇvupaccayaṃkatvā tassiminā ānanakādesaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāce ti ṇāpepaccayassalopaṃkatvā ñāssa jājaṃ nātisabbasseva dhātussajādesaṃkatvā netabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
642. iyatamakiṃ esānamantasarodīghaṃ kvacidusassaguṇaṃ doraṃsakkhīca. kimatthamidaṃ. imayataamhakiṃ etasamāna iccetesaṃantasarodīghamāpajjate kvacidusassa ukāroguṇamāpajjate. dakāro rakāramāpajjate. dhātvantassa sakārassacakkhaīiccete ādesāhontītiñāpanatthaṃ. ekādasapadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. ettha ca ekārādīnaṃvuddhītigahitattāguṇoti ikārādīni
[462] saṅgaṇhā ti. i iti ādyakkharena imasaddaṃitiādesekadesena amhesaddaṃ. eiti etasaddaṃ. sa iti samānasaddaṃ saṅgaṇhāti. caggahaṇaphalaṃ sayamevavakkhati. īdisotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca īdisoti imasaddūpapadassadusapekkhanetimassa imamivacanaṃpassatītyatthe kviceti kvipaccayaṃkatvādhātvantassa lopo kvimhīti dhātvantassa lope sampatte iminā sādesaṃ katvā kvilopocetikvilopaṃkatvā ukārassaguṇaṃ katvāikārassa dīghaṃ katvā maṇḍūkagatyānippajjante ityanuvattanato iminānipātanāmakārassalopaṃkatvā taddhitasamāsakitakānāmaṃ vā tavetunādīsuceti nāmamiva katvā tatovuttanayena syuppattiṃkatvā atonenāti vattamānesoti sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. yamivanaṃpassatīti yādiso. tamivanaṃpassatīti tādiso mamivanaṃpassatīti mādiso. kimivanaṃ passatīti kīdiso. etamivanaṃpassatīti ediso. samānamivanaṃpassatīti sādiso. akkharalopocetthavuttanayova. īrisotyādīsu dakārassa rakārādesakaraṇamevaviseso. īdikkhotyādīsusakārassakkhādesakaraṇamevaviseso. īdītyādīsusakārassa īkārādesa karaṇaṃ silopakaraṇañca viseso. anekatthattānipātānaṃcaggahaṇassa ca nipātattātapphalaṃdassento caggahaṇena tesameva saddānaṃiya iccevamādīnaṃantoca sarokvacidīghattamāhūtiāha. ayaṃ panettha yojanā iya iccevamādīnaṃtesamevasaddānaṃ anto saro kvacidīghattamāpajjate ti āhucaggahaṇenāti. īdikkho tyādīnyudāharaṇāni. tattha cādimhi sattadīghadassanavasena vuttāni. itarāni cattāri tadabhāvavasena. nanvasatipi caggahaṇe kvaciggahaṇenevatadatthosijjhatīti. nasijjhati. iyatamakiṃ esānamantasarodīghanti vatvā kvacītivuttattā. ādimhi evanakasmāvuttanti. iyatamakiṃ esānamevavuttavidhānaṃ vikappetīti pisaṅkāsiyā titannivattanatthaṃ.
643. bhyādīhimidibudhipūjādīhicatto. kimatthamidaṃ. bhyādīhi midibudhipūjādīhicattapaccayo hotī ti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ
[463] attho ca viggahoca suviññeyyova. bhītotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca bhītotibhībhayetimassa bhāvakammesu kiccattakkhatthāti vuttattākammanti imināttapaccayaṃkatvā kvacidhātu vibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti kakārassa lopaṃkatvā bhītasaddato vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. suttotisupasayetimassa vuttanayenattapaccayādiṃ katvā sāsadisatotassa riṭṭhocetivattamānebhujādīnamanto nādvicetidhātvantassalopaṃ katvā takārassa cadvibhāvaṃkatvā netabbaṃnetvā suttasaddato vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. mittotimidasinehetimassa rūpaṃ. sammatoti saṃpubbassamā mānetimassarūpaṃ. kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesucāti rassa karaṇameva viseso. saṅkappitotisaṃpubbassakappatakkanetimassa rūpaṃ. yathāgamamikārobhi ikārāgamakaraṇameva viseso. sampāditotisaṃpubbassapadagatimhi ccetassa rūpaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa lopāgamāceti dhātugatassa sarassa dīghakaraṇamevaviseso. avadhāritotiavapubbassa dharadhāraṇetimassa rūpaṃ. buddhoti budha ñāṇe. budha avagamane. budhabodhanetitiṇṇamaññatarassa rūpaṃ. kevalaṃ panettha ikārāgamābhāvoca sāsadisato tassariṭṭho ceti vattamāne dhaḍhabhahehidhaḍhāceti tapaccayassa dhādesaṃkatvā hacatutthānamantānaṃ dodheti catutthassadakārādesakaraṇamevaviseso. itoti iajjhayane. igatimhīti massa rūpaṃ. viditoti vida ñāṇetimassa rūpaṃ. takkitotitakkatakkanetimassa rūpaṃ. pūjitotipūja pūjāyamitimassa rūpaṃ. apacāyitoti apapubbassa caya santānapūjanesūti massa rūpaṃ. mānitoti māna pūjāyamitimassa rūpaṃ. apacitoti apapubbassacicayetimassa rūpaṃ. vanditoti vanda abhivandanetimassa rūpaṃ. sakkāritoti sakkā rapūjāyamitimassa rūpaṃ.
644. vepusīdavavamukudābhūhvādīhi thuttimaṇimā nibbatte. kimatthamidaṃ. vepusīdavavamukudābhūhūiccevamādīhi dhātūhi yathā sambhavaṃthuttimaṇimaiccetepaccayāhonti nibbattatthegamyamāne ti
[464] ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. vepathūtyādīnyudāharaṇāni. tattha ca vethūtivepukampanetimassa vepenanippattantyatthe iminā thupaccayaṃ katvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃdīghaviparītādesalopāgamāceti dhātuto akārāgamaṃ katvā netabbaṃnetvā vepathusaddato syuppattiṃkatvā sesato lopaṃgasipītisimhi lutte rūpaṃ. sayathūti sīsayeti massa sa yanenanibbattantyatthe iminā thupaccayaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivattamāne aññesucāti vuddhiṃkatvāvuttanayena akārāgamaṃ katvā oavasare tyadhikicca eayātiekārassa ayādesādimhi kate rūpaṃ. davathūtidavadāhetimassarūpaṃ. vamathūtivamu uggiraṇeti massa rūpaṃ. kuttimanti kukaraṇetimassa rūpaṃ. dattimanti dādānetimassa rūpaṃ. kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā ti dhātvantassa rassova viseso. bhottimantibhūsattāyamiti massa rūpaṃ. aññesucāti dhātvantassa vuddhikaraṇameva viseso. ohāvimanti avapubbassahudānādanahabyappadānesūti massa avahāvanena nibbantyatthe imināṇimapaccayaṃkatvāvuttanayena ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃkatvā oavasare eayātivattamāneteāvāyākāriteti āvādesādimhi kate rūpaṃ.
645. akkosenamhāni. kimatthamidaṃ. attho satthe gamyamāne namhiyutte dhātuto ānipaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. attho ca viggaho ca suviññeyyova. agamānītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca agamādītinasaddūpapadassa gamusappagatimhītimassa nāgamitabbaṃ tejammadesantyatthe iminā ānipaccayaṃkatvā netabbaṃnetvā tato syuppattiṃ katvā nagamānītyatthe nāmānaṃ samāso yutthattho ti vattamāne dvipadetulyādhikaraṇe kammadhārayo ti samāsaṃkatvā teneva kammadhārayasaññaṃ katvā nāmānaṃsamāsoyuttattho ti samāsa[sa]ññaṃ katvā tesaṃvibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃkatvā ubhetappurisāti tappurisasaññaṃ katvā attaṃ nassa tappurisetinasaddassa attaṃ katvā tato vuttana
[465] yena syuppattiṃ katvā silope kate rūpaṃ. akarānī ti kara karaṇe ti massa rūpaṃ. itarāni kimudāharaṇāni. tāni pana nayānuyogenasuviññeyyāneva.
646. ekādito sakissakkhattuṃ. kimatthamidaṃ. ekādito satissa kkhattuṃ ādeso hotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. ekakkhattunti ekassa sakintyatthe nāmā naṃsamāso yuttattho ubhetappurisāti vattamāne amādayo parapadebhītisamāsaṃ katvā tenevatappurisasaññaṃ katvā nāmā naṃ samāsoyuttattho ti samāsasaññaṃkatvā tesaṃ vibhattiyo lopāceti vibhattilopaṃkatvā tatovuttanayena syuppattiṃ katvā sesatolopaṃgasipītisilopaṃ katvā iminā satissa kkhattuṃ ādese kate rūpaṃ. itarāni suviññeyyāni.
647. sunassunassonavānuvānūnunakhunānā. kimatthamidaṃ. sunassa unassa onavāna uvānaūnaunakha una āna ā icceteādesā hontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. sono tyādīnyudāharaṇāni. tattha ca sonotisunasaddato syuppattiṃ katvāiminā sunassa unassa onādesaṃkatvā vuttanayena sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. sesānisuviññeyyāneva.
648. taruṇassa susuca. kimatthamidaṃ. taruṇa iccetassa susuādesohotīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. caggahaṇamassāniyatabhāva viññāpanatthaṃ. susūtitaruṇasaddato syuppattiṃ katvā iminā taruṇasaddassa susuādesaṃ katvā sesatolopaṃgasipītisimhi lutterūpaṃ.
649. yuvassuvassuvuvānunūnā. kimatthamidaṃ. yuvassa uvassa uvauvānaunaūnaicceteādesāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. yuvā tyādīnyudāharaṇāni. tāni suviññeyyāneva.
650. kāle vattamānātīteṇvādayo. kimatthamidaṃ. atītekāle vattamāneca gamyamāne ṇuyutapaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. kārūtyādīnyudāhara
[466] ṇāni. tattha ca kārūtikarakaraṇetimassa akāsi. karotī ti dvinnamaññatarasmiṃ atthe iminā ṇupaccayaṃkatvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā asaṃ yogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃ katvā netabbaṃnetvā kārusaddato syuppattiṃkatvā simhi lutte rūpaṃ. vāyūtivāgatigandhanesūti massa rūpaṃ. bhūtanti bhūsattāyamitimassa rūpaṃ.
651. bhavissati gamādīhiṇīghiṇi. kimatthamidaṃ. bhavissati kāle gamādīhi ṇīghiṇpaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. kālaggahaṇamihānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva. gāmītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca gāmīti gamusappagatimhītimassa āyatiṃ gamituṃ sīlaṃyassāti atthe anantarasuttamadhikicciminā ṇīpaccayaṃ katvā kāritaṃviya ṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃ katvā netabbaṃnetbā tatovuttanayena syuppattiṃ katvā simhi lutte rūpaṃ. bhājītibhajasevāyamitimassa rūpaṃ. passāvītipapubbassasusavane. suabhissave. supāṇabbhavimocanesūtitiṇṇamaññatarassa rūpaṃ. oavasare eayātivattamāne teāvāyākārite ti āvādesakaraṇameva viseso paṭṭhāyītipapubbassaṭhā gatini vattimhītimassa āyatiṃ paṭṭhānaṃ sīlaṃyassātyatthe iminā ghiṇ paccayaṃ katvā ghakārassa kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti lopaṃkatvā ṇamhi ranjassajobhāvakaraṇesūtivattamāne ākārantānamāyoti dhātvantassa āyādesaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāneti vattamāne vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti ṭhakārassadvebhāvaṃkatvā paṭṭhāyīsaddato syuppattiṃ katvā simhi lutte rūpaṃ.
652. kriyāyaṃ ṇvutavo. kimatthamidaṃ. bhavissatikāle kriyāyaṃgamyamānāyaṃ ṇvutu iccetepaccayāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇassa bhavissati ggahaṇassa cānuvattanatobhavissati kāle kriyāyaṃ gamyamānāyaṃ ṇvutuiccetepaccayāhontī tyattho. sesaṃ suviññeyyameva. kārakotikara karaṇetimassa karissaṃvajatītyatthe kāle vattamānā tīte
[467] ṇvādayobhavissati gamādīhi ṇīghiṇti vattamāne imināvajati kriyāpekkhattāṇvupaccayaṃkatvā vuttanayenaṇalopaṃkatvā anakāyuṇvunanti ṇvunoakādesaṃ katvā asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhiṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. bhottāti bhuja pālana byavaharaṇesūtimassa bhuñjissaṃvajatītyatthe vuttanayena iminātupaccayaṃkatvā sāsadisato tassa riṭṭhocetivattamānebhujādīnamantonodviceti dhātvantassalopaṃ katvā takārassa ca dvibhāvaṃkatvā netabbaṃnetvā bhottusaddato vuttanayena syuppattiṃ katvā satthupitādīnamāsismiṃ silopoceti bhottusaddantassākāraṃ silopañca katvā netabbe nīterūpaṃ.
653. bhāvavācimhīcatutthī. kimatthamidaṃ. bhāvavācimhi catutthī vibhattihoti bhavissati kāle gamyamāneti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇañca bhavissati ggahaṇañca vattate. tattha cabhāvonāmakārakantarenāsaṃ saṭṭho suddho bhavanalavanapacanādiko dhātvattho. sesaṃ suviññeyyameva. vuttiyaṃpana pacissatepacanantibhāvassa bhavissati kālikatthasamubbhāvanatthaṃ. pākāyātipacapāke. pacabyattikaraṇetidvinnamaññatarassa āyatiṃ pacanantyatthe visarujapadā ditoṇa itivattamāne bhāveceti ṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃkatvā asaṃyogantassa vuddhikāritetivuddhiṃ katvā sacajānaṃ kagāṇānubandheti vā kagācajānantivā kakārādeesaṃ katvā netabbaṃ netvā pākasaddato anantarasutteviya suttadviyamadhikicciminā catutthe kavacanasavibhattiṃ katvā atonena smāsmiṃ naṃvātivattamāne āyacatutthekavacanassatūti catutthekavacanassāyādesaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. bhogāyātibhuja pālanabyavaharaṇasūtimassa rūpaṃ. jakārassa gakārādesakaraṇamattamevaviseso. naccāyātinata natimhi. natagattavikkhepe. natagattavināmetitiṇṇamaññatarassa bhāvakammesu tabbānīyāti vattamāneṇyoceti ṇyapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃ katvā yavataṃ talaṇadakārānaṃbyañjanāni cala ñajakārattanti yava
[468] to takārassa cakārādesaṃ katvā tassa cadvebhāvaṃ katvā netabbaṃ netvā tatovuttanayena catutthyādimhi kate rūpaṃ.
654. kammaniṇo. kimatthamidaṃ. kammani upapadedhātuto ṇapaccayohoti bhavissati kālegamyamāneti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇañca bhavissati ggahaṇañca vattate. sesaṃ suviññeyyameva. nagarakāroti nagarasaddūpapadassa kara karaṇetimassa nagaraṃkarissatītyatthe kālevattamānātīte ṇvādayo bhavissati gamādīhiṇīghiṇtivattamāne imināṇapaccayaṃ katvā vuttanayenaṇalopādimhi kate rūpaṃ. sālilāvoti sālisaddūpapadassa lūchedanetimassa rūpaṃ. oavasare eayāti vattamāne te āvāyākāriteti okārassāvādesakaraṇamevettha viseso. dhaññavāpoti dhaññasaddūpapadassavapabījasantāneti massarūpaṃ. dānadāyotidānasaddūpapadassa dādānetimassa rūpaṃ. sindhupāyoti sindhusaddūpapadassa pāpāneti massa rūpaṃ. pacchimesupanadvīsu ṇamhi ranjassa jobhāvakaraṇesūti vattamāne ākārantānamāyotidhātvantassāyādesakaraṇameva viseso.
655. sesessaṃntumānānā. kimatthamidaṃ. sesaiccetasmiṃ atthe bhavissati kālegamyamāne kammani ssaṃntumāna āna iccete paccayā hontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. kālaggahaṇañca bhavissati ggahaṇañca kammaniggahaṇañca vattate. ettha ca sesattho nāma aparisamattattho. sesoti hisisaasabbappayogeti massa rūpaṃ. karissanti kara karaṇetimassa karissatītyatthe kāle vattamānātīteṇvādayo bhavissati gamādīhi ṇīghiṇ kammani ṇoti vattamāne imināssaṃ paccayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā vuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. karontoti tasseva dhātussa iminā ntupaccayaṃ katvā tanādito oyirātidhātumhāopaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā karontusaddato syuppattiṃ katvā pañcādīnamattaṃ ntussanto yosu cātivattamāne simhi vātintussantassa attaṃ katvā vuttanayena sisso kārādesādimhi kate rūpaṃ. kurumānotitassevadhātussa mā
[469] napaccayaṃkatvā vuttanayena opaccayaṃ katvā uttamokāroti okārassukāraṃkatvā tamevādhikicca karassākāroceti akārassukāraṃkatvānetabbaṃnetvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. karānoti tassevadhātussa ānapaccayādimhi kate rūpaṃ. bhuñjanto tyādīni tīṇibhujapālanabyavaharaṇesūtimassa rūpāni. bhūvādito aityapaccayakaraṇamevetthaviseso. khādanto tyādīni tīṇikhāda bhakkhaṇetimassa rūpāni. caranto tyādīni tīṇicara gati bhakkhaṇesūtimassa rūpāni. bhikkhanto tyādīni tīṇi bhikkhayāca netimassa rūpāni.
656. chadādīhi tatraṇ. kimatthamidaṃ. chada iccevamādīhi dhātūhi tatraṇ iccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. chattantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca chatta ntichada saṃvaraṇetimassa ātapaṃ chādetītyatthe iminā tapaccayaṃkatvā dodhassaceti ettha caggahaṇenadakārassa takārādesaṃ katvānetabbaṃ netvā chattasaddato syuppattiṃkatvā yonaṃ ninapuṃsakehi atoniccanti vattamānesinti sissa amādesaṃkatvā saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. chatranti tasseva dhātussa traṇpaccayekate rūpaṃ. ṇalopovuttanayova. cittaṃ citranti citicintāyamitimassa paccayadvayekate rūpāni. suttanti su abhissaveti massa atthe abhissavatītyatthe iminā tapaccayekatetakārassa cadvebhāve kate rūpaṃ. sotranti ettha asaṃyogantassa vuddhikāriteti vuddhikaraṇameva viseso. sotaṃ sotrantipipāṭho. tāni susavanetimassa rūpāni. nettaṃ netranti nīnaye. nīpāpuṇanetidvinnamaññatarassa rūpāni. pavittaṃpavitranti papubbassavidamaṅgalyetimassa rūpāni. atha vā. vupavanetimassa paccayadvayaṃ katvā yathāgamamikāroti ikārāgamaṃ katvā vuttanayena vuddhiṃ katvā oavasare ti okārassa avādesādimhi kate rūpāni. pattanti padagatimhiccetassa rūpaṃ. tattanti tanuvitthāreti massa rūpaṃ. yattanti yatapayatanetimassa rūpaṃ. attanti adabhakkhaṇetimassa rūpaṃ. mattanti mada ummādetimassa rūpaṃ. yottanti yuja
[470] yogeti massa rūpaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti dhātvantassa lopovetthaviseso. vattanti gatuāvattane. vatuāvaraṇagatīsūtidvinnamaññatarassa rūpaṃ. mittaṃ mitranti midasinehetimassa rūpaṃ. mattātimāparimāneti massa rūpaṃ. kvacādi majjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucāti dhātugatassa sarassa rassa karaṇamevettha viseso. puttotipupavaneti massa rūpaṃ. kalanti kala saṅkhyānetimassa rūpaṃ. varattanti varasaṃvaraṇetimassa rūpaṃ. vettanti vepukampaneti massa rūpaṃ. guttanti gupasaṃ varaṇetimassa rūpaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti dhātvantassa lopaṃ katvā ukārassa akārādesakaraṇamevetthaviseso. itarāni tīṇi tassevadhātussa rūpāni. itarāni dvedā avakhaṇḍanetimassa rūpāni.
657. vadādīhi ṇitto gaṇe. kimatthamidaṃ. vadādīhiṇittapaccayohoti gaṇegamyamāneti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. vādittanti vadaviyattiyaṃ vācāyamitimassa vāditānaṃ gaṇotyatthe imināṇittapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopaṃkatvā vuddhādimhikate rūpaṃ. cārittanti caracaraṇeti massa rūpaṃ. vā rittanti varasaṃvaraṇetimassa rūpaṃ.
658. midādīhittitayo. kimatthamidaṃ. midādīhittitiiccetepaccayāhontīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. mettītimidasinehetimassa rūpaṃ. asaṃ yogantassa vuddhikārite tivattamāne aññesucāti vuddhikaraṇameva viseso. pattīti padagatimhītimassa rūpaṃ. rattīti ranjarāgetimassa rūpaṃ. kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti saṃyogantassa lopakaraṇamevaviseso. tantītitanuvitthāretimassa rūpaṃ. dhātītidhā dhāraṇetimassa rūpaṃ.
659. usuranjadaṃsānaṃ daṃsassadaḍhoḍhaṭhāca. kimatthamidaṃ. usuranjadaṃ sa iccetesaṃ dhātūnaṃ daṃsassa daḍhādeso hoti ḍhaṭhapaccayāca hontīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. uḍhoti usudāhoti massa iminā ḍhapaccayaṃ katvā kvacidhātuvibhatti
[471] paccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti dhātvantassa lopaṃ katvā paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vaggeghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti ḍhakārassa dvebhāvaṃ katvā netabbaṃnetvā tato syuppattādimhi kate rūpaṃ. raṭṭhanti ranjarāgetimassiminā ṭhapaccayaṃkatvā vuttanayenasaṃyogalopādimhi kate rūpaṃ. daḍhotidaṃsadaṃsaneti massa kviceti kvipaccayaṃkatvā kvilopoceti kvilopaṃkatvā daṃsassa iminā daḍhādesaṃ katvā tatovuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ.
660. suvusānamūvusānamatothoca. kimatthamidaṃ. suvuasaiccetesaṃ dhātūnaṃuuasānaṃ abhadesohoti thapaccayocahotīti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. satthanti suhiṃ sāyamītimassa iminā thapaccayaṃ katvā ukārassa ca asādesaṃ katvā netabbaṃnetvā tato syuppattādimhi kate rūpaṃ. vattanti vusaṃvaraṇetimassa rūpaṃ. attho ti asabhuvītimassa rūpaṃ.
661. ranjudādīhi dhadiddakirākvacijadalopoca. kimatthamidaṃ. ranjudādīhi dhadaiddakairaiccetepaccayāhonti kvacidhātvantānaṃjadānaṃlopoca hoti punanippajjante ti ñāpanatthaṃ. pañcapadamidaṃ. maṇḍūkagatyānippajjante ityanuvattate. sesaṃ suviññeyyameva. ranjanti ranjarāgetimassiminā dhapaccayaṃ katvā dhātvantassa ca lopaṃkatvā netabbaṃnetvā tatovuttanayenasyuppattādimhi kate rūpaṃ. samuddo tisaṃpubbassa udipasavanakhepanesūtimassa minādapaccayaṃ katvā netabbaṃ netvā tatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. indoti idi paramissari yetimassa iminādapaccayaṃkatvā nipātanādhātvantassa nakārādesaṃ katvā indasaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. candoti cadiicchā kantīsūtimassa rūpaṃ. mandotimadihāsetimassa rūpaṃ. khuddokhudipipāsāyamitimassa rūpaṃ. chiddotichidi dvidhākaraṇetimassa rūpaṃ. ruddoti rudihiṃ sāyaṃ. rudirosanetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. daliddotidaladuggatimhītimassa iminā iddapaccayaṃ katvā netabbaṃ netvāsyuppattādimhi kate rūpaṃ. sukkanti susasosanetimassa iminā kapaccayaṃ katvā iminānipātanā sakārassa kakārādesaṃ katvānetabbaṃ
[472] netvā tatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. sokoti suca soketimassa rūpaṃ. vattanti vacaviyattiyaṃvācāyaṃ. vacaparibhāsaneti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. vaka ādānetimassa vā. vajiranti vajagatimhīti massa appaṭihato vajatigacchatītyatthe iminā irapaccayaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
662. paṭito hissa heraṇhīraṇ. kimatthamidaṃ. paṭitoparassa hi iccetassa dhātussa heraṇ hīraṇ iccete ādesāhontīti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. pāṭiheranti paṭipubbassahigatimhiccetassa paṭipakkhemadditvā gacchati pavattatītyatthe kvicetikvipaccayaṃ katvākvilopoceti kvilopaṃkatvāiminādhātussaheraṇ ādesaṃ katvākāritaṃviyaṇānubandhoti kāritamiva katvā kāritānaṃ ṇolopanti ṇalopaṃ katvā vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇecāti vuddhiṃkatvā pāṭiherasaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. itaraṃ suviññeyyameva.
663. kaḍyādīhi ko. kimatthamidaṃ. kaḍyādīhi dhātūhi kapaccayohoti punanippajjante tiñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatyānippajjante ityānuvattate. sesaṃ suviññeyyameva. kaṇḍotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kaṇḍoti kaḍichedanetimassa bhūvādayo dhātavoti laddhadhātusaññādissa dhātussanto loponekasarassetiluttānubandhassa iminākapaccayaṃkatvā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopagamāceti kakārassa lopaṃkatvā teneva niggahītāgamaṃkatvātassaca vaggantaṃkatvā netabbaṃ netvā kaṇḍasaddato syuppattiṃ katvā sissokārādesādimhi kate rūpaṃ. ghaṇḍoti ghaḍi ghaḍḍanetimassa rūpaṃ. vaṇḍoti vaḍī āvattane. vaḍivaṇḍatthe vaḍidhāraṇabandhanasaṅghātesūtitiṇṇamaññatarassa rūpaṃ. karaṇḍoti karaḍibhājanatthetimassa rūpaṃ. maṇḍoti maḍimaṇḍanatthe. maḍikuṭilattheti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. saṇḍoti saḍagumbatthe ti massa rūpaṃ. kuṭṭhoti kuṭichedanetimassa rūpaṃ. paradvebhāvoṭhāneti vattamāne vaggeghosāghosānaṃtatiyapaṭhamā ti ṭhakārassa dvebhāva karaṇamevettha viseso. bhaṇḍanti bhaḍi
[473] bhaṇḍanatthetimassa rūpaṃ. paṇḍakotipaṭi liṅgavekalleti massa rūpaṃ. kevalaṃpanettha kvacītivacanato kakārassa lopābhāvocakvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopā gamāceti akārāgamakaraṇañca viseso. daṇḍoti daḍī āṇāyamiti massa rūpaṃ. raṇḍo ti raṭi hiṃ sāyamiti massa rūpaṃ. vitaṇḍo ti vipubbassa taḍicalanatthe ti massa rūpaṃ. isiṇḍoti isiḍivimaddaneti massa rūpaṃ. caṇḍoti caḍicaṇḍattheti massa rūpaṃ. gaṇḍoti gaḍisannicayetimassa rūpaṃ. aṇḍoti aḍiaṇḍatthetimassa rūpaṃ. laṇḍoti laḍijigucchanatthetimassa rūpaṃ. meṇḍotimeḍikuṭilatthetimassa rūpaṃ. eraṇḍoti eraḍihiṃ sāyamitimassa rūpaṃ. khaṇḍoti khaḍī chedanatthetimassa rūpaṃ. khandotitasseva dhātussa kapaccayaṃkatvā vuttanayena kakāralopaṃkatvā nipātanā nipātanā iminā ḍakārassa dakārādesaṃ katvā niggahītāgamaṃ katvā tassa cavaggantaṃkatvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ.
664. khādāmagamānaṃkhandhāndhagandhā. kimatthamidaṃ. khādaamagamuiccetesaṃdhātūnaṃkhandhaandhagandhaiccete ādesāhonti kapaccayocāti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. anantarasuttamihā nuvattate. khandhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca khandhoti khāda bhakkhaṇetimassa jātijarāmaraṇādīhi khajjatetyatthe kvicetikvipaccayaṃ katvā kvilopoceti kvilopaṃkatvāiminā tassa khandhādesaṃkatvā tatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. andhoti amaroge. amagatyādīsūtidvinnamaññatarassa andhādesaṃ katvā tatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. gandhoti gamusappagatimhītimassa gandhādesādimhi kate rūpaṃ. itaresutīsukapaccayakaraṇamevaviseso.
665. paṭāhyalaṃ. kimatthamidaṃ. paṭādīhi alapaccayohoti punanippajjanteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. maṇḍūkagatyanippajjante ityānuvattate. sesaṃsuviññeyyameva. alamatthavācako alapaccayo. tenāha uttarapadesūti. ayaṃpanetthattho uttarapadaṭṭhānesūti. paṭalantyādīnyudāharaṇāni. tattha ca paṭalanti paṭa gatimhītimassa paṭe alaṃnirattakantyatthe iminā alaṃsaddassa ṭhāne alapaccayaṃ katvā
[474] netabbaṃnetvātatosyuppattādimhi kate rūpaṃ. paṭa iccetasmā pāṭipadikatovā paṭakiccakaraṇe alaṃ samattho tyattherūpaṃ. kalalanti kalakalaletimassa rūpaṃ. kusalanti kusa chedanabhūtadānasañcayesūtimassa rūpaṃ. kadalanti kadamadetimassa rūpaṃ. bhagaṇḍalanti bhagaṇḍasecanetimassa rūpaṃ. mekhanati mekhakaṭivicitteti massa rūpaṃ. vakkalanti vakkarukkhatacetimassa rūpaṃ. takkalanti takkarukkhesilesetimassa rūpaṃ. pallalanti pallaninnaṭṭhānetimassa rūpaṃ. saddalanti saddaharitetimassa rūpaṃ. mūlālantimūlapatiṭṭhāneti massa rūpaṃ. kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucāti yathānurūpaṃ dīgharassa karaṇameva viseso. bilālantibilanissayeti massarūpaṃ. vidālanti vidasattāyamitimassa rūpaṃ. caṇḍāloticaṭicaṇḍatthetimassa rūpaṃ. kvacidhātu vibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesa lopāgamāceti niggahītāgamaṃkatvā tassacavaggantakaraṇameva viseso. pañcāloti pañca iccetasmā pañcannaṃrājūnaṃ alantyatthe rūpaṃ. vālalanti vā gatiganthanesūtimassa rūpaṃ. vasalotivasa acchādanetimassa rūpaṃ. pacalotipaca vitthāretimassa rūpaṃ. macalotimacacoretimassa rūpaṃ. musalotimusatheyye. musavāṇacāgetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. gottalotigottavaṃsetimassa rūpaṃ. puthuloti puthuvitthāretimassa rūpaṃ. bahulotibahusaṅkhyāne. bahuvuddhimhītimassa rūpaṃ. maṅgalanti maṅgagatimaṅgaletimassa rūpaṃ. bahalanti bahavuddhimhītimassa rūpaṃ. kampalanti kapisañcaraṇetimassa rūpaṃ. sambalanti sabi maṇḍaletimassa rūpaṃ. aggalanti aggagatiko ḍilletimassa rūpaṃ.
666. puthassa puthu paṭhāmo vā. kimatthamidaṃ. putha icce tassa pāṭipadikassaputhupaṭhādesāhonti kvaci apmapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. catuppadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. puthuvītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca puth vīti putha saddato puthu hutvā jātantyatthe ṇarāgātassedamaññatthesucāti ṇapaccayaṃ katvā tesaṃ ṇolopanti ṇalopaṃkatvā iminā puthasaddassa puthu ādesaṃ katvā ivaṇṇuvaṇṇājhalātilasaññaṃ katvā jhalānamiyuvāsa
[475] revāti tassuvādesaṃ katvā kvacādimajjhuttarānaṃdīgharassāpaccayesucāti vattamāne tesu vuddhilopāgamavikāra viparītādesāceti ukārassa akārādesaṃ katvā netabbaṃ netvā puthavasaddato itthiyamato āpaccayo nadāditovāīti vattamāne ṇavaṇikaṇeyyaṇantuhīti īpaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. paṭhamo ti tasseva paṭhādesaṃ katvā tato amapaccayaṃ katvā saralopapakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. itaresu panadvīsudodhassacetiettha caggahaṇenavā kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesucātivattamāne tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesācetivā yadanupapannā nipātanā sijjhantīti vā thakārassa ṭhakārādesakaraṇañca antadvaye pakāragatassukārassa akārādesakaraṇañca viseso.
667. sasvādīhi tudavo. kimatthamidaṃ. sasvādīhi dhātūhi tudu iccete paccayā hontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. sattūtyādīnyudāharaṇani. tattha ca sattūti sasuhiṃ sāyamitimassa iminā tupaccayaṃ katvā sāsadisato tassariṭṭhoceti vattamānebhujādīnamanto nodvicetidhātvantassa lopaṃ katvā takārassa cadvebhāvaṃ katvā vā kvacidhātuvibhattipaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamāceti vāsakārassa takāraṃ katvā vā netabbaṃnetvā tatovuttanayena syuppattādimhi kate rūpaṃ. daddūtidada dānetimassa rūpaṃ. addūti adabhakkhaṇetimassa rūpaṃ. adabhājanekaṃ samayevātimassa rūpaṃ. maddūtimadaummāde. maddanetidvinnamaññatarassa rūpaṃ.
668. jhādīhi īvaro. kimatthamidaṃ. jhādīhi īvarapaccayo hotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva. cīvaranti ci cayetimassiminā īvarapaccayaṃ katvā saralopa pakatibhāvādimhi kate rūpaṃ. pīvaranti pāpāne. pārakkhaṇetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. dhīvaranti dhādhāraṇetimassa rūpaṃ.
669. kimatthamidaṃ. munādīhidhātūhi pāṭipadikehica ipaccayohotī ti ñāpanatthaṃ. tipadamidaṃ. caggahaṇaṃpāṭipadi
[476] kehīti samuccayakaraṇatthaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. munītyādīnyudāharaṇāni. tattha ca munītimuna ñāṇetimassiminā ipaccayaṃkatvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. yatīti yatapayatanetimassa rūpaṃ. aggīti aggagatikoṭilletimassa rūpaṃ. patīti pada gatimhītimassa rūpaṃ. kavītikava iccetasmā pāṭipadikato ipaccayādimhi kate rūpaṃ. tattha ca kantaṃ vadatīti kavo. vicittakathikassetamadhivacanaṃ sucītisuca socanekammanīti massarūpaṃ. rucītiruca dittimhīti massa rūpaṃ. mahālīti mahāla iccetasmā pāṭipadikato ipaccayādimhi kate rūpaṃ. mahantaṃlātīti mahālo. bhaddālītibhaddālasaddato ipaccayādimhi kate rūpaṃ. bhaddaṃ lātīti bhaddālo. maṇītimana iccetasmā ipaccayādimhi kate rūpaṃ. manaṃ tatthanayatīti mano. yamettha kattabbamakkharalopādesavikārādi. taṃsabbaṃ kvacidhātu vibhattipacca yonaṃ dīghaviparītā desalopāgamācetivā tesuvuddhilopāgamavikāra viparītādesāceti vā paccayādaniṭṭhānipātanāsijjhantīti vāyadanupapannānipātanāsijjhantīti vākātabbaṃ.
670. vidādīhyū ro. kimatthamidaṃ. vidādīhi dhātūhi pāṭipadikohicaūrapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. divūroti vidalābhetimassa veditumalamanā sannattā tyatthe iminā ūrapaccayekate rūpaṃ. vedūroti vidrūrasaddato pana vidūraṭṭhāne jāto tyatthe ṇarāgātassedamaññatthesucātiṇapaccayaṃ katvā vuttanayena ṇalopavuddhādimhi kate vedūroti rūpasiddhiveditabbā. idha pana paṭhamarūpasmiṃ yevavattabbe itarassa vacanaṃsissānaṃpayogāsammohajananatthaṃ. vallūrotivalla sādhāraṇabandhanesūtimassa rūpaṃ. masūroti masaāmasaneti massa rūpaṃ. sindūrotisidasiṅgāreti massa rūpaṃ. heṭṭhā vuttanayena niggahītāgamaṃkatvā tassa vaggantakaraṇamattamevettha viseso. dūrotidugatimhītimassa gamitumalamanāsannattātyatthe vuttavidhāne kate rūpaṃ. kūrotikusaddetimassa rūpaṃ. kappūrotikapuhiṃ sātakkalagandhesu. kapusāmatthetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. paradvebhāvo ṭhāneti pakārassa dvebhāvakaraṇamevettha viseso. mayūro
[477] timayasaddato ūrapaccayādimhi kate rūpaṃ. tattha ca mayoti bhūmiṃ mahanto hutvā yātīti mayāyoti vattabbe vuttanayena akkharalopaṃkatvā evaṃvuttaṃ. mahayotimahapūjāyaṃ. yāgatipāpuṇetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. atthaṃpana mahiyaṃravatīti mayūroti pi paṭhanti. tadāpanamahīsaddūpapadassa rusaddetimassa rūpaṃ. undūroti unda sadda to ūrapaccayādimhi kate rūpaṃ. tattha undo ti udi pasavanalledane sūtimassa rūpaṃ. khajjūroti khajjabhakkhanekhajjavanārāmakhādanesūti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. kurūrotikura kopetimassa rūpaṃ. yamettha kattabbaṃ akkharalopāditamanantarevuttameva.
671. hanādīhi nuṇutavo. kimatthamidaṃ. hanādīhi dhātūhi nuṇutu iccete paccayāhontī ti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. hanūtyādīnyudāharaṇāni. tattha ca hanūti hana hiṃ sāgatīsūtimassa rūpaṃ. jāṇūtijanajanena. janīpātubhāvetidvinnamaññatarassa rūpaṃ. bhāṇūtibhādittimhītimassa rūpaṃ. reṇutirigatimhi risantānetidvinnamaññatarassarūpaṃ. khāṇūtikhanu avadāraṇetimassa rūpaṃ. aṇūti amaroge. amagatyādīsūti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. veṇūtivetantasantāne. vībahisāreti dvinnamaññatarassa rūpaṃ. dhenūtidhepāyetimassa rūpaṃ. dhātūtidhādhāraṇetimassa rūpaṃ. setūtisibandhanetimassa rūpaṃ. ketūtikīdhanaviyoge. kī uṇṇatimhītimassa rūpaṃ. hetūti higatimhītimassa rūpaṃ. yamettha vattabbaṃ akkharalopādi. taṃ heṭṭhā vuttameva.
672. kuṭādīhiṭṭho. kimatthamidaṃ. kuṭādīhi dhātūhi ṭhapaccayohotīti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃsuviññeyyameva. kuṭṭhotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca kuṭṭḥoti kuṭa chedanetimassa rūpaṃ. koṭṭhoti kusa acchādanapūraṇagandhesu. kusa chedanabhūtadānasañcayesūtidvinnamaññatarassa rūpaṃ. kaṭṭnanti kaṭamaddanetimassa rūpaṃ. yametthavattabbaṃ. taṃheṭṭhā vuttameva.
673. manupūrasuṇādīhi ussanusisā. kimatthamidaṃ. manupūrasuṇādīhi ussanusaisaicete paccayā honti puna akkharalopādivasena nippajjanteti ñāpanatthaṃ. dvipadamidaṃ. sesaṃ suviññeyyameva.
[478] maṇḍūkagatyā nippajjante ityānuvattate. manussotyādīnyudāharaṇāni. tattha ca manussotimanu bodhaneti massiminā ussapaccayādimhi kate rūpaṃ. mānusoti tassevadhātussanusapaccayādimhi kate rūpaṃ. purisoti pūradānapūraṇesūtimassa isapacayādimhi kate rūpaṃ. posoti tassevadhātussa tasmiṃ paccaye iminā nipātanalakkhaṇena akkharalopādimhi kate rūpaṃ. suṇisātisuṇahiṃ sākulasantānesūtimassa isapaccayādimhi kate rūpaṃ. karīsanti kukucchitetimassa isapaccayaṃ katvā iminā vanipātanārakārāgamaṃ katvā ukārassa akārādesaṃkatva ikarassa dīghaṃ katvā netabbaṃ netvā syuppattādimhi kate rūpaṃ. sūriyoti suhiṃ sāyaṃ. suabhissave. sugatimhi. susavane. supāṇagabbhavimocanesūti pañcanna maññatarassarūpaṃ. sirīsotitassevarūpaṃ. illisoti ilakampane. iladubbaladubbaletidvinnamaññatarassa rūpaṃ. alasoti alasāmatthetimassa rūpaṃ. mahisotimaha pūjāyamitimassa rūpaṃ. sīsanti sibandhanetimassa rūpaṃ. kisanti kuhiṃ sāyamitimassa rūpaṃ yamettha kattabbaṃ akkharalopādi. taṃ sabbaṃ iminā vanipātanākātabbanti.
samatto mukhamattadīpaniyaṃkitabbidhānakappe uṇādikappo chaṭṭho paricchedo.
mukhamattadīpanī niṭṭhitā.